پیشرو، فناور، ارزش آفرین

گروه صنعتی آتام

راهکارهای کاهش تلفات و مدیریت مرغداری هنگام قطع سوخت در زمستان

راهکارهای کاهش تلفات و مدیریت مرغداری هنگام قطع سوخت در زمستان

1405/8/20

استرس سرمایی در مرغ گوشتی؛ راهکارهای کاهش تلفات و مدیریت مرغداری هنگام قطع سوخت در زمستان مقدمه استرس سرمایی یکی از چالش‌های مهم محیطی در پرورش طیور است که به‌ویژه در مناطق سردسیر و طی فصل زمستان می‌تواند سلامت گله، عملکرد تولیدی و سودآوری واحدهای پرورش مرغ گوشتی را تحت تأثیر قرار دهد. اگرچه در صنعت پرورش طیور معمولاً توجه بیشتری به استرس گرمایی و پیامدهای آن اختصاص داده می‌شود، مواجهه طولانی‌مدت پرندگان با دمای پایین نیز می‌تواند خسارات قابل‌توجهی ایجاد کند. در شرایط سرمایی، بدن پرنده برای حفظ دمای طبیعی خود به انرژی بیشتری نیاز دارد. در نتیجه، بخشی از انرژی دریافتی از خوراک که در شرایط عادی می‌توانست صرف رشد و تشکیل بافت‌های بدن شود، برای تولید و حفظ گرما مصرف می‌شود. این تغییر در تخصیص انرژی ممکن است به کاهش سرعت رشد، افزایش ضریب تبدیل خوراک، اختلال در عملکرد سیستم ایمنی و افزایش حساسیت پرنده به بیماری‌ها منجر شود. اهمیت مدیریت استرس سرمایی در مرغداری‌های گوشتی تنها به مواجهه تدریجی با کاهش دمای محیط محدود نمی‌شود. یکی از شرایط بحرانی که ممکن است در فصل زمستان رخ دهد، قطع ناگهانی یا طولانی‌مدت سوخت موردنیاز سیستم‌های گرمایشی سالن است. در چنین شرایطی، حتی مرغداری‌هایی که از تجهیزات مناسب و مدیریت معمول برخوردارند، ممکن است با افت سریع دمای سالن و افزایش خطر آسیب به گله مواجه شوند. قطع سوخت می‌تواند به دلایل مختلفی مانند اختلال در تأمین و توزیع سوخت، مشکلات حمل‌ونقل، خرابی تجهیزات یا محدودیت‌های منطقه‌ای رخ دهد. در این وضعیت، مرغدار علاوه بر تلاش برای تأمین منبع گرمایشی جایگزین، باید بتواند دمای سالن را پایش کند، از تجمع بیش‌ازحد پرندگان جلوگیری نماید، تهویه ضروری را حفظ کند و شرایط محیطی را به‌گونه‌ای مدیریت کند که زمان بیشتری برای بازگشت گرمایش در اختیار داشته باشد. نکته مهم این است که تحمل سرما در جوجه‌های گوشتی به سن، وزن، میزان پوشش پر، وضعیت تغذیه‌ای، دمای اولیه سالن، شدت سرمای محیط، رطوبت و سرعت جریان هوا بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان یک مدت‌زمان ثابت را به‌عنوان زمان تحمل سرما برای تمام گله‌ها در نظر گرفت. در بعضی شرایط، جوجه‌های کم‌سن ممکن است در مدت کوتاهی دچار افت شدید دمای بدن شوند، درحالی‌که پرندگان بزرگ‌تر به دلیل جثه و پوشش پر بیشتر، توانایی متفاوتی برای مقابله با کاهش دما دارند. در این مقاله، ضمن بررسی ماهیت استرس سرمایی و اثرات آن بر فیزیولوژی و عملکرد جوجه‌های گوشتی، راهکارهای مدیریتی پیشگیری از سرما و اقدامات ضروری هنگام قطع ناگهانی سوخت بررسی می‌شود. هدف آن است که مرغداران و مدیران واحدهای پرورش بتوانند در شرایط عادی زمستان و همچنین در وضعیت‌های اضطراری، تصمیم‌های مناسب‌تری برای حفظ سلامت گله و کاهش خسارات اقتصادی اتخاذ کنند.   فصل اول: استرس سرمایی در مرغ گوشتی چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟ استرس سرمایی (Cold Stress) زمانی اتفاق می‌افتد که پرنده در معرض شرایط حرارتی پایین‌تر از محدوده آسایش خود قرار گیرد و برای حفظ دمای طبیعی بدن مجبور به افزایش تولید گرما یا کاهش اتلاف حرارت شود. پرندگان خون‌گرم هستند و باید دمای داخلی بدن خود را در محدوده نسبتاً ثابتی حفظ کنند. برای دستیابی به این وضعیت، میان تولید گرما در بدن و تبادل حرارت با محیط تعادل برقرار می‌شود. هنگامی که دمای محیط کاهش پیدا می‌کند، این تعادل ممکن است برهم بخورد و پرنده برای جلوگیری از افت دمای بدن، سازوکارهای فیزیولوژیک و رفتاری مختلفی را فعال کند. در شرایط طبیعی، بخشی از انرژی حاصل از مصرف خوراک برای فعالیت‌های حیاتی، رشد، حرکت و حفظ دمای بدن استفاده می‌شود. اما در مواجهه با سرما، نیاز انرژی برای حفظ دمای بدن افزایش می‌یابد. در نتیجه، اگر انرژی دریافتی از خوراک برای پاسخگویی به این نیاز اضافی کافی نباشد، رشد و عملکرد تولیدی پرنده تحت تأثیر قرار می‌گیرد.   ۱-۱. محدوده آسایش حرارتی و اهمیت آن در پرورش جوجه گوشتی محدوده آسایش حرارتی (Thermoneutral Zone) به شرایط دمایی گفته می‌شود که در آن پرنده می‌تواند دمای طبیعی بدن خود را بدون نیاز به افزایش قابل‌توجه مصرف انرژی برای تولید یا دفع گرما حفظ کند. این محدوده در جوجه‌های گوشتی ثابت نیست و با افزایش سن و وزن پرنده تغییر می‌کند. جوجه‌های تازه هچ‌شده به دلیل وزن کم، سطح نسبی بالاتر بدن نسبت به حجم آن، پوشش پر ناکامل و توانایی محدودتر در تنظیم دمای بدن، حساسیت بیشتری به سرما دارند. با افزایش سن و تکامل پوشش پرها، توانایی پرنده برای حفظ حرارت بدن بهبود پیدا می‌کند. به همین دلیل، دمای مناسب سالن در روزهای ابتدایی پرورش با دمای موردنیاز در سنین بالاتر متفاوت است. کاهش دمای سالن که ممکن است برای یک گله مسن‌تر قابل‌تحمل باشد، می‌تواند برای جوجه‌های چندروزه شرایط نامناسب و خطرناکی ایجاد کند. همچنین نباید تنها به عدد نمایش‌داده‌شده روی ترموستات یا کنترلر سالن اکتفا کرد. دمای واقعی تجربه‌شده توسط پرنده به عواملی مانند دمای بستر، رطوبت، سرعت جریان هوا، توزیع هوای ورودی و میزان تماس پرنده با سطوح سرد وابسته است. به همین علت، ممکن است دمای ثبت‌شده در کنترلر مناسب به نظر برسد، اما جوجه‌ها در سطح بستر با شرایط سرمایی مواجه باشند.   ۱-۲. چرا جوجه‌های گوشتی در برابر سرما آسیب‌پذیر هستند؟ جوجه‌های گوشتی به دلیل سرعت رشد بالا و تغییرات سریع در وزن و ترکیب بدن، نیازهای حرارتی و تغذیه‌ای متفاوتی در طول دوره پرورش دارند. در روزهای نخست زندگی، سیستم تنظیم دمای بدن هنوز به بلوغ کامل نرسیده است و پرنده برای حفظ دمای داخلی به شرایط محیطی مناسب وابستگی زیادی دارد. یکی از عوامل مهم در حساسیت جوجه‌ها به سرما، نسبت سطح بدن به وزن است. جوجه‌های کوچک نسبت به وزن بدن خود سطح بیشتری برای تبادل حرارت با محیط دارند. بنابراین در شرایط یکسان، امکان اتلاف حرارت در آن‌ها بیشتر است. پوشش پر نیز نقش مهمی در عایق‌بندی بدن دارد. پرها با به دام انداختن لایه‌ای از هوا در اطراف بدن، از انتقال سریع حرارت جلوگیری می‌کنند. در جوجه‌های کم‌سن، این پوشش هنوز کامل نشده است و در نتیجه توانایی عایق‌سازی بدن محدودتر خواهد بود. علاوه بر این، وضعیت بستر و رطوبت محیط می‌تواند حساسیت پرنده به سرما را افزایش دهد. تماس مداوم با بستر سرد یا مرطوب، به‌خصوص در جوجه‌های جوان، موجب افزایش اتلاف حرارت می‌شود. همچنین خیس‌شدن پرها یا آلودگی و چسبندگی آن‌ها می‌تواند خاصیت عایق‌بندی پوشش بدن را کاهش دهد. از سوی دیگر، تراکم و نحوه توزیع گله در سالن نیز اهمیت دارد. تجمع بیش‌ازحد پرندگان در یک ناحیه ممکن است باعث افزایش فشار فیزیکی، محدودیت دسترسی به آب و دان و افزایش خطر خفگی شود؛ درحالی‌که پراکندگی نامناسب گله می‌تواند نشان‌دهنده وجود نقاط سرد یا جریان هوای نامطلوب در سالن باشد.   ۱-۳. تفاوت مواجهه تدریجی با سرما و قطع ناگهانی گرمایش استرس سرمایی همیشه به یک شکل ایجاد نمی‌شود. در برخی شرایط، دمای سالن به‌تدریج و در طول چند روز کاهش پیدا می‌کند. در این وضعیت، پرنده فرصت نسبی برای فعال‌کردن سازوکارهای سازگاری فیزیولوژیک و رفتاری دارد؛ هرچند این سازگاری به معنای بی‌ضرربودن سرما نیست. در مقابل، قطع ناگهانی سوخت و توقف سیستم گرمایشی می‌تواند شرایط متفاوت و پرخطرتری ایجاد کند. در این حالت، دمای سالن ممکن است در مدت کوتاهی کاهش یابد، بدون آنکه فرصت کافی برای آماده‌سازی گله یا اصلاح شرایط محیطی وجود داشته باشد. سرعت افت دمای سالن در چنین شرایطی به عواملی مانند کیفیت عایق‌بندی سقف و دیوارها، میزان نشت هوا، حجم سالن، دمای بیرون، وضعیت بستر، سن و تعداد پرندگان و عملکرد تجهیزات تهویه بستگی دارد. به همین دلیل، نمی‌توان صرفاً بر اساس مدت‌زمان قطع سوخت درباره میزان خطر تصمیم‌گیری کرد. ممکن است در یک سالن عایق‌بندی‌شده و دارای گله بزرگ‌تر، دمای محیط با سرعت کمتری کاهش پیدا کند؛ اما در سالن دارای نشت هوا، عایق نامناسب و جوجه‌های کم‌سن، افت دما و بروز علائم سرمایی می‌تواند سریع‌تر اتفاق بیفتد. از این منظر، قطع سوخت مرغداری باید به‌عنوان یک وضعیت اضطراری مستقل در برنامه مدیریت زمستانی واحدهای پرورش در نظر گرفته شود. آماده‌بودن برای تأمین گرمایش جایگزین، شناخت نقاط سرد سالن، آگاهی از نحوه تنظیم تهویه و داشتن برنامه عملیاتی برای ساعات نخست قطعی، می‌تواند در کاهش تلفات و خسارات ناشی از سرما نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.   ۱-۴. آیا مرغ گوشتی می‌تواند چند ساعت بدون گرمایش زنده بماند؟ یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مرغداران در زمان قطع سوخت این است که جوجه‌ها تا چند ساعت می‌توانند بدون گرمایش زنده بمانند و چه زمانی شرایط به مرحله خطرناک می‌رسد؟ پاسخ این پرسش به شرایط هر سالن و هر گله وابسته است و نمی‌توان یک عدد ثابت را برای همه واحدهای پرورش اعلام کرد. مدت‌زمان زنده‌ماندن پرنده نیز با مدت‌زمان قرارگرفتن آن در شرایط آسایش حرارتی یکسان نیست. ممکن است جوجه برای مدتی زنده بماند، اما از همان مراحل اولیه مواجهه با سرما دچار استرس، افزایش مصرف انرژی و اختلال در رفتار طبیعی شود. برای مثال، قطع گرمایش در یک سالن دارای جوجه‌های یک‌روزه، دمای بیرون بسیار پایین و عایق‌بندی ضعیف، با قطع گرمایش در سالن دارای مرغ‌های گوشتی ۳۰ روزه و پوشش پر کامل قابل مقایسه نیست. حتی در دو سالن با سن و تعداد پرنده مشابه نیز تفاوت در عایق‌بندی، رطوبت بستر و میزان نفوذ هوای سرد می‌تواند زمان بروز شرایط بحرانی را تغییر دهد. بنابراین در زمان قطع سوخت، معیار اصلی تصمیم‌گیری نباید انتظار برای سپری‌شدن تعداد مشخصی ساعت باشد. مرغدار باید از همان لحظه نخست، دمای سالن و رفتار پرندگان را تحت نظر بگیرد و هم‌زمان برای تأمین منبع گرمایشی جایگزین اقدام کند. به بیان دیگر، هدف از مدیریت بحران سرمایی، منتظرماندن تا رسیدن گله به آستانه تحمل نیست؛ بلکه باید با کاهش اتلاف حرارت و حفظ شرایط ضروری محیطی، از رسیدن پرندگان به مرحله استرس شدید و تلفات جلوگیری کرد.   فصل دوم: علائم و نشانه‌های استرس سرمایی در مرغ گوشتی و پیامدهای آن بر عملکرد گله   ۲-۱. علائم و نشانه‌های استرس سرمایی در گله مرغ گوشتی تشخیص زودهنگام استرس سرمایی یکی از مهم‌ترین اقدامات مدیریتی در فصل زمستان است. کاهش دمای سالن همیشه بلافاصله به شکل تلفات یا علائم شدید بروز نمی‌کند؛ در بسیاری از موارد، جوجه‌ها ابتدا با تغییر رفتار و الگوی فعالیت خود تلاش می‌کنند دمای بدنشان را حفظ کنند. به همین دلیل، مشاهده دقیق رفتار گله می‌تواند پیش از بروز خسارت جدی، وجود مشکل را آشکار کند. شدت و نوع علائم به عواملی مانند سن جوجه، وزن بدن، میزان پوشش پرها، وضعیت تغذیه، دمای محیط، رطوبت بستر و سرعت جریان هوا بستگی دارد. همچنین باید توجه داشت که یک نشانه به‌تنهایی برای تشخیص قطعی استرس سرمایی کافی نیست و ارزیابی هم‌زمان چند شاخص اهمیت دارد. تجمع و به‌هم‌فشردگی پرندگان (Huddling and Crowding) یکی از نخستین و قابل‌مشاهده‌ترین واکنش‌های جوجه‌های گوشتی به کاهش دمای محیط، تجمع در کنار یکدیگر است. پرندگان برای کاهش سطح تماس بدن با هوای سرد و استفاده از گرمای تولیدشده توسط یکدیگر، به سمت هم حرکت می‌کنند و در گروه‌های متراکم قرار می‌گیرند. در شرایط عادی، جوجه‌ها باید در سطح سالن توزیع نسبتاً یکنواختی داشته باشند و دسترسی مناسبی به آبخوری و دانخوری پیدا کنند. اما هنگام بروز استرس سرمایی، ممکن است بخش‌هایی از سالن بیش از حد متراکم و قسمت‌های دیگر خلوت شوند. اگر منبع سرما یا جریان هوای نامطلوب در یک نقطه متمرکز باشد، تجمع پرندگان نیز ممکن است در همان محدوده شدت بیشتری پیدا کند. تجمع محدود و کوتاه‌مدت لزوماً به معنای بروز وضعیت بحرانی نیست؛ اما به‌هم‌فشردگی شدید، به‌ویژه زمانی که جوجه‌ها روی یکدیگر قرار می‌گیرند، می‌تواند خطر خفگی، آسیب فیزیکی، محدودشدن دسترسی به آب و خوراک و افزایش تلفات را به همراه داشته باشد. در زمان قطع ناگهانی سوخت یا ازکارافتادن سیستم گرمایشی، بررسی نحوه توزیع جوجه‌ها در سالن اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر پرندگان به‌صورت غیرطبیعی در کنار دیوارها، زیر تجهیزات یا در یک قسمت مشخص جمع شده باشند، باید احتمال وجود اختلاف دمایی یا کوران هوا بررسی شود. بنابراین، مشاهده رفتار گله باید در کنار اندازه‌گیری دمای نقاط مختلف سالن انجام گیرد. پف‌کردن پرها و تغییر وضعیت بدن یکی دیگر از واکنش‌های طبیعی پرندگان به سرما، پف‌کردن پرهاست. جوجه با تغییر وضعیت پرها تلاش می‌کند لایه‌ای از هوای نسبتاً ساکن در میان پوشش پر ایجاد کند. این لایه به کاهش انتقال حرارت از سطح بدن به محیط کمک می‌کند. در شرایط کاهش دمای سالن، ممکن است جوجه‌ها پرهای خود را بیشتر از حالت معمول پف دهند و بدن خود را جمع کنند. این رفتار در کنار کاهش تحرک و تجمع گروهی می‌تواند نشانه‌ای از تلاش پرنده برای حفظ دمای بدن باشد. بااین‌حال، پف‌کردن پرها به‌تنهایی شاخص اختصاصی استرس سرمایی نیست و ممکن است در برخی بیماری‌ها یا شرایط نامطلوب دیگر نیز مشاهده شود. بنابراین، بررسی هم‌زمان دمای سالن، وضعیت بستر، رفتار عمومی و میزان فعالیت گله ضروری است. کاهش تحرک و تغییر الگوی فعالیت در مواجهه با سرما، جوجه‌ها ممکن است فعالیت حرکتی خود را کاهش دهند. این واکنش با هدف محدودکردن اتلاف انرژی و کاهش نیازهای حرارتی بدن اتفاق می‌افتد. در نتیجه، گله ممکن است نسبت به شرایط عادی کم‌تحرک‌تر به نظر برسد و زمان بیشتری را در حالت نشسته یا جمع‌شده سپری کند. کاهش تحرک در جوجه‌های گوشتی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا می‌تواند دسترسی پرندگان به آب و خوراک را تحت تأثیر قرار دهد. در شرایطی که بخش زیادی از گله در یک نقطه جمع شده باشد، ممکن است بعضی از پرندگان برای رسیدن به دانخوری و آبخوری با محدودیت مواجه شوند. از طرف دیگر، کاهش فعالیت می‌تواند تشخیص برخی مشکلات دیگر را دشوار کند. به همین دلیل، پرورش‌دهنده باید تغییر رفتار گله را با وضعیت مصرف خوراک و آب، توزیع پرندگان در سالن و روند تلفات مقایسه کند. تغییر در صدای گله تغییر سطح و الگوی صدای جوجه‌ها نیز می‌تواند یکی از شاخص‌های رفتاری استرس سرمایی باشد. در شرایط نامطلوب حرارتی، صدای گله ممکن است نسبت به وضعیت معمول تغییر کند و جوجه‌ها واکنش‌های صوتی متفاوتی نشان دهند. بااین‌حال، صدای گله تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله سن، گرسنگی، تشنگی، تراکم، اختلالات محیطی و وضعیت سلامت قرار دارد. بنابراین، افزایش یا کاهش صدا به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای تشخیص استرس سرمایی باشد. ارزش این شاخص زمانی بیشتر می‌شود که تغییر آن هم‌زمان با تجمع، پف‌کردن پرها، کاهش تحرک یا افت دمای سالن مشاهده شود. لرزش بدن و تلاش برای تولید گرما در مواجهه با کاهش دمای محیط، بدن پرنده برای حفظ دمای داخلی، سازوکارهای تولید گرما را فعال می‌کند. یکی از این سازوکارها تولید گرمای ناشی از لرزش عضلات یا Shivering Thermogenesis است. در این فرایند، انقباضات سریع و غیرارادی عضلات باعث افزایش مصرف انرژی و تولید گرما می‌شوند. این پاسخ می‌تواند در کوتاه‌مدت به حفظ دمای بدن کمک کند، اما تداوم آن هزینه متابولیکی قابل‌توجهی برای پرنده دارد. در جوجه‌هایی که با سرمای شدید یا طولانی‌مدت مواجه هستند، مشاهده لرزش می‌تواند نشانه‌ای از فشار حرارتی قابل‌توجه باشد. البته تشخیص لرزش همیشه آسان نیست و نباید نبود آن را به معنای نبود استرس سرمایی تلقی کرد. افزایش مصرف خوراک همراه با کاهش رشد یکی از پیامدهای مهم استرس سرمایی، افزایش نیاز انرژی پرنده برای حفظ دمای بدن است. در پاسخ به این نیاز، ممکن است مصرف خوراک افزایش پیدا کند؛ زیرا پرنده برای تأمین انرژی موردنیاز تولید گرما به مواد مغذی بیشتری نیاز دارد. بااین‌حال، افزایش مصرف خوراک الزاماً به افزایش رشد منجر نمی‌شود. در شرایط سرمایی، بخشی از انرژی و مواد مغذی مصرف‌شده به‌جای اختصاص‌یافتن به رشد بافتی، صرف حفظ دمای بدن و پاسخ‌های فیزیولوژیک مقابله با سرما می‌شود. در نتیجه، ممکن است گله خوراک بیشتری مصرف کند، اما افزایش وزن روزانه آن کاهش یابد. این وضعیت از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افزایش مصرف خوراک در کنار کاهش رشد می‌تواند ضریب تبدیل غذایی را نامطلوب کند. به همین دلیل، بررسی مقدار خوراک مصرفی به‌تنهایی کافی نیست و باید روند مصرف خوراک در کنار وزن‌گیری گله ارزیابی شود. تغییر رنگ تاج و ریش و بروز سرمازدگی در پرندگان بالغ، تاج و ریش از قسمت‌هایی هستند که در شرایط سرمای شدید ممکن است تحت تأثیر اختلال گردش خون محیطی قرار گیرند. در مواجهه با سرمای طولانی یا شدید، کاهش خون‌رسانی به بافت‌های انتهایی می‌تواند خطر آسیب سرمایی یا سرمازدگی (Frostbite) را افزایش دهد. بااین‌حال، این نشانه برای ارزیابی گله‌های گوشتی، به‌ویژه در سنین پایین، شاخص اصلی محسوب نمی‌شود؛ زیرا تاج و ریش جوجه‌های جوان هنوز به اندازه پرندگان بالغ رشد نکرده‌اند. در مرغ گوشتی، رفتار گله، وضعیت تحرک، نحوه تجمع، دمای محیط و روند مصرف خوراک و آب شاخص‌های کاربردی‌تری برای تشخیص زودهنگام هستند.   ۲-۲. چگونه شدت استرس سرمایی را در سالن ارزیابی کنیم؟ برای تشخیص شدت استرس سرمایی، نباید فقط به یک علامت یا یک عدد دماسنج تکیه کرد. ارزیابی صحیح باید بر اساس مجموعه‌ای از مشاهدات رفتاری، شرایط محیطی و اطلاعات عملکردی گله انجام شود. در نخستین مرحله، نحوه پراکندگی پرندگان در سالن بررسی می‌شود. توزیع یکنواخت جوجه‌ها معمولاً نشان‌دهنده مناسب‌بودن نسبی شرایط محیطی است؛ درحالی‌که تجمع شدید، دوری از برخی نقاط سالن یا قرارگرفتن پرندگان در مسیرهای خاص می‌تواند نشانه وجود مشکل باشد. در مرحله بعد، میزان فعالیت و وضعیت ظاهری جوجه‌ها بررسی می‌شود. پف‌کردن پرها، جمع‌کردن بدن، کاهش تحرک و لرزش، به‌ویژه اگر هم‌زمان مشاهده شوند، احتمال وجود استرس سرمایی را افزایش می‌دهند. اندازه‌گیری دمای سالن باید در چند نقطه و در ارتفاع نزدیک به سطح بدن جوجه‌ها انجام شود. دمای ثبت‌شده در نزدیکی سقف یا در یک نقطه از سالن ممکن است نماینده شرایط واقعی محل استقرار پرندگان نباشد. همچنین باید دمای نزدیک ورودی‌های هوا، دیواره‌ها و نقاط دور از تجهیزات گرمایشی با یکدیگر مقایسه شود. در زمان قطع سوخت، بررسی روند تغییر دما اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دمای فعلی سالن به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که گله چه مدت در شرایط نامطلوب قرار داشته یا سرعت سردشدن سالن چقدر است. ثبت زمان قطع گرمایش، دمای سالن در فواصل زمانی مشخص و تغییر رفتار جوجه‌ها به مدیر فارم کمک می‌کند روند خطر را بهتر ارزیابی کند. در نهایت، میزان مصرف خوراک و آب و روند تلفات باید با وضعیت روزهای قبل مقایسه شود. کاهش مصرف آب یا خوراک، افت فعالیت و افزایش تلفات می‌توانند نشان‌دهنده تشدید مشکل باشند؛ هرچند این تغییرات اختصاصی سرما نیستند و باید سایر علل احتمالی نیز بررسی شوند. نکته مهم این است که هیچ‌یک از این علائم به‌تنهایی نمی‌تواند زمان مشخصی برای تحمل سرما یا زمان باقی‌مانده تا بروز تلفات را تعیین کند. شدت خطر به سن گله، شرایط حرارتی سالن، سرعت افت دما، رطوبت، جریان هوا، وضعیت بستر و توانایی پرندگان در حفظ دمای بدن وابسته است.   ۲-۳. پیامدهای استرس سرمایی بر عملکرد و سلامت مرغ گوشتی مواجهه طولانی‌مدت با دمای پایین می‌تواند اثرات گسترده‌ای بر فیزیولوژی، سلامت و عملکرد اقتصادی گله داشته باشد. بخشی از این پیامدها در ظاهر به شکل کاهش رشد و افزایش مصرف خوراک دیده می‌شوند، اما در سطح داخلی بدن، تغییراتی در متابولیسم انرژی، عملکرد سیستم ایمنی و سلامت دستگاه گوارش نیز رخ می‌دهد. کاهش رشد و افزایش ضریب تبدیل غذایی یکی از مهم‌ترین پیامدهای استرس سرمایی در جوجه‌های گوشتی، کاهش میانگین افزایش وزن روزانه (ADG) و نامطلوب‌شدن ضریب تبدیل غذایی (FCR) است. در شرایط عادی، بخش قابل‌توجهی از انرژی و مواد مغذی خوراک برای رشد عضلات، اندام‌ها و سایر بافت‌های بدن استفاده می‌شود. اما هنگام مواجهه با سرما، پرنده باید انرژی بیشتری برای حفظ دمای داخلی بدن مصرف کند. افزایش تولید گرما از طریق فعالیت متابولیکی و لرزش عضلات، بخشی از منابع انرژی را از مسیر رشد به سمت تنظیم دمای بدن هدایت می‌کند. در نتیجه، حتی اگر مصرف خوراک افزایش یابد، الزاماً وزن‌گیری متناسب با آن اتفاق نمی‌افتد. این مسئله می‌تواند باعث افزایش هزینه خوراک به ازای هر کیلوگرم افزایش وزن و کاهش بهره‌وری اقتصادی دوره پرورش شود. مطالعات گزارش‌شده در مقاله اصلی نیز کاهش افزایش وزن جوجه‌های جوان و افزایش ضریب تبدیل غذایی را در شرایط استرس سرمایی تأیید کرده‌اند (Yang et al., 2014; Mohammadalipour et al., 2017). افزایش خطر تلفات، به‌ویژه در جوجه‌های جوان جوجه‌های کم‌سن نسبت به تغییرات دمای محیط حساس‌تر هستند؛ زیرا ظرفیت تنظیم دمای بدن و توانایی آن‌ها برای مقابله با شرایط نامطلوب حرارتی هنوز به بلوغ کامل نرسیده است. در صورت کاهش شدید دمای سالن، به‌خصوص زمانی که این کاهش ناگهانی باشد، توان جوجه برای حفظ دمای بدن ممکن است از ظرفیت تولید گرمای آن فراتر رود. در چنین شرایطی، ابتدا فعالیت و مصرف خوراک و آب ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد و در صورت تداوم یا تشدید شرایط، ضعف عمومی و افزایش تلفات رخ دهد. در قطعی سوخت زمستانی، خطر فقط به پایین‌آمدن دمای هوا محدود نیست. اگر جوجه‌ها در اثر سرما به‌شدت در کنار یکدیگر متراکم شوند، احتمال خفگی ناشی از تجمع و فشردگی نیز افزایش پیدا می‌کند. بنابراین، افزایش تلفات در شرایط سرمایی می‌تواند حاصل ترکیبی از فشار حرارتی مستقیم و پیامدهای رفتاری آن باشد. اختلال در عملکرد سیستم ایمنی و افزایش حساسیت به بیماری‌ها استرس سرمایی طولانی‌مدت می‌تواند عملکرد طبیعی سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار دهد. در این وضعیت، بدن پرنده بخشی از منابع خود را صرف مقابله با فشار محیطی می‌کند و تغییر در تنظیم پاسخ‌های فیزیولوژیک و ایمنی ممکن است توان دفاعی بدن را کاهش دهد. در شرایط استرس سرمایی کاهش شاخص تیموس در جوجه‌های تحت استرس سرمایی اتفاق می‌افتد. تیموس یکی از اندام‌های مهم سیستم ایمنی است و تغییر شاخص آن می‌تواند نشان‌دهنده اثرپذیری دستگاه ایمنی از شرایط تنش‌زا باشد. کاهش کارایی دفاع ایمنی ممکن است حساسیت گله را نسبت به عوامل بیماری‌زا افزایش دهد یا روند بهبود پرندگان بیمار را دشوارتر کند. بااین‌حال، نباید هر افزایش بیماری در فصل زمستان را مستقیماً به استرس سرمایی نسبت داد؛ زیرا تهویه نامناسب، افزایش رطوبت، تجمع گازهای زیان‌آور، تراکم بالا و عوامل عفونی نیز در بروز مشکلات سلامت نقش دارند. افزایش هزینه‌های تولید و کاهش سودآوری استرس سرمایی از چند مسیر مختلف هزینه تولید را افزایش می‌دهد. نخست، برای حفظ دمای مناسب سالن به سوخت و انرژی بیشتری نیاز است. دوم، افزایش نیاز انرژی پرنده ممکن است مصرف خوراک را بالا ببرد. سوم، کاهش رشد و نامطلوب‌شدن ضریب تبدیل باعث می‌شود برای دستیابی به وزن هدف، خوراک بیشتری مصرف شود یا مدت پرورش افزایش پیدا کند. در شرایط شدیدتر، افزایش تلفات و بروز مشکلات سلامت نیز می‌تواند بخشی از سرمایه‌گذاری انجام‌شده در دوره پرورش را از بین ببرد. بنابراین، خسارت ناشی از استرس سرمایی فقط به هزینه گرمایش محدود نمی‌شود؛ بلکه ترکیبی از افزایش هزینه انرژی، افزایش هزینه خوراک، کاهش بهره‌وری، افت عملکرد گله و احتمال افزایش تلفات است. این موضوع اهمیت برنامه‌ریزی پیشگیرانه برای فصل زمستان و آماده‌بودن تجهیزات گرمایشی جایگزین را نشان می‌دهد.   جمع‌بندی فصل دوم علائم استرس سرمایی در مرغ گوشتی معمولاً ابتدا به شکل تغییر رفتار ظاهر می‌شوند. تجمع و به‌هم‌فشردگی، پف‌کردن پرها، کاهش تحرک، تغییر الگوی صدای گله و لرزش از نشانه‌هایی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. افزایش مصرف خوراک همراه با کاهش وزن‌گیری نیز می‌تواند نشانه‌ای از افزایش هزینه انرژی برای حفظ دمای بدن باشد. در صورت تداوم شرایط نامطلوب، استرس سرمایی می‌تواند رشد جوجه‌ها را کاهش دهد، ضریب تبدیل غذایی را افزایش دهد، عملکرد سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار دهد و خطر تلفات را، به‌ویژه در سنین پایین، بیشتر کند. در زمان قطع ناگهانی سوخت، مشاهده رفتار گله باید هم‌زمان با اندازه‌گیری دمای سالن و بررسی وضعیت تهویه انجام شود. تشخیص زودهنگام تغییرات رفتاری و محیطی، فرصت بیشتری برای مداخله مدیریتی و کاهش خسارت فراهم می‌کند. در فصل بعد، سازوکارهای فیزیولوژیک و متابولیکی مقابله جوجه گوشتی با سرما بررسی می‌شود؛ از تولید گرما در عضلات و تغییر مصرف انرژی تا اثر استرس سرمایی بر رشد، اندام‌های ایمنی و دستگاه گوارش.   فصل سوم: اثرات فیزیولوژیک و متابولیکی استرس سرمایی بر جوجه‌های گوشتی   ۳-۱. پاسخ فیزیولوژیک جوجه گوشتی به کاهش دمای محیط مرغ گوشتی از گروه پرندگان خون‌گرم (Endothermic) است؛ به این معنا که بدن آن برای حفظ دمای داخلی در محدوده‌ای نسبتاً پایدار، از سازوکارهای تنظیم حرارت استفاده می‌کند. هنگامی که دمای محیط کاهش می‌یابد، بدن پرنده برای جلوگیری از افت دمای مرکزی، تولید گرما را افزایش می‌دهد و هم‌زمان تلاش می‌کند اتلاف حرارت را کاهش دهد. در شرایط طبیعی، این سازوکارها بخشی از پاسخ تطبیقی بدن به تغییرات محیطی هستند. بااین‌حال، زمانی که شدت یا مدت مواجهه با سرما از ظرفیت سازگاری پرنده فراتر برود، حفظ تعادل حرارتی به منابع انرژی بیشتری نیاز پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، انرژی‌ای که می‌توانست برای رشد عضلات و سایر بافت‌ها استفاده شود، به سمت فرآیندهای تولید گرما و حفظ دمای بدن هدایت می‌شود. مطالعات نشان می‌دهند که استرس سرمایی می‌تواند متابولیسم پایه و متابولیسم انرژی را افزایش دهد. این افزایش نیاز انرژی یکی از دلایل اصلی کاهش وزن‌گیری جوجه‌های گوشتی در شرایط سرمایی است (Chen et al., 2014; Yang et al., 2014). بنابراین، افت عملکرد گله در هوای سرد صرفاً نتیجه کاهش مصرف خوراک نیست؛ حتی در شرایطی که پرنده خوراک بیشتری مصرف می‌کند، ممکن است بخش بیشتری از انرژی دریافتی صرف تنظیم دمای بدن شود و سهم کمتری برای رشد باقی بماند.   ۳-۲. تولید گرما از طریق فعالیت عضلات و تغییر متابولیسم انرژی عضلات اسکلتی نقش مهمی در تولید گرمای بدن پرنده دارند. یکی از سازوکارهای تولید گرما در شرایط سرما، لرزش عضلانی یا Shivering Thermogenesis است. در این فرآیند، انقباضات سریع و غیرارادی عضلات باعث افزایش مصرف انرژی و تولید گرما می‌شوند. بر اساس مطالعات Aulie و Toien (1988) عضله ران در طیور در معرض سرما نسبت به عضله سینه حساس‌تر است و فرآیند تولید گرما از طریق لرزش را سریع‌تر و برای مدت طولانی‌تری آغاز می‌کند. با افزایش شدت یا مدت مواجهه با سرما، عضلات ران و سینه هر دو می‌توانند در فرآیند تولید گرمای ناشی از لرزش مشارکت کنند. این فعالیت مستمر به مصرف انرژی نیاز دارد و می‌تواند بر منابعی که در حالت عادی برای رشد و توسعه بافت‌های عضلانی استفاده می‌شوند، اثر بگذارد. یکی از مطالعات به تغییرات ساختار تاندون عضلات در شرایط استرس سرمایی اشاره می‌کند و افت ساختار تاندون در عضله ران را محسوس‌تر از عضله سینه گزارش می‌کند. این یافته در کنار افزایش فعالیت متابولیکی عضلات نشان می‌دهد که مواجهه با سرما می‌تواند فراتر از تغییر مصرف انرژی، بر وضعیت بافت‌های عضلانی نیز اثرگذار باشد.   ۳-۳. تغییر مسیرهای متابولیکی و مصرف کربوهیدرات در عضلات هنگامی که جوجه گوشتی برای حفظ دمای بدن به تولید گرمای بیشتری نیاز دارد، فعالیت مسیرهای تأمین انرژی نیز تغییر می‌کند. نتایج تحلیل مسیرهای متابولیکی (Pathway Analysis) در عضلات ران و سینه نشان می‌دهد که مسیرهای مرتبط با هضم و جذب کربوهیدرات در این بافت‌ها تحت استرس سرمایی فعال می‌شوند. این تغییر با افزایش نیاز عضلات به انرژی برای انجام فعالیت‌های مرتبط با تولید گرما ارتباط دارد. به بیان کاربردی، عضلات در شرایط سرمایی فقط در خدمت رشد و افزایش توده عضلانی نیستند؛ بخشی از ظرفیت متابولیکی آن‌ها برای تأمین انرژی موردنیاز تنظیم حرارت به کار گرفته می‌شود. در عضله سینه، برخی الگوهای فسفریلاسیون پروتئین‌ها نیز با افزایش ورود کلسیم به سلول (Calcium Influx) و فعال‌شدن فرآیندهای مرتبط با متابولیسم کربوهیدرات هم‌خوانی دارند. این تغییرات نشان‌دهنده پاسخ‌های سلولی و متابولیکی عضله به شرایط سرمایی هستند. از دیدگاه پرورش، اهمیت این موضوع در آن است که افزایش فعالیت مسیرهای تأمین انرژی لزوماً به معنی افزایش رشد عضله نیست. در شرایط استرس سرمایی، بخشی از این انرژی برای حفظ عملکردهای حیاتی و تولید گرما مصرف می‌شود و ممکن است بازده استفاده از مواد مغذی برای رشد کاهش یابد.   ۳-۴. نقش AMPK در تنظیم تعادل انرژی یکی از مولکول‌های مهم در تنظیم وضعیت انرژی سلول، آنزیم AMPK یا آدنوزین مونوفسفات کیناز فعال‌شده (AMP-Activated Protein Kinase) است. این مولکول به‌عنوان یک حسگر انرژی سلولی عمل می‌کند و در تنظیم تعادل میان تولید و مصرف انرژی نقش دارد. در شرایط استرس سرمایی، افزایش نیاز به تولید گرما می‌تواند با فعال‌شدن AMPK و تقویت مسیرهای کاتابولیک همراه باشد. مسیرهای کاتابولیک به فرآیندهایی گفته می‌شود که طی آن‌ها مواد ذخیره‌شده یا ترکیبات غذایی برای تأمین انرژی تجزیه می‌شوند. فعال‌شدن این مسیرها بخشی از پاسخ تطبیقی بدن برای بازیابی تعادل انرژی است. به عبارت دیگر، زمانی که نیاز انرژی افزایش پیدا می‌کند، سلول تلاش می‌کند منابع در دسترس را به شکلی تنظیم کند که فعالیت‌های ضروری بدن ادامه یابند. این سازوکار از نظر فیزیولوژیک اهمیت دارد، اما نباید فعال‌شدن AMPK را به‌تنهایی نشانه آسیب قطعی یا کاهش عملکرد در تمام شرایط دانست. اثر نهایی آن به شدت و مدت استرس، وضعیت تغذیه و شرایط فیزیولوژیک پرنده بستگی دارد.   ۳-۵. اثر استرس سرمایی بر عملکرد رشد و ضریب تبدیل غذایی یکی از پیامدهای قابل‌اندازه‌گیری تغییرات متابولیکی ناشی از سرما، افت عملکرد رشد جوجه‌های گوشتی است. در شرایط سرمایی، افزایش نیاز انرژی برای تولید گرما می‌تواند سهم انرژی اختصاص‌یافته به رشد را کاهش دهد. در نتیجه، میانگین افزایش وزن روزانه (Average Daily Gain یا ADG) ممکن است کاهش پیدا کند و ضریب تبدیل غذایی (Feed Conversion Ratio یا FCR) افزایش یابد. افزایش FCR به این معناست که برای تولید هر کیلوگرم افزایش وزن، خوراک بیشتری مصرف می‌شود. از منظر مدیریت فارم، این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است در نگاه اول افزایش مصرف خوراک به‌عنوان نشانه‌ای از تأمین مناسب نیازهای گله تلقی شود، درحالی‌که اگر این افزایش مصرف با رشد متناسب همراه نباشد، نشان‌دهنده کاهش بهره‌وری استفاده از خوراک است. بنابراین، در ارزیابی عملکرد گله در فصل زمستان باید مصرف خوراک، وزن‌گیری و ضریب تبدیل به‌صورت هم‌زمان بررسی شوند. افزایش مصرف خوراک به‌تنهایی تضمین‌کننده رشد مطلوب نیست.   ۳-۶. اثر استرس سرمایی بر اندام‌ها و عملکرد سیستم ایمنی سیستم ایمنی یکی از بخش‌هایی است که می‌تواند از مواجهه طولانی‌مدت با استرس سرمایی تأثیر بپذیرد. کاهش شاخص تیموس در جوجه‌های تحت استرس سرمایی گزارش شده است. تیموس یکی از اندام‌های مهم سیستم ایمنی است و در تکامل و عملکرد لنفوسیت‌های T نقش دارد. کاهش شاخص این اندام می‌تواند نشانه‌ای از تأثیر شرایط تنش‌زا بر وضعیت دستگاه ایمنی باشد. این تغییر با تعدیل مسیرهای سیگنال‌دهی مرتبط با ایمنی در شرایط استرس سرمایی مرتبط است. در چنین شرایطی، توان دفاعی پرنده ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد و حساسیت آن نسبت به عوامل بیماری‌زا افزایش یابد. البته میزان این اثر به شدت و مدت مواجهه با سرما و وضعیت عمومی گله وابسته است. از نظر مدیریتی، این یافته اهمیت کنترل هم‌زمان دما، تهویه، رطوبت و کیفیت بستر را نشان می‌دهد. کاهش دما در کنار تهویه نامناسب و افزایش رطوبت می‌تواند شرایط نامطلوب‌تری برای سلامت گله ایجاد کند.   ۳-۷. اثر استرس سرمایی بر ساختار و عملکرد دستگاه گوارش دستگاه گوارش یکی از بخش‌های مهم بدن جوجه گوشتی است که سلامت آن برای هضم خوراک، جذب مواد مغذی و حفظ عملکرد رشد ضروری است. استرس سرمایی می‌تواند ساختار و عملکرد روده را تحت تأثیر قرار دهد و در صورت تداوم، کارایی جذب مواد مغذی را مختل کند. تغییر شاخص‌های بخش‌های مختلف روده، از جمله اثنی‌عشر (Duodenum)، ژژنوم (Jejunum) و ایلئوم (Ileum) در شرایط استرس سرمایی مشاهده داده شده است. افزایش برخی از این شاخص‌ها در مطالعات مورد استناد، با تغییرات بافتی و پاسخ‌های التهابی ناشی از استرس سرمایی مرتبط دانسته شده است. این تغییرات نشان می‌دهند که پاسخ بدن به سرما تنها به عضلات و تولید گرما محدود نمی‌شود و دستگاه گوارش نیز ممکن است درگیر سازگاری‌ها و آسیب‌های ناشی از این شرایط شود. تغییر ارتفاع پرزها و عمق کریپت‌های روده سطح داخلی روده باریک از ساختارهایی به نام پرز (Villi) تشکیل شده است. این پرزها سطح تماس مخاط روده با مواد غذایی را افزایش می‌دهند و نقش مهمی در جذب مواد مغذی دارند. گزارش شده است که استرس سرمایی می‌تواند باعث کاهش ارتفاع پرزهای ایلئوم، افزایش عمق کریپت‌ها (Crypt Depth) و کاهش نسبت ارتفاع پرز به عمق کریپت شود. کاهش ارتفاع پرزها ممکن است سطح مؤثر جذب را محدود کند. از سوی دیگر، افزایش عمق کریپت می‌تواند نشان‌دهنده افزایش فعالیت تکثیر و جایگزینی سلول‌های مخاطی در پاسخ به آسیب یا فشار واردشده به بافت باشد. در مجموع، تغییر نسبت ارتفاع پرز به عمق کریپت می‌تواند بیانگر اختلال در وضعیت طبیعی مخاط روده باشد و بر توانایی دستگاه گوارش برای حفظ جذب مؤثر مواد مغذی اثر بگذارد. افزایش شاخص‌های نفوذپذیری و آسیب سد مخاطی روده دیواره روده تنها یک سطح جذب‌کننده مواد غذایی نیست، بلکه به‌عنوان یک سد دفاعی نیز عمل می‌کند و از عبور نامناسب ترکیبات و عوامل زیان‌آور از فضای روده به داخل بدن جلوگیری می‌کند. در سرم جوجه‌های تحت استرس سرمایی افزایش سطح دی‌آمین اکسیداز (DAO) و اسید D-لاکتیک گزارش شده است. این شاخص‌ها در مطالعات مربوط به وضعیت مخاط و نفوذپذیری روده مورد استفاده قرار می‌گیرند و افزایش آن‌ها می‌تواند با آسیب به یکپارچگی سد روده ارتباط داشته باشد. همچنین کاهش سطح بیان ژن‌های مرتبط با حفظ اتصالات سلولی و سد مخاطی، از جمله ZO-1، Occludin و MUC2، در ایلئوم جوجه‌ها گزارش شده است. در مقابل، افزایش بیان برخی ژن‌های مرتبط با مسیر Notch، از جمله Notch-1، Jagged و Hes-1، به‌عنوان بخشی از پاسخ بافت روده به شرایط استرس سرمایی مطرح شده است (Zhang et al., 2023). اهمیت این تغییرات در آن است که اختلال در یکپارچگی مخاط روده می‌تواند محیط داخلی بدن را در معرض ترکیبات و عوامل نامطلوب بیشتری قرار دهد و بر سلامت عمومی و عملکرد گله اثر بگذارد.   ۳-۸. تغییر فلور میکروبی روده در اثر استرس سرمایی میکروبیوم روده مجموعه‌ای از میکروارگانیسم‌هاست که در محیط دستگاه گوارش زندگی می‌کنند و در فرآیندهایی مانند هضم، متابولیسم و تعامل با سیستم ایمنی نقش دارند. تعادل ترکیب میکروبی روده برای حفظ سلامت دستگاه گوارش اهمیت دارد. هرگونه تغییر نامطلوب در ترکیب یا فراوانی گروه‌های میکروبی می‌تواند بر عملکرد طبیعی روده اثر بگذارد. یک مطالعه‌ تغییر ترکیب فلور میکروبی سکوم جوجه‌ها را در شرایط استرس سرمایی گزارش کرده است. بر اساس این مطالعه، فراوانی شاخه باکتریایی Proteobacteria افزایش و فراوانی جنس Bacteroides کاهش یافته است (Ayob et al., 2023). این یافته نشان می‌دهد که استرس سرمایی می‌تواند با تغییر ترکیب میکروبی روده همراه باشد. بااین‌حال، نباید افزایش یا کاهش یک گروه باکتریایی را به‌تنهایی معادل بروز بیماری دانست؛ زیرا ترکیب میکروبی روده تحت تأثیر عوامل متعددی مانند سن، جیره، شرایط پرورش و وضعیت سلامت گله قرار دارد. از منظر پرورش مرغ گوشتی، حفظ شرایط مناسب محیطی و تغذیه‌ای و جلوگیری از تداوم استرس سرمایی می‌تواند در حمایت از سلامت دستگاه گوارش اهمیت داشته باشد.   ۳-۹. استرس اکسیداتیو و کاهش ظرفیت آنتی‌اکسیدانی بدن یکی دیگر از پیامدهای استرس سرمایی، برهم‌خوردن تعادل میان تولید ترکیبات اکسیدکننده و ظرفیت دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن است. هنگامی که تولید گونه‌های فعال اکسیژن و سایر ترکیبات اکسیدکننده از توان خنثی‌سازی آن‌ها توسط سیستم دفاعی بدن فراتر رود، شرایطی به نام استرس اکسیداتیو (Oxidative Stress) ایجاد می‌شود. در شرایط استرس سرمایی، افزایش فعالیت متابولیکی و تغییرات سلولی می‌توانند با افزایش فشار اکسیداتیو همراه باشند. این وضعیت ممکن است به اجزای سلولی و بافتی آسیب وارد کند و عملکرد طبیعی اندام‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. تغییر فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی بدن پرنده برای مقابله با ترکیبات اکسیدکننده از سامانه‌های دفاعی مختلفی استفاده می‌کند. برخی از مهم‌ترین آنزیم‌های این سامانه عبارت‌اند از: سوپراکسید دیسموتاز (SOD): در تبدیل رادیکال سوپراکسید به ترکیبات کم‌خطرتر نقش دارد. گلوتاتیون پراکسیداز (GSH-Px): به خنثی‌سازی پراکسیدها و محافظت از ساختارهای سلولی کمک می‌کند. کاتالاز (CAT): در تجزیه پراکسید هیدروژن نقش دارد. فعالیت آنزیم‌های SOD، GSH-Px و CAT در ایلئوم جوجه‌های تحت استرس سرمایی کاهش می‌یابد. در مقابل، محتوای مالون‌دی‌آلدهید (MDA) افزایش پیدا می‌کند. MDA یکی از شاخص‌هایی است که برای ارزیابی پراکسیداسیون لیپیدی و آسیب اکسیداتیو به غشاهای سلولی مورد استفاده قرار می‌گیرد. افزایش آن در کنار کاهش فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی می‌تواند نشان‌دهنده برهم‌خوردن تعادل دفاع اکسیداتیو در بافت روده باشد. ارتباط استرس اکسیداتیو با پاسخ التهابی و پروتئین‌های شوک حرارتی پروتئین‌های شوک حرارتی (Heat Shock Proteins یا HSPs) در شرایط استرس اکسیداتیو ناشی از سرما افزایش می‌یابند. از جمله این پروتئین‌ها می‌توان به HSP27، HSP40، HSP60، HSP70 و HSP90 اشاره کرد. این پروتئین‌ها در پاسخ سلول به شرایط تنش‌زا نقش دارند و به حفظ ساختار و عملکرد پروتئین‌ها کمک می‌کنند. برای مثال، HSP70 در فرآیند تاخوردگی، مونتاژ و اصلاح پروتئین‌های تازه‌ساخته‌شده مشارکت دارد. HSP40 نیز به‌عنوان یک همراه مولکولی در تنظیم فعالیت HSP70 عمل می‌کند. برخی از مطالعات ارتباط میان استرس اکسیداتیو، افزایش بیان برخی پروتئین‌های شوک حرارتی و تحریک پاسخ التهابی را گزارش کرده‌اند (Fu et al., 2013; Zhao et al., 2013a; Yang et al., 2016). این واکنش‌ها بخشی از تلاش سلول برای محافظت از ساختارهای داخلی در برابر فشار محیطی هستند؛ بااین‌حال، تداوم استرس می‌تواند تعادل طبیعی این پاسخ‌ها را برهم بزند و به آسیب سلولی و بافتی منجر شود.   ۳-۱۰. اهمیت عملی تغییرات فیزیولوژیک در مدیریت مرغداری شناخت تغییرات متابولیکی و فیزیولوژیک ناشی از استرس سرمایی به پرورش‌دهنده کمک می‌کند پیامدهای سرما را فراتر از کاهش دمای سالن ارزیابی کند. وقتی جوجه‌ها در معرض سرما قرار می‌گیرند، بدن آن‌ها برای حفظ دمای داخلی انرژی بیشتری مصرف می‌کند. این تغییر می‌تواند رشد عضلات را تحت تأثیر قرار دهد و هم‌زمان با تغییراتی در عملکرد سیستم ایمنی، ساختار روده و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی همراه باشد. ازاین‌رو، مدیریت استرس سرمایی نباید صرفاً به افزایش مصرف سوخت یا بالا بردن دمای هیتر محدود شود. حفظ شرایط مناسب محیطی، جلوگیری از کوران، تأمین تهویه کافی، حفظ کیفیت بستر و اطمینان از دسترسی پرندگان به آب و خوراک، اجزای مکمل مدیریت این تنش هستند. همچنین افزودن مکمل‌ها یا ترکیبات آنتی‌اکسیدانی به جیره نباید جایگزین اصلاح شرایط محیطی شود. هیچ افزودنی خوراکی نمی‌تواند به‌تنهایی اثر یک قطعی طولانی گرمایش یا شرایط نامناسب تهویه را جبران کند.   جمع‌بندی فصل سوم استرس سرمایی در جوجه‌های گوشتی مجموعه‌ای از پاسخ‌های متابولیکی و فیزیولوژیک را فعال می‌کند. افزایش متابولیسم انرژی، تولید گرما از طریق فعالیت عضلات، تغییر مسیرهای مصرف کربوهیدرات و فعال‌شدن سازوکارهای تنظیم انرژی از مهم‌ترین این واکنش‌ها هستند. در صورت تداوم تنش، این تغییرات می‌توانند با کاهش رشد و نامطلوب‌شدن ضریب تبدیل غذایی همراه شوند. علاوه بر این، کاهش شاخص تیموس، تغییر ساختار پرزها و کریپت‌های روده، اختلال در سد مخاطی، تغییر ترکیب میکروبی روده و کاهش ظرفیت آنتی‌اکسیدانی از دیگر پیامدهای گزارش‌شده در مطالعات مورد استناد مقاله اصلی هستند. درک این سازوکارها نشان می‌دهد که استرس سرمایی تنها یک مشکل دمایی نیست؛ بلکه می‌تواند چندین سامانه حیاتی بدن پرنده را به‌طور هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، پیشگیری از افت شدید دمای سالن و مدیریت سریع شرایط اضطراری در زمستان، نقش مهمی در حفظ سلامت و عملکرد اقتصادی گله دارد.   فصل چهارم: نقش تغذیه و افزودنی‌های خوراکی در مدیریت استرس سرمایی مرغ گوشتی مقدمه استرس سرمایی تنها یک چالش محیطی نیست، بلکه تعادل انرژی و نیازهای متابولیکی جوجه‌های گوشتی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. هنگامی که پرنده در معرض دمای پایین‌تر از محدوده آسایش حرارتی قرار می‌گیرد، برای حفظ دمای بدن به انرژی بیشتری نیاز پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، بخشی از انرژی و مواد مغذی که در وضعیت عادی می‌توانستند برای رشد و تشکیل بافت‌های بدن مصرف شوند، در مسیر تولید گرما و حفظ عملکردهای حیاتی به کار گرفته می‌شوند. به همین دلیل، مدیریت تغذیه در فصل سرد باید متناسب با شرایط محیطی و نیازهای متابولیکی گله انجام شود. اصلاح چگالی انرژی جیره، توجه به تأمین ویتامین‌ها و مواد معدنی، حمایت از سلامت روده و استفاده هدفمند از افزودنی‌های خوراکی، از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند در کنار مدیریت صحیح سالن به کاهش پیامدهای استرس سرمایی کمک کنند. البته باید توجه داشت که هیچ اصلاح تغذیه‌ای به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین تأمین دمای مناسب، عایق‌بندی و تهویه صحیح سالن شود. تغذیه مناسب بخشی از یک برنامه مدیریتی یکپارچه است، نه راه‌حلی مستقل برای جبران سرمای شدید یا قطع طولانی‌مدت گرمایش.   ۱. افزایش چگالی انرژی جیره در فصل زمستان یکی از راهکارهای مطرح‌شده برای مدیریت استرس سرمایی، افزایش چگالی انرژی جیره در طول فصل زمستان است. دلیل اهمیت این موضوع، افزایش نیاز متابولیکی پرنده برای حفظ دمای بدن در شرایط سرد است. در شرایط طبیعی، بخش قابل‌توجهی از انرژی دریافتی جوجه برای رشد، فعالیت و نگهداری عملکردهای بدن استفاده می‌شود. اما هنگام مواجهه با سرما، نیاز به تولید گرما افزایش پیدا می‌کند و پرنده باید انرژی بیشتری را برای حفظ دمای بدن خود مصرف کند. این تغییر در نحوه مصرف انرژی می‌تواند پیامدهای مستقیمی بر عملکرد اقتصادی گله داشته باشد. مطالعات گزارش کرده‌اند که استرس سرمایی موجب کاهش میانگین افزایش وزن روزانه (ADG) و افزایش ضریب تبدیل غذایی (FCR) می‌شود. بنابراین، بخشی از انرژی مصرفی به‌جای تبدیل‌شدن به افزایش وزن، صرف پاسخ‌های تنظیم دمای بدن می‌شود. افزایش چگالی انرژی جیره در فصل سرد با هدف پاسخ‌گویی بهتر به نیاز متابولیکی بالاتر انجام می‌شود. با این حال، میزان و نحوه اصلاح انرژی جیره باید با توجه به سن پرنده، مرحله پرورش، وضعیت مصرف خوراک، شرایط محیطی و برنامه تغذیه‌ای گله تعیین شود. نکته مهم این است که افزایش انرژی جیره نباید به‌صورت یک نسخه ثابت برای تمام سالن‌ها و تمام سنین در نظر گرفته شود. شدت استرس سرمایی، مدت مواجهه با سرما و وضعیت تغذیه‌ای گله در تعیین نیاز واقعی نقش دارند.   ۲. نقش ویتامین‌ها و مواد معدنی در مقابله با استرس سرمایی استرس سرمایی می‌تواند تعادل دفاع آنتی‌اکسیدانی و عملکرد سیستم ایمنی پرنده را تحت تأثیر قرار دهد. در فصل‌های سرد، توجه به کفایت ویتامین‌ها و مواد معدنی جیره اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا پرنده علاوه بر نیازهای معمول رشد، باید با فشارهای فیزیولوژیک ناشی از شرایط نامطلوب محیطی نیز مقابله کند. ویتامین‌های C و E و عنصر سلنیوم به‌عنوان ترکیباتی مطرح شده‌اند که می‌توانند در حمایت از سیستم ایمنی و مقاومت پرنده در برابر استرس نقش داشته باشند. ویتامین C ویتامین C از ترکیبات مرتبط با سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن است. افزایش فشار اکسیداتیو در شرایط استرس سرمایی می‌تواند اهمیت این سیستم دفاعی را بیشتر کند. از این رو، تأمین کافی ویتامین C در برنامه تغذیه‌ای می‌تواند به‌عنوان یکی از راهکارهای حمایتی مورد توجه قرار گیرد. ویتامین E ویتامین E از آنتی‌اکسیدان‌های مهم بدن محسوب می‌شود و در محافظت از ساختارهای سلولی در برابر آسیب اکسیداتیو نقش دارد. با توجه به گزارش کاهش فعالیت برخی آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی و افزایش شاخص‌های آسیب اکسیداتیو در روده جوجه‌های تحت استرس سرمایی، توجه به کفایت این ویتامین در جیره اهمیت دارد. سلنیوم سلنیوم یکی از عناصر معدنی مرتبط با عملکرد سامانه آنتی‌اکسیدانی بدن است و در فعالیت آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز (GSH-Px) نقش دارد. از آنجا که در مطالعات مرتبط با استرس سرمایی، کاهش فعالیت برخی آنزیم‌های دفاع آنتی‌اکسیدانی گزارش شده است، تأمین مناسب سلنیوم می‌تواند در حمایت از ظرفیت دفاعی بدن مورد توجه قرار گیرد. با وجود اهمیت این ترکیبات، مصرف بیش از نیاز ویتامین‌ها و مواد معدنی لزوماً به معنای افزایش مقاومت پرنده نیست. برنامه مکمل‌دهی باید بر اساس ترکیب جیره پایه، کیفیت مواد اولیه، سن گله و نیاز واقعی پرنده تنظیم شود.   ۳. اهمیت سلامت روده در شرایط استرس سرمایی یکی از پیامدهای مهم استرس سرمایی، اختلال در ساختار و عملکرد روده است. روده تنها محل هضم و جذب مواد مغذی نیست، بلکه سد دفاعی مهمی در برابر عوامل بیماری‌زا و ترکیبات نامطلوب نیز محسوب می‌شود. در مطالعات بررسی‌شده، استرس سرمایی با کاهش ارتفاع پرزهای ایلئوم، افزایش عمق کریپت‌ها و کاهش نسبت ارتفاع پرز به عمق کریپت همراه بوده است. همچنین افزایش غلظت سرمی DAO و اسید D-لاکتیک گزارش شده که می‌تواند نشان‌دهنده اختلال در یکپارچگی سد مخاطی روده باشد. آسیب به ساختار روده ممکن است کارایی استفاده از مواد مغذی را تحت تأثیر قرار دهد. در نتیجه، پرنده‌ای که هم‌زمان با افزایش نیاز انرژی برای تولید گرما مواجه است، ممکن است از نظر جذب و استفاده از مواد مغذی نیز با محدودیت روبه‌رو شود. به همین دلیل، حفظ سلامت دستگاه گوارش یکی از محورهای مهم مدیریت تغذیه در فصل سرد است.   ۴. نقش افزودنی‌های خوراکی در حمایت از سلامت روده و عملکرد گله استفاده از افزودنی‌های خوراکی با هدف بهبود سلامت روده و عملکرد کلی پرنده به‌عنوان یکی از راهکارهای کمکی مدیریت استرس سرمایی مطرح می‌شود. اهمیت این گروه از افزودنی‌ها را می‌توان با توجه به تغییرات گزارش‌شده در دستگاه گوارش جوجه‌های تحت استرس سرمایی درک کرد. اختلال در سد مخاطی، تغییر ساختار پرزها و کریپت‌ها و تغییر ترکیب میکروبیوم روده، همگی نشان می‌دهند که سلامت دستگاه گوارش باید در برنامه مدیریت گله مورد توجه قرار گیرد. با این حال، عبارت «افزودنی بهبوددهنده سلامت روده» یک گروه گسترده از محصولات را شامل می‌شود و نمی‌توان تمام محصولات موجود در بازار را از نظر اثربخشی یکسان دانست. انتخاب هر افزودنی باید بر اساس ترکیبات، کیفیت محصول، شواهد پژوهشی و شرایط واقعی گله انجام شود. همچنین نباید انتظار داشت که افزودنی خوراکی بتواند آسیب ناشی از افت شدید دما یا قطع گرمایش را به‌تنهایی جبران کند. نقش این محصولات حمایتی است و اثربخشی آن‌ها به مدیریت صحیح محیط و تغذیه وابسته خواهد بود.   ۵. نقش افزودنی‌های فیتوژنیک در مدیریت استرس سرمایی افزودنی‌های فیتوژنیک یا گیاهی، گروهی از ترکیبات خوراکی با منشأ گیاهی هستند که در برنامه‌های تغذیه طیور برای حمایت از سلامت و عملکرد پرنده مورد توجه قرار گرفته‌اند. محصولات فیتوژنیک با دو ویژگی کلی مطرح شده‌اند: فعالیت آنتی‌اکسیدانی و کمک به مقابله با استرس اکسیداتیو برخورداری از ویژگی‌های آداپتوژنی یا سازگارکنندگی که می‌تواند در حمایت از پاسخ پرنده به شرایط تنش‌زا نقش داشته باشد اهمیت این ترکیبات در شرایط استرس سرمایی از آن جهت است که مواجهه با سرما می‌تواند تعادل دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن را مختل کند. همان‌طور که در فصل قبل توضیح داده شد، در برخی مطالعات کاهش فعالیت آنزیم‌های SOD، GSH-Px و CAT و افزایش میزان MDA در بافت روده گزارش شده است. این تغییرات نشان‌دهنده افزایش فشار اکسیداتیو و کاهش بخشی از ظرفیت دفاعی بدن در برابر آن است. از این منظر، استفاده هدفمند از افزودنی‌های گیاهی دارای ترکیبات آنتی‌اکسیدانی می‌تواند به‌عنوان یک راهکار حمایتی در برنامه تغذیه‌ای گله مورد توجه قرار گیرد. با این حال، فیتوژنیک‌ها یک گروه یکنواخت نیستند. ترکیب شیمیایی، نوع ماده گیاهی، روش استخراج، غلظت مواد مؤثره، کیفیت تولید و مقدار مصرف می‌توانند بر عملکرد محصول تأثیر بگذارند. بنابراین، صرف درج عنوان «گیاهی» یا «طبیعی» روی محصول، اثربخشی آن را تضمین نمی‌کند.   ۶. مدیریت آب و پایش مصرف خوراک در هوای سرد در شرایط سرد، توجه به مصرف آب به‌اندازه توجه به جیره اهمیت دارد. کاهش مصرف آب می‌تواند بر مصرف خوراک و در نهایت عملکرد گله اثر بگذارد. فراهم‌کردن آب گرم در هوای بسیار سرد راهکاری برای تشویق پرندگان به آب‌خوردن است. هدف از این اقدام، کمک به حفظ مصرف مناسب آب در شرایطی است که سرمای محیط ممکن است رفتار مصرفی پرنده را تغییر دهد. در اجرای این توصیه باید به این نکته توجه کرد که منظور، فراهم‌کردن آب با دمای مناسب و قابل‌مصرف برای پرنده است، نه استفاده از آب داغ. همچنین دسترسی یکنواخت گله به آبخوری‌ها و عملکرد صحیح تجهیزات آب‌رسانی باید به‌طور منظم بررسی شود. از سوی دیگر، پایش روزانه مصرف خوراک و آب می‌تواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت گله در اختیار مدیر مزرعه قرار دهد. کاهش غیرعادی مصرف خوراک، به‌ویژه اگر با تجمع پرندگان، کاهش تحرک یا تغییر رفتار همراه باشد، باید به‌عنوان نشانه‌ای برای بررسی شرایط محیطی و سلامت گله در نظر گرفته شود.   ۷. چرا اصلاح جیره برای جبران قطع گرمایش کافی نیست؟ یکی از نکات مهم در مدیریت زمستانی مرغداری، تفکیک میان حمایت تغذیه‌ای و کنترل شرایط محیطی است. افزایش چگالی انرژی جیره، تأمین کافی ویتامین‌ها و مواد معدنی و استفاده از افزودنی‌های مناسب می‌توانند در حمایت از پرنده هنگام مواجهه با شرایط تنش‌زا نقش داشته باشند؛ اما هیچ‌یک از این اقدامات جایگزین گرمایش سالن نیستند. در زمان قطع سوخت یا ازکارافتادن تجهیزات گرمایشی، مسئله اصلی کاهش دمای محیط و افزایش سرعت اتلاف گرمای بدن پرنده است. در چنین شرایطی، اصلاح جیره نمی‌تواند به‌سرعت دمای سالن را بازیابی کند یا از بروز آثار سرمای شدید جلوگیری کند. بنابراین، در زمان بروز قطعی گرمایش، اولویت نخست باید اقدامات مدیریتی و محیطی برای حفظ دمای سالن، جلوگیری از کوران مستقیم، کنترل تهویه و تأمین گرمایش جایگزین ایمن باشد. راهکارهای تغذیه‌ای در این شرایط نقش پشتیبان دارند و نباید موجب تأخیر در اقدامات فوری شوند.   جمع‌بندی فصل چهارم مدیریت تغذیه یکی از اجزای مهم برنامه مقابله با استرس سرمایی در مرغ گوشتی است. افزایش چگالی انرژی جیره برای پاسخ‌گویی به نیاز متابولیکی بالاتر، تأمین کافی ویتامین‌های C و E و سلنیوم، حمایت از سلامت روده و استفاده هدفمند از افزودنی‌های خوراکی و فیتوژنیک‌ها از جمله راهکارهای مطرح‌شده در این زمینه هستند. در کنار این موارد، حفظ دسترسی مناسب به آب، پایش مصرف خوراک و آب و بررسی منظم وضعیت گله اهمیت زیادی دارد. با این حال، باید تأکید کرد که تغذیه مناسب تنها می‌تواند بخشی از فشار ناشی از استرس سرمایی را مدیریت کند. پیشگیری مؤثر از خسارت‌های سرمای زمستان، به‌ویژه هنگام قطع سوخت، مستلزم ترکیب مدیریت تغذیه با عایق‌بندی مناسب، تهویه اصولی، کنترل بستر و تأمین گرمایش مطمئن است.   فصل پنجم: مدیریت سالن مرغداری در زمستان؛ عایق‌بندی، گرمایش و تهویه اصولی در مدیریت استرس سرمایی، تغذیه مناسب و مکمل‌ها زمانی مؤثر خواهند بود که شرایط محیطی سالن نیز کنترل شود. مهم‌ترین اصل در فصل زمستان، حفظ دمای مناسب در محدوده حضور پرندگان، بدون حذف تهویه ضروری است. یکی از اشتباهات رایج در مرغداری‌ها، کاهش بیش از حد تهویه برای صرفه‌جویی در مصرف سوخت است. این تصمیم ممکن است در کوتاه‌مدت گرمای بیشتری در سالن نگه دارد، اما به‌تدریج موجب تجمع رطوبت، افت کیفیت هوا و نامناسب‌شدن بستر می‌شود. بنابراین، مدیریت زمستانی سالن باید میان سه هدف تعادل برقرار کند: حفظ گرما، تأمین هوای تازه و کنترل رطوبت. این فصل بر مبنای بخش مدیریت محیط و سالن، تهویه حداقل، فشار منفی، فن‌های سیرکوله، بافل‌ها و اصلاح‌کننده‌های بستر در مقاله اصلی تدوین شده است.   ۱. عایق‌بندی سالن؛ نخستین گام برای کاهش اتلاف گرما یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه در برابر استرس سرمایی، کاهش اتلاف حرارت از طریق سقف، دیوارها، کف و اتصالات سازه‌ای سالن است. حتی اگر سیستم گرمایشی ظرفیت مناسبی داشته باشد، ضعف عایق‌بندی و ورود کنترل‌نشده هوای سرد می‌تواند مصرف سوخت را افزایش دهد و حفظ دمای یکنواخت را دشوار کند. عایق‌بندی مناسب دو هدف اصلی دارد: کاهش انتقال حرارت از داخل سالن به محیط بیرون جلوگیری از نفوذ ناخواسته هوای سرد از درزها و اتصالات در سالن‌هایی که دیوار جانبی، سقف یا محل اتصال اجزای سازه‌ای عایق مناسبی ندارند، بخشی از انرژی گرمایی تولیدشده توسط هیترها به‌سرعت از دست می‌رود. این مسئله علاوه بر افزایش هزینه سوخت، باعث می‌شود سیستم گرمایشی برای حفظ دمای موردنظر مدت بیشتری کار کند. عایق‌کاری دیوارهای جانبی یکی از راهکارهای مطرح‌شده برای بهبود عملکرد حرارتی سالن، استفاده از دیوارهای جانبی دوجداره و قرار دادن لایه عایق میان دو جداره است. در یک مقاله، نمونه‌ای از افزایش مقاومت حرارتی دیوار با استفاده از عایق پشم شیشه بررسی شده است. در این مثال، افزایش مقاومت حرارتی از R-1 به R-11 می‌تواند اتلاف حرارت از طریق آن بخش را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد. البته مقدار واقعی صرفه‌جویی به جنس و ضخامت عایق، کیفیت اجرا، شرایط اقلیمی و میزان نشت هوا بستگی دارد. بنابراین، اعداد ارائه‌شده در مثال مهندسی را نباید بدون بررسی سازه به تمام سالن‌ها تعمیم داد. عایق‌کاری سقف و اتصالات سقف یکی از بخش‌های مهم در کنترل تبادل حرارتی سالن است. ضعف عایق سقف می‌تواند موجب سردشدن سطح داخلی آن و ایجاد شرایط مناسب برای تشکیل قطرات آب ناشی از میعان شود. این قطرات ممکن است روی بستر و تجهیزات سالن چکه کنند و به افزایش رطوبت بستر منجر شوند. در نتیجه، عایق‌کاری سقف باید همراه با بررسی اتصالات، درزها و نقاطی باشد که احتمال ایجاد پل حرارتی یا نفوذ هوا در آن‌ها وجود دارد. استفاده از فوم پلی‌یورتان پاششی فوم پلی‌یورتان پاششی (Closed-cell Spray Polyurethane Foam) به‌عنوان یکی از گزینه‌های عایق‌کاری سالن مطرح می‌شود. اجرای پیوسته این فوم روی سطوح سازه‌ای می‌تواند به کاهش نشت هوا و بهبود عملکرد عایق کمک کند. همچنین، کاهش اختلاف دمای سطح داخلی و خارجی سازه می‌تواند احتمال تشکیل میعان روی سقف را کمتر کند. با این حال، استفاده از فوم پاششی در سالن مرغداری بدون ملاحظات اجرایی و بهداشتی توصیه نمی‌شود. به چند خطر در اجرای نادرست این پوشش عایقی می‌توان اشاره کرد: نوک‌زدن پرندگان به فوم خام و جداشدن ذرات آن احتمال بلعیده‌شدن ذرات عایق توسط پرنده آسیب‌دیدن سطح عایق بر اثر فعالیت سوسک تاریک بستر ایجاد پناهگاه برای آفات و عوامل بیماری‌زا در بخش‌های آسیب‌دیده دشوارشدن شست‌وشو و ضدعفونی سطوح متخلخل و آسیب‌دیده به همین دلیل، در صورت استفاده از این فناوری، سطح فوم باید به‌صورت اصولی با پوشش محافظ سخت و قابل شست‌وشو محافظت شود و دسترس پرنده محدود باشد بنابراین، انتخاب فوم پاششی صرفاً بر اساس ضریب عایق حرارتی کافی نیست و باید ایمنی پرنده، قابلیت نظافت، کنترل آفات و الزامات امنیت زیستی نیز در طراحی لحاظ شود.   ۲. درزبندی سالن و کنترل نفوذ ناخواسته هوا عایق‌کاری و درزبندی دو مفهوم مرتبط اما متفاوت هستند. عایق‌کاری انتقال حرارت از جداره‌ها را کاهش می‌دهد، در حالی که درزبندی مانع ورود و خروج کنترل‌نشده هوا از شکاف‌ها و اتصالات می‌شود. برای عملکرد صحیح سیستم تهویه، هوای تازه باید از مسیرهای مشخص و قابل‌کنترل وارد سالن شود. اگر هوا از درزهای دیوار، سقف، اطراف درها یا اتصالات سازه‌ای وارد شود، توزیع هوا از کنترل سیستم تهویه خارج خواهد شد. این مسئله به‌ویژه در زمستان اهمیت دارد؛ زیرا هوای سردی که بدون مسیر و سرعت مناسب وارد سالن می‌شود، ممکن است مستقیماً به سطح بستر برسد و در محدوده حضور جوجه‌ها کوران سرد ایجاد کند. توانایی سالن برای حفظ فشار منفی به‌عنوان یکی از نشانه‌های مهم کیفیت درزبندی مطرح شده است. اگر سالن نتواند فشار موردنیاز سیستم تهویه را ایجاد و حفظ کند، بخشی از هوای ورودی از مسیرهای ناخواسته تأمین خواهد شد و کنترل دما و توزیع هوا دشوارتر می‌شود.   ۳. مدیریت گرمایش و توزیع یکنواخت دما وجود هیتر به‌تنهایی تضمین‌کننده شرایط حرارتی مناسب نیست. محل نصب تجهیزات، ظرفیت گرمایشی، عملکرد صحیح سیستم و توزیع گرما در سطح سالن نیز اهمیت دارند. هدف از گرمایش زمستانی، تنها افزایش دمای هوای سالن نیست؛ بلکه باید شرایط حرارتی مناسبی در ارتفاع حضور پرندگان ایجاد شود. ممکن است دمای هوای نزدیک سقف مناسب باشد، اما در سطح بستر و محل استقرار جوجه‌ها دمای پایین‌تری وجود داشته باشد. بنابراین، ارزیابی شرایط سالن باید بر اساس دمای واقعی در محدوده حضور پرندگان انجام شود. در مدیریت گرمایش باید به موارد زیر توجه شود: عملکرد صحیح هیترها و تجهیزات گرمایشی توزیع یکنواخت گرما در طول و عرض سالن جلوگیری از ایجاد نقاط سرد در نزدیکی دیوارها و ورودی‌ها کنترل وضعیت عایق و درزبندی بررسی دمای سطح بستر و هوای نزدیک جوجه‌ها پیش‌بینی امکان استفاده از تجهیزات گرمایشی جایگزین در شرایط اضطراری همچنین، استفاده از هر نوع وسیله گرمایشی اضطراری باید با رعایت الزامات ایمنی، تهویه و جلوگیری از تجمع گازهای احتراق انجام شود. ورود دود یا گازهای حاصل از احتراق به فضای پرورش می‌تواند سلامت پرندگان و کارکنان را به خطر بیندازد.   ۴. تهویه زمستانی؛ حفظ کیفیت هوا بدون ایجاد کوران سرد یکی از حساس‌ترین بخش‌های مدیریت سالن در زمستان، تنظیم تهویه است. در هوای سرد، برخی مرغداران برای کاهش مصرف سوخت، مدت کارکرد فن‌ها را به‌شدت کاهش می‌دهند یا تهویه را تا حد امکان محدود می‌کنند. این اقدام ممکن است در ظاهر موجب حفظ گرمای سالن شود، اما در صورت تداوم می‌تواند باعث تجمع رطوبت و آلاینده‌ها شود. پرندگان از طریق تنفس، رطوبت و گازهای حاصل از فعالیت‌های متابولیکی را وارد محیط می‌کنند. علاوه بر آن، رطوبت بستر و تجزیه مواد آلی نیز بر کیفیت هوای سالن اثر می‌گذارد. اگر هوای مرطوب و آلوده به میزان کافی از سالن خارج نشود، شرایط برای افزایش رطوبت بستر و تجمع آمونیاک فراهم می‌شود. بنابراین، راهکار صحیح در زمستان حذف تهویه نیست؛ بلکه استفاده از تهویه حداقل کنترل‌شده است. تهویه حداقل (Minimum Ventilation) تهویه حداقل به مقدار هوای تازه‌ای گفته می‌شود که باید به‌صورت کنترل‌شده وارد سالن شود تا رطوبت و آلاینده‌های محیطی از آن خارج شوند. اصل مهم در این سیستم آن است که هوای سرد ورودی نباید مستقیماً روی جوجه‌ها یا بستر سقوط کند. هوای تازه باید از دریچه‌های مناسب وارد شود، در مسیر ورود با هوای گرم داخل سالن مخلوط شود و سپس در محیط توزیع گردد. هوای بیرون در فصل سرد معمولاً ظرفیت رطوبت‌گیری بالقوه بیشتری پس از گرم‌شدن در داخل سالن پیدا می‌کند. به همین دلیل، ورود کنترل‌شده مقدار مناسبی هوای تازه می‌تواند به جذب و خروج رطوبت سالن کمک کند. در نتیجه، تهویه حداقل صحیح باید هم‌زمان سه وظیفه را انجام دهد: تأمین هوای تازه خروج رطوبت و آلاینده‌ها جلوگیری از ایجاد کوران سرد در محدوده حضور پرندگان میزان تهویه موردنیاز باید بر اساس سن و وزن گله، تراکم، شرایط بستر، رطوبت و ظرفیت تجهیزات تعیین شود. کاهش بی‌رویه تهویه برای صرفه‌جویی در سوخت، راهکار مناسبی برای مدیریت زمستانی نیست.   ۵. سیستم فشار منفی و تنظیم دریچه‌های ورودی هوا در بسیاری از سالن‌های مجهز به سیستم تهویه مکانیکی، فن‌ها با خارج‌کردن هوا از سالن باعث ایجاد فشار پایین‌تر در داخل نسبت به محیط بیرون می‌شوند. به این سازوکار، سیستم فشار منفی (Negative Pressure) گفته می‌شود. در این سیستم، هوای تازه از دریچه‌های ورودی وارد سالن می‌شود. اختلاف فشار میان داخل و خارج، به ورود هوا از دریچه‌ها و شکل‌گیری جریان هوای ورودی کمک می‌کند. در زمستان، تنظیم فشار منفی و عرض بازشدن دریچه‌ها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سرعت و مسیر ورود هوا بر نحوه مخلوط‌شدن آن با هوای گرم سالن اثر می‌گذارد. اگر دریچه‌ها بیش از حد باز باشند، سرعت و الگوی جریان ممکن است به‌گونه‌ای تغییر کند که هوای سرد پیش از مخلوط‌شدن کافی با هوای گرم به سمت بستر حرکت کند. از طرف دیگر، اگر دریچه‌ها بیش از حد بسته باشند، ورود هوای تازه محدود می‌شود و ممکن است تهویه کافی انجام نشود. برای سالن‌هایی با عرض حدود ۴۰ فوت، فشار استاتیک ۰٫۰۸ تا ۰٫۱۲ اینچ ستون آب هنگام کارکرد فن‌های تهویه حداقل به‌عنوان محدوده نمونه مطرح شده است. برای سالن‌های عریض‌تر، فشار بالاتر نیز ممکن است موردنیاز باشد. این مقادیر نمونه‌های مهندسی هستند و نباید بدون توجه به طراحی سالن، ظرفیت فن، نوع دریچه و دستورالعمل سازنده به‌عنوان تنظیم ثابت تمام مرغداری‌ها استفاده شوند. نکته مهم دیگر این است که افزایش بیش از حد فشار استاتیک نیز همیشه مطلوب نیست. با افزایش فشار استاتیک، فن برای ورود هوا باید نیروی بیشتری صرف کند و دبی جریان آن ممکن است کاهش یابد. بنابراین، میان میزان نفوذ جریان هوا و حجم هوای جابه‌جاشده باید تعادل برقرار شود.   ۶. استفاده از فن‌های سیرکوله و بافل برای کاهش اتلاف گرما یکی از چالش‌های سالن‌های مرغداری در زمستان، تجمع هوای گرم در قسمت‌های بالایی سالن است. از آنجا که هوای گرم تمایل به حرکت به سمت بالا دارد، ممکن است بخشی از گرمای تولیدشده در ارتفاع بالاتر باقی بماند و توزیع حرارت در محدوده حضور پرندگان یکنواخت نباشد. استفاده از فن‌های سیرکوله یا همزن هوا (Stir Fans) همراه با بافل‌ها به‌عنوان راهکاری برای بهبود توزیع هوای گرم مطرح می‌شود. فن‌های سیرکوله به جابه‌جایی و مخلوط‌ شدن هوای داخل سالن کمک می‌کنند. بافل‌ها نیز با هدایت جریان هوا می‌توانند به انتقال هوای گرم تجمع‌یافته در بخش بالایی سالن به قسمت‌های پایین‌تر کمک کنند. مزایای مورد انتظار از این ترکیب عبارت‌اند از: کاهش اختلاف دمای بخش‌های مختلف سالن بهبود توزیع هوای گرم کاهش تجمع گرما در زیر سقف کمک به کاهش اتلاف انرژی گرمایی افزایش یکنواختی شرایط محیطی در سطح گله با این حال، محل نصب، جهت جریان و شدت عملکرد فن‌ها باید متناسب با طراحی سالن تعیین شود. هدف، ایجاد گردش کنترل‌شده هواست، نه وزش مستقیم و شدید جریان سرد روی پرندگان.   ۷. مدیریت رطوبت نسبی و جلوگیری از تجمع آمونیاک رطوبت سالن یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی کیفیت محیط پرورش است. افزایش رطوبت می‌تواند موجب مرطوب‌شدن بستر و فراهم‌شدن شرایط نامطلوب برای تجزیه مواد آلی شود. محدوده ۵۰ تا ۷۰ درصد برای رطوبت نسبی سالن مطرح شده و نزدیک‌شدن رطوبت به ۶۵ درصد به‌عنوان نشانه‌ای برای بررسی و احتمال افزایش تهویه حداقل مورد توجه قرار گرفته است. این اعداد باید با توجه به سن گله، شرایط بستر، دمای سالن و دستورالعمل مدیریت گله تفسیر شوند و جایگزین پایش واقعی محیط نیستند. یکی از پیامدهای مهم ضعف تهویه، افزایش غلظت آمونیاک است. آمونیاک حاصل تجزیه مواد دفعی در بستر است و افزایش آن می‌تواند به چشم‌ها و دستگاه تنفسی پرندگان آسیب بزند. غلظت‌های ۵۰ ppm و بالاتر به‌عنوان وضعیت نگران‌کننده برای رفاه پرندگان مطرح شده‌اند. بنابراین، کنترل آمونیاک باید در کنار پایش رطوبت و وضعیت بستر انجام شود. نکته کلیدی آن است که کاهش تهویه برای حفظ گرما نباید به بهای افزایش آلاینده‌های هوا تمام شود. مدیریت صحیح زمستانی به معنای حفظ حداقل تهویه موردنیاز با کمترین اتلاف حرارت ممکن است.   ۸. اصلاح‌کننده‌های بستر و نقش آن‌ها در مدیریت زمستانی بستر مناسب یکی از اجزای اصلی محیط پرورش جوجه گوشتی است. بستر باید جاذب رطوبت، راحت، غیرسمی و متناسب با شرایط پرورش باشد. در زمستان، اهمیت مدیریت بستر بیشتر می‌شود؛ زیرا کاهش تهویه یا ضعف کنترل رطوبت می‌تواند موجب افزایش رطوبت و افت کیفیت آن شود. اصلاح‌کننده‌های بستر (Litter Amendments) می‌توانند در کنترل شرایط بستر و مدیریت آمونیاک نقش داشته باشند. یکی از نکات مطرح‌شده آن است که استفاده از اصلاح‌کننده‌های مناسب بستر می‌تواند به مدیریت بهتر رطوبت کمک کند و امکان تنظیم تهویه بر اساس وضعیت رطوبت را فراهم سازد. با این حال، اصلاح‌کننده‌های بستر جایگزین تهویه مناسب نیستند. عملکرد آن‌ها به نوع محصول، نحوه مصرف، وضعیت اولیه بستر و شرایط سالن وابسته است. بسترهای مبتنی بر چوب مواد چوبی از جمله مواد متداول در بستر طیور هستند. این مواد می‌توانند ظرفیت مناسبی برای جذب و تنظیم رطوبت داشته باشند و در برخی مطالعات، ویژگی‌های ضدمیکروبی نیز برای آن‌ها مطرح شده است. بسترهای چوبی در مقایسه با برخی مواد دیگر از نظر تولید آمونیاک مورد توجه قرار گرفته‌اند. با این حال، کیفیت نهایی بستر به نوع چوب، اندازه ذرات، رطوبت اولیه، نحوه نگهداری و مدیریت دوره پرورش وابسته است. بنابراین، انتخاب ماده بستر باید با توجه به دسترسی، کیفیت، هزینه و قابلیت جذب رطوبت انجام شود.   ۹. پایش روزانه شرایط سالن در فصل سرما مدیریت موفق زمستانی تنها به تجهیزات و طراحی سالن وابسته نیست. پایش مستمر شرایط محیطی و رفتار گله برای شناسایی زودهنگام مشکلات ضروری است. در بازدید روزانه باید به چند شاخص اصلی توجه شود: دمای سالن در ارتفاع جوجه‌ها: دمای نزدیک سقف یا محل نصب حسگر، لزوماً نشان‌دهنده دمای واقعی محیط پرنده نیست. محل اندازه‌گیری باید نماینده شرایط حضور گله باشد. توزیع پرندگان: تجمع جوجه‌ها در یک بخش می‌تواند نشانه وجود اختلاف دمایی، کوران یا مشکل در توزیع هوا باشد. وضعیت بستر: رطوبت، چسبندگی، کلوخه‌شدن و بوی نامطلوب می‌توانند نشانه ضعف مدیریت رطوبت یا تهویه باشند. رطوبت نسبی و آمونیاک: پایش این دو شاخص به ارزیابی کیفیت هوای سالن کمک می‌کند. عملکرد فن‌ها و دریچه‌ها: بازبودن مسیر ورودی هوا، عملکرد فن‌ها و صحت تنظیمات فشار منفی باید بررسی شود. مصرف خوراک و آب: تغییرات غیرعادی مصرف می‌توانند نشانه‌ای از بروز مشکل محیطی یا اختلال در وضعیت گله باشند. ثبت منظم این اطلاعات به مرغدار کمک می‌کند تا تغییرات تدریجی را پیش از تبدیل‌شدن به بحران شناسایی کند.   جمع‌بندی فصل پنجم مدیریت سالن مرغداری در زمستان بر پایه حفظ تعادل میان گرمایش، عایق‌بندی و تهویه اصولی شکل می‌گیرد. عایق‌کاری سقف و دیوارها، درزبندی مناسب، تنظیم سیستم فشار منفی، استفاده صحیح از دریچه‌های ورودی، تهویه حداقل، فن‌های سیرکوله و بافل‌ها، کنترل رطوبت و مدیریت بستر، از مهم‌ترین اقدامات برای کاهش استرس سرمایی هستند. نکته اساسی آن است که کاهش مصرف سوخت نباید به حذف تهویه ضروری منجر شود. سالن مناسب زمستان، سالنی نیست که صرفاً هوای گرم را در خود نگه دارد؛ بلکه باید بتواند گرما را حفظ کند، هوای تازه را به‌صورت کنترل‌شده وارد کند و رطوبت و آلاینده‌ها را خارج سازد. با وجود تمام این اقدامات پیشگیرانه، احتمال بروز شرایط اضطراری مانند قطع گاز، کاهش فشار سوخت یا خرابی تجهیزات گرمایشی در زمستان وجود دارد. در چنین شرایطی، سرعت واکنش و اولویت‌بندی اقدامات می‌تواند در کاهش خسارت گله تعیین‌کننده باشد.   فصل ششم: مدیریت بحران قطع سوخت و گرمایش مرغداری در زمستان؛ اقدامات فوری برای کاهش تلفات مرغ گوشتی مقدمه قطع سوخت یا ازکارافتادن سیستم گرمایشی در فصل زمستان، یکی از شرایط اضطراری و پرخطر در پرورش مرغ گوشتی است. در چنین وضعیتی، دمای سالن ممکن است به‌سرعت کاهش پیدا کند و پرندگان برای حفظ دمای بدن خود ناچار به افزایش تولید گرما شوند. ادامه این وضعیت، به‌ویژه در جوجه‌های کم‌سن، می‌تواند به کاهش مصرف خوراک، اختلال در رشد، تضعیف وضعیت فیزیولوژیک و در شرایط شدید، افزایش تلفات منجر شود. شدت خسارت ناشی از قطع گرمایش به عوامل مختلفی وابسته است؛ از جمله سن و وزن پرنده، میزان پوشش پر، دمای اولیه سالن، دمای محیط بیرون، کیفیت عایق‌بندی، تراکم گله، وضعیت بستر، مدت قطعی و امکان استفاده از منابع گرمایشی جایگزین. بنابراین، نمی‌توان برای تمام مرغداری‌ها یک زمان مشخص به‌عنوان مدت تحمل سرما تعیین کرد. ممکن است یک گله در سالن عایق‌بندی‌شده و با تراکم مناسب، افت دما را برای مدتی بهتر تحمل کند، در حالی که همان شرایط در سالن دارای نشت هوا، بستر مرطوب یا پرندگان خیس، بسیار سریع‌تر به وضعیت بحرانی تبدیل شود. اصل اساسی در مدیریت این بحران، شروع اقدامات کنترلی از نخستین لحظات قطع گرمایش و جلوگیری از تبدیل یک اختلال فنی به بحران محیطی و تلفات گله است.   ۱. چرا قطع ناگهانی گرمایش خطرناک است؟ بدن جوجه گوشتی برای حفظ دمای داخلی به تعادل میان تولید گرما و اتلاف آن نیاز دارد. هنگامی که دمای محیط کاهش پیدا می‌کند، پرنده برای حفظ این تعادل باید انرژی بیشتری مصرف کند. در شرایط سرمایی، متابولیسم پایه و نیاز انرژی افزایش می‌یابد و بخشی از انرژی دریافتی به‌جای رشد، صرف تولید گرما می‌شود. در صورت تداوم شرایط نامطلوب، این تغییر می‌تواند به کاهش افزایش وزن روزانه و افزایش ضریب تبدیل غذایی منجر شود. قطع ناگهانی گرمایش از این جهت اهمیت بیشتری دارد که پرنده فرصت کافی برای سازگاری تدریجی با شرایط جدید را ندارد. در چنین وضعیتی، سرعت افت دمای سالن و شدت سرمای محیط می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در شدت آسیب داشته باشند. همچنین، کاهش دما تنها عامل خطر نیست. اگر برای حفظ گرما، تهویه به‌طور کامل متوقف شود، رطوبت و گازهای نامطلوب در سالن تجمع پیدا می‌کنند. در نتیجه، گله ممکن است هم‌زمان با استرس سرمایی، با افت کیفیت هوا نیز مواجه شود.   ۲. چه عواملی تعیین می‌کنند گله چه مدت سرما را تحمل می‌کند؟ یکی از پرسش‌های مهم مرغداران هنگام قطع سوخت این است که مرغ گوشتی چند ساعت بدون گرمایش زنده می‌ماند؟ پاسخ علمی این است که مدت تحمل سرما، یک عدد ثابت و قابل تعمیم نیست. برای ارزیابی خطر باید مجموعه‌ای از عوامل بررسی شوند. سن و وزن گله جوجه‌های کم‌سن، به‌ویژه در روزهای ابتدایی پرورش، برای حفظ دمای بدن به شرایط حرارتی کنترل‌شده‌تری نیاز دارند. توانایی تنظیم دمای بدن و پوشش عایق پر در این مرحله هنوز به سطح پرنده بالغ نرسیده است. با افزایش سن و تکامل پوشش پر، توانایی تحمل شرایط محیطی تغییر می‌کند؛ با این حال، پرندگان مسن‌تر نیز در صورت افت شدید دما، ضعف پوشش پر یا نامناسب‌بودن شرایط سالن در معرض خطر قرار دارند. دمای اولیه سالن اگر سالن پیش از قطع گرمایش در محدوده حرارتی مناسب قرار داشته باشد، میزان عایق‌بندی و ظرفیت حرارتی سازه بر سرعت افت دما اثر می‌گذارند. در مقابل، سالنی که از ابتدا دمای پایین‌تری دارد یا تجهیزات گرمایشی آن عملکرد مناسبی نداشته‌اند، ممکن است با قطعی سوخت سریع‌تر وارد محدوده خطر شود. عایق‌بندی و نشت هوا وجود عایق مناسب در سقف و دیوارها و درزبندی صحیح درها و اتصالات، اتلاف گرما را کاهش می‌دهد. در سالن‌های دارای شکاف و نشت هوای کنترل‌نشده، ورود هوای سرد می‌تواند باعث افت سریع‌تر دمای محیط و ایجاد نقاط سرد در سطح بستر شود. وضعیت بستر و پرندگان بستر مرطوب، پرندگان خیس و پوشش پر نامناسب، خطر استرس سرمایی را افزایش می‌دهند. رطوبت می‌تواند ویژگی عایق‌کنندگی پرها را مختل کند و اتلاف گرمای بدن را افزایش دهد. به همین دلیل، وضعیت بستر و خشک‌بودن پرندگان باید در ارزیابی شرایط اضطراری مورد توجه قرار گیرد. دمای محیط بیرون و شدت جریان هوا هرچه اختلاف دمای داخل و خارج سالن بیشتر باشد، در صورت ضعف عایق‌بندی و درزبندی، احتمال اتلاف حرارت افزایش می‌یابد. همچنین وزش باد و نفوذ آن از شکاف‌های سازه می‌تواند شرایط حرارتی سالن را نامناسب‌تر کند. نتیجه مدیریتی: بدون اندازه‌گیری دمای سالن، بررسی سن و وضعیت گله و ارزیابی کیفیت سازه، اعلام اینکه مرغ گوشتی چند ساعت بدون گرمایش زنده می‌ماند، قابل دفاع نیست. در شرایط اضطراری نباید منتظر مشاهده علائم شدید سرمازدگی ماند.   ۳. اقدامات فوری در دقایق نخست قطع سوخت در زمان قطع سوخت، مهم‌ترین اقدام، شناسایی سریع علت و جلوگیری از افت بیشتر شرایط محیطی است. مرحله اول: بررسی وضعیت گرمایش در نخستین فرصت باید مشخص شود مشکل از کدام بخش است: قطع جریان گاز یا سوخت افت فشار سوخت خرابی مشعل یا هیتر اختلال در برق و سیستم کنترل خرابی تجهیزات انتقال یا توزیع گرما اگر مشکل به‌سرعت قابل رفع باشد، باید سیستم اصلی در کوتاه‌ترین زمان و با رعایت اصول ایمنی به مدار بازگردد. در صورتی که رفع مشکل زمان‌بر باشد، نباید تمام برنامه مدیریت بحران به تعمیر سیستم اصلی وابسته بماند. باید هم‌زمان امکان استفاده از منبع گرمایشی جایگزین بررسی شود. مرحله دوم: اندازه‌گیری دمای واقعی سالن دمای سالن باید در چند نقطه و در ارتفاع حضور پرندگان اندازه‌گیری شود. اتکا به یک حسگر یا یک دماسنج در نزدیکی هیتر ممکن است تصویر نادرستی از شرایط واقعی گله ایجاد کند. نقاط مهم برای بررسی عبارت‌اند از: محدوده نزدیک به تجهیزات گرمایشی بخش میانی سالن انتهای سالن نقاط نزدیک دیوارهای جانبی ارتفاع سطح حضور جوجه‌ها و بستر در صورت وجود اختلاف دمای محسوس میان بخش‌های مختلف، باید مشخص شود کدام قسمت‌ها در معرض خطر بیشتری قرار دارند. مرحله سوم: بررسی رفتار گله رفتار پرندگان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های تشخیص استرس سرمایی است. در زمان بازدید باید به موارد زیر توجه شود: تجمع و فشردگی غیرطبیعی پرندگان پف‌کردن پرها کاهش تحرک لرزش افزایش صدای گله یا تغییر الگوی صدا تجمع در اطراف دیوارها یا منابع گرمایی کاهش دسترسی برخی پرندگان به آب و خوراک تجمع شدید جوجه‌ها می‌تواند خطر خفگی و تلفات ناشی از فشردگی را افزایش دهد. بنابراین، محل تجمع و توزیع پرندگان باید با دقت بررسی شود. مرحله چهارم: جلوگیری از ورود هوای سرد کنترل‌نشده در زمان قطع گرمایش، باید مسیرهای نشت ناخواسته هوا بررسی شوند. درها و دریچه‌هایی که به‌صورت ناخواسته باز مانده‌اند باید اصلاح شوند. با این حال، بستن کامل ورودی‌های هوای طراحی‌شده و متوقف‌کردن تهویه، اقدام درستی نیست. این کار می‌تواند موجب تجمع رطوبت و گازهای زیان‌آور شود. هدف، جلوگیری از کوران مستقیم و ورود کنترل‌نشده هوای سرد است، نه حذف تهویه ضروری.   ۴. مدیریت تهویه هنگام قطع گرمایش یکی از اشتباهات پرخطر در شرایط قطع سوخت، خاموش‌کردن کامل فن‌ها و بستن تمام دریچه‌های هوا برای حفظ گرمای باقی‌مانده سالن است. این تصمیم ممکن است در ابتدا از افت دما جلوگیری کند، اما با ادامه آن، رطوبت و آلاینده‌های تولیدشده در سالن افزایش می‌یابند. افزایش رطوبت می‌تواند موجب خیس‌شدن بستر شود و افزایش آمونیاک نیز سلامت دستگاه تنفسی پرندگان را تهدید می‌کند. بنابراین، در شرایط قطع گرمایش باید میان کاهش اتلاف حرارت و حفظ کیفیت هوا تعادل برقرار شود. اقدامات مدیریتی در این بخش شامل موارد زیر است: حفظ حداقل تهویه موردنیاز متناسب با سن و تراکم گله جلوگیری از وزش مستقیم هوای سرد روی پرندگان کنترل مسیر ورود هوا از دریچه‌های طراحی‌شده بررسی رطوبت نسبی سالن کنترل بوی آمونیاک و در صورت امکان اندازه‌گیری غلظت آن جلوگیری از افزایش رطوبت بستر در صورت قطع برق، باید اولویت تأمین برق اضطراری برای تجهیزات حیاتی تهویه و سیستم‌های کنترلی مشخص باشد. توقف طولانی‌مدت تهویه مکانیکی در سالن‌های وابسته به فن، می‌تواند خطرات جدی ایجاد کند.   ۵. تأمین گرمایش جایگزین و اضطراری اگر قطع سوخت ادامه‌دار باشد، استفاده از منبع گرمایشی جایگزین باید در اولویت قرار گیرد. انتخاب تجهیزات جایگزین به نوع سالن، ظرفیت موردنیاز، امکانات موجود و الزامات ایمنی بستگی دارد. استفاده از هیترهای جایگزین هیترهای جایگزین باید ظرفیت متناسب با حجم سالن و شرایط محیطی داشته باشند. انتخاب وسیله‌ای که توان گرمایشی کافی ندارد، ممکن است تنها بخشی از سالن را گرم کند و اختلاف دمای شدیدی در نقاط مختلف ایجاد شود. همچنین، نوع وسیله گرمایشی اهمیت دارد. تجهیزات احتراقی باید از نظر تخلیه محصولات احتراق، تأمین هوای لازم و خطر نشت گازهای سمی بررسی شوند. استفاده از بخاری یا مشعل غیراستاندارد، وسایل دارای شعله بدون حفاظت یا تجهیزات فاقد مسیر مناسب تخلیه دود می‌تواند موجب تجمع مونوکسیدکربن و سایر محصولات احتراق شود. استفاده از زغال، آتش روباز یا وسایل احتراقی بدون تخلیه ایمن دود در داخل سالن توصیه نمی‌شود. این روش‌ها می‌توانند خطر مسمومیت، آتش‌سوزی و تلفات پرندگان و کارکنان را افزایش دهند. استفاده از ژنراتور برق اگر تجهیزات گرمایشی، فن‌ها و سیستم کنترل سالن به برق وابسته باشند، ژنراتور برق یکی از اجزای مهم برنامه اضطراری است. ژنراتور باید پیش از شروع فصل سرما از نظر ظرفیت، سلامت موتور، سوخت، سیستم راه‌اندازی و توان تأمین بارهای ضروری بررسی شود. در زمان بحران، اولویت مصرف برق اضطراری باید بر اساس اهمیت تجهیزات تعیین شود. سیستم‌های کنترل محیط، تجهیزات تهویه ضروری و سامانه‌های گرمایشی وابسته به برق باید در برنامه تأمین برق اضطراری دیده شوند. وجود ژنراتور بدون آزمایش دوره‌ای و اطمینان از آماده‌به‌کاربودن آن، تضمین‌کننده عملکرد در زمان قطعی برق نیست. تجهیزات گرمایشی قابل‌حمل در برخی سالن‌ها ممکن است استفاده از تجهیزات گرمایشی قابل‌حمل امکان‌پذیر باشد. پیش از استفاده باید ظرفیت دستگاه، ایمنی برق یا سوخت، محل استقرار، فاصله از مواد قابل اشتعال و نحوه تخلیه محصولات احتراق بررسی شود. این تجهیزات نباید در مسیر رفت‌وآمد پرندگان یا کارکنان قرار گیرند و نباید موجب ایجاد نقاط داغ، سوختگی یا آتش‌سوزی شوند.   ۶. مدیریت گله در صورت طولانی‌شدن قطعی گرمایش اگر قطعی سوخت در مدت کوتاهی برطرف نشود، مدیریت بحران باید از اقدامات اولیه به برنامه‌ای منظم برای کنترل شرایط سالن تبدیل شود. پایش مکرر دما و رفتار پرندگان در این مرحله، ثبت دمای سالن در نقاط مختلف اهمیت زیادی دارد. اندازه‌گیری باید در فواصل زمانی متناسب با سرعت تغییر شرایط تکرار شود. در کنار دما، رفتار گله نیز باید بررسی شود. تجمع، لرزش، کاهش تحرک و تغییر الگوی مصرف آب و خوراک می‌توانند نشانه تشدید استرس سرمایی باشند. جلوگیری از تجمع بیش از حد پرندگان در شرایط سرما، پرندگان ممکن است برای کاهش اتلاف گرما به یکدیگر نزدیک شوند. این رفتار تا حدی پاسخ طبیعی به شرایط محیطی است، اما تجمع بیش از حد می‌تواند موجب فشردگی و خفگی شود. باید وضعیت توزیع پرندگان در سالن بررسی شود و از ایجاد نقاطی که جوجه‌ها در آن‌ها به‌شدت روی هم جمع می‌شوند جلوگیری شود. حفظ دسترسی به آب و خوراک در زمان بحران، دسترسی گله به آب و خوراک باید حفظ شود. کاهش تحرک یا تجمع پرندگان نباید موجب شود بخشی از گله از آبخوری‌ها و دانخوری‌ها محروم بماند. تجهیزات آب‌رسانی و دانخوری باید از نظر عملکرد و دسترسی بررسی شوند. در صورت اختلال در برق یا سیستم انتقال آب، باید برای تأمین دسترسی ضروری گله راهکار جایگزین در نظر گرفته شود. مدیریت بستر مرطوب بستر خیس می‌تواند خطر استرس سرمایی را افزایش دهد. در صورت مشاهده نقاط مرطوب، علت ایجاد رطوبت باید بررسی شود؛ از جمله نشتی آبخوری، میعان سقف یا ضعف تهویه. اصلاح نقاط مرطوب و جلوگیری از گسترش آن‌ها اهمیت دارد. البته در شرایط بحران نباید با اقداماتی که موجب پراکندگی شدید پرندگان یا ایجاد اختلال بیشتر در شرایط سالن می‌شوند، وضعیت را دشوارتر کرد. ارزیابی پرندگان آسیب‌دیده پرندگان بی‌حال، کم‌تحرک یا جداافتاده از گله باید بررسی شوند. در صورت مشاهده تلفات یا علائم شدید، ارزیابی دامپزشکی ضروری است؛ زیرا همه موارد ضعف و بی‌حالی را نمی‌توان صرفاً به سرما نسبت داد.   ۷. آیا باید برای نجات گله، تهویه را کاملاً متوقف کرد؟ خیر. توقف کامل تهویه در سالن‌های بسته و مکانیزه می‌تواند بحران دیگری ایجاد کند. در چنین سالن‌هایی، علاوه بر نیاز به خروج رطوبت و آمونیاک، ممکن است تجمع دی‌اکسیدکربن و سایر آلاینده‌ها نیز رخ دهد. از سوی دیگر، کاهش بیش از حد تهویه می‌تواند باعث افزایش رطوبت بستر شود و کیفیت هوای سالن را به‌سرعت تحت تأثیر قرار دهد. راهکار صحیح، تنظیم تهویه در حداقل میزان ضروری و کنترل مسیر ورود هواست. در این شرایط باید از ایجاد کوران مستقیم جلوگیری شود، اما هوای تازه موردنیاز گله همچنان تأمین شود. اگر سیستم تهویه مکانیکی به برق وابسته است، وجود ژنراتور یا سامانه پشتیبان باید بخشی از برنامه پیشگیری از بحران باشد.   ۸. پس از وصل مجدد سوخت چه اقداماتی لازم است؟ بازگشت جریان سوخت به معنای پایان فوری بحران نیست. پس از وصل مجدد سوخت، باید سیستم گرمایشی و شرایط سالن به‌صورت کنترل‌شده به وضعیت مناسب بازگردند. اقدامات پیشنهادی عبارت‌اند از: بررسی ایمنی تجهیزات و اطمینان از رفع علت قطعی. راه‌اندازی مجدد هیترها طبق دستورالعمل سازنده و با رعایت الزامات ایمنی. کنترل دمای سالن در چند نقطه و در ارتفاع حضور پرندگان. بررسی توزیع گله و شناسایی نقاطی که همچنان سردتر هستند. تنظیم مجدد تهویه حداقل برای کنترل رطوبت و آلاینده‌ها. بررسی وضعیت بستر و اصلاح نقاط مرطوب. پایش مصرف خوراک و آب در ساعات و روزهای بعد. ثبت تلفات و ارزیابی وضعیت عمومی گله. در صورت وجود پرندگان آسیب‌دیده یا تلفات غیرعادی، بررسی دامپزشکی باید انجام شود. همچنین، پس از بازگشت گرمایش نباید بدون توجه به شرایط واقعی سالن، دما به‌صورت ناگهانی و غیراصولی تغییر داده شود.   ۹. برنامه پیشگیری از بحران قطع سوخت؛ اقداماتی که باید پیش از زمستان انجام شوند بهترین زمان برای مدیریت قطع سوخت، پیش از وقوع آن است. مرغداری‌هایی که برنامه اضطراری مشخصی دارند، در زمان بروز اختلال فرصت کمتری را از دست می‌دهند. آماده‌سازی تجهیزات گرمایشی تمام هیترها، مشعل‌ها، اتصالات سوخت و سیستم‌های کنترل باید پیش از شروع فصل سرد بررسی شوند. تجهیزات معیوب یا کم‌ظرفیت باید پیش از ورود گله به دوره پرورش اصلاح شوند. تأمین منبع گرمایشی جایگزین برای هر سالن باید مشخص باشد که در صورت قطع سوخت اصلی، چه منبع جایگزینی در دسترس است و چه کسی مسئول راه‌اندازی آن خواهد بود. تجهیزات جایگزین باید پیش از وقوع بحران آزمایش شوند و ظرفیت آن‌ها متناسب با نیاز سالن باشد. نصب ژنراتور و سامانه هشدار در سالن‌هایی که عملکرد گرمایش و تهویه به برق وابسته است، ژنراتور اضطراری اهمیت ویژه‌ای دارد. همچنین، استفاده از حسگرهای دما و سامانه‌های هشدار می‌تواند مسئول سالن را پیش از تشدید افت دما مطلع کند. هشدارها می‌توانند از طریق آژیر، تماس تلفنی یا پیامک ارسال شوند. مقاله اصلی در بخش مدیریت هوشمند محیط نیز به اهمیت سامانه‌های هشدار، ژنراتور برق و تهویه پشتیبان اشاره می‌کند. تهیه برنامه تماس اضطراری شماره تماس مسئول تأسیسات، تعمیرکار تجهیزات گرمایشی، مسئول برق، تأمین‌کننده سوخت و دامپزشک گله باید در دسترس کارکنان باشد. همچنین باید مسئولیت هر فرد در زمان بحران مشخص شود تا اقدامات ضروری با تأخیر یا تداخل انجام نشوند. ثبت اطلاعات و تمرین شرایط اضطراری کارکنان باید بدانند در زمان قطع سوخت چه اقداماتی را به چه ترتیبی انجام دهند. تمرین دوره‌ای راه‌اندازی ژنراتور، بررسی هیتر جایگزین و آشنایی با سامانه هشدار می‌تواند از سردرگمی در شرایط واقعی جلوگیری کند.     جمع‌بندی فصل ششم قطع سوخت در زمستان یکی از جدی‌ترین شرایط اضطراری در مرغداری‌های گوشتی است. شدت خسارت به سن و وضعیت پرندگان، دمای سالن، کیفیت عایق‌بندی، رطوبت بستر، شرایط تهویه و مدت قطعی وابسته است. در چنین شرایطی، اقدامات فوری باید بر شناسایی علت قطعی، اندازه‌گیری دمای واقعی سالن، ارزیابی رفتار گله، جلوگیری از ورود هوای سرد کنترل‌نشده و تأمین گرمایش جایگزین متمرکز باشند. هم‌زمان، نباید برای حفظ گرما تهویه ضروری را به‌طور کامل متوقف کرد؛ زیرا تجمع رطوبت، آمونیاک و سایر آلاینده‌ها می‌تواند سلامت گله را بیش از پیش تهدید کند. استفاده از ژنراتور برق، هیترهای جایگزین ایمن، سامانه‌های هشدار، عایق‌بندی مناسب و برنامه اضطراری از پیش تعیین‌شده، از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه هستند. در نهایت، باید به یک اصل مدیریتی توجه کرد: در زمان قطع گرمایش، منتظر نمانید تا پرندگان علائم شدید سرمازدگی نشان دهند. اندازه‌گیری دما، مشاهده رفتار گله و آغاز سریع اقدامات اصلاحی، مهم‌ترین ابزارهای کاهش خسارت هستند.   نتیجه‌گیری نهایی استرس سرمایی در مرغ گوشتی تنها نتیجه کاهش دمای محیط نیست، بلکه مجموعه‌ای از تغییرات رفتاری، فیزیولوژیک، متابولیکی و عملکردی را در پی دارد. افزایش نیاز انرژی برای تولید گرما، کاهش رشد، اختلال در عملکرد روده، تغییر وضعیت دفاع آنتی‌اکسیدانی و افزایش حساسیت پرنده به شرایط نامطلوب محیطی، از مهم‌ترین پیامدهای این تنش هستند. مدیریت موفق استرس سرمایی نیازمند رویکردی یکپارچه است. اصلاح تغذیه و تأمین مواد مغذی موردنیاز، حفظ سلامت روده، عایق‌بندی مناسب، تنظیم تهویه حداقل، کنترل رطوبت و مدیریت بستر باید در کنار یکدیگر اجرا شوند. از سوی دیگر، قطع سوخت و خرابی تجهیزات گرمایشی باید به‌عنوان یک خطر قابل پیش‌بینی در برنامه مدیریت مرغداری در نظر گرفته شود. آماده‌سازی تجهیزات پشتیبان، ژنراتور برق، منابع گرمایشی ایمن و سامانه‌های هشدار، می‌تواند زمان واکنش را کاهش دهد و احتمال خسارت سنگین را کمتر کند. در پرورش مرغ گوشتی، پیشگیری از استرس سرمایی تنها به معنای گرم نگه‌داشتن سالن نیست؛ بلکه هدف، حفظ یک محیط پایدار، دارای تهویه کافی و متناسب با نیازهای فیزیولوژیک پرنده در تمام مراحل پرورش است.گردآورنده: دکتر محمدرضا قهرمانیانبازبینی: مهندس رضا یزدی  

بیشتر بخوانید
آسیت در مرغ گوشتی و راهکارهای پیشگیری و مقابله در فصول سرد

آسیت در مرغ گوشتی و راهکارهای پیشگیری و مقابله در فصول سرد

1405/8/11

بررسی علل و راهکارهای کاهش آسیت (Ascites) و سندرم فشار خون ریوی جوجه گوشتی در فصل سرد   آسیت چیست و چرا برای مرغداری اهمیت دارد؟ آسیت (Ascites) که در میان مرغداران «آب آوردن شکم» و در متون علمی «سندرم فشار خون ریوی» نامیده می‌شود، یک اختلال غیرعفونی و متابولیک است که در آن مایعی زردرنگ و شفاف در حفره شکم جوجه جمع می‌شود؛ مایعی که همان پلاسمای خون است و از سطح کبد و عروق ریه نشت می‌کند. به زبان ساده، وقتی قلب و ریه‌های جوجه نتوانند اکسیژن مورد نیاز بدن را تأمین کنند، بطن راست قلب مجبور می‌شود با فشار بسیار بیشتر از حد طبیعی کار کند و در نهایت فرسوده و ناتوان می‌شود. بنابراین آسیت بیماری واگیرداری نیست؛ نتیجه ناهماهنگی میان نیاز بدن به اکسیژن و توان قلب و ریه در تأمین آن است. اهمیت اقتصادی این سندرم بسیار بالاست؛ زیرا برخلاف بیماری‌هایی که در ابتدای دوره تلف می‌دهند، آسیت عمدتاً در هفته‌های چهارم به بعد بروز می‌کند، یعنی زمانی که هزینه جوجه، خوراک و انرژی به‌طور کامل روی پرنده سرمایه‌گذاری شده است. تلفات مستقیم تنها بخشی از زیان است؛ لاشه‌های آسیتی در کشتارگاه ضایعه می‌شوند، ضریب تبدیل خوراک افت می‌کند و وزن کشتار پایین می‌ماند. تجربه مرغداری‌ها نشان می‌دهد در فصول سرد سال، تلفات آسیت می‌تواند از حد معمول ۱ تا ۳ درصد به دو رقم برسد و سود کل دوره را از بین ببرد.   چکیده آموزشی آسیت بیماری میکروبی نیست؛ نتیجه مبارزه فرسایشی قلب و ریه با کمبود اکسیژن است. هر عاملی که اکسیژن سالن را کم کند یا نیاز جوجه را بیشتر کند، این سندرم را شدت می‌بخشد؛ به همین دلیل در فصل سرد ابتلا چند برابر می‌شود و مدیریت هوا، دما و رشد، مهم‌ترین سلاح پیشگیری است.   چرا آسیت در فصل سرد به‌شدت افزایش می‌یابد؟ در زمستان برای حفظ گرما و کاهش هزینه سوخت، دریچه‌ها بسته و تهویه به حداقل می‌رسد و همین سه مشکل همزمان می‌سازد: نخست، دی‌اکسید کربن بازدم جوجه‌ها، آمونیاک بستر خیس، بخار آب و گردوغبار در سالن انباشته می‌شود و اکسیژن هوای قابل تنفس کم می‌شود. دوم، بدن جوجه در هوای سرد برای تولید گرما سوخت‌وساز خود را بالا می‌برد و به اکسیژن بیشتری نیاز پیدا می‌کند؛ یعنی همان زمان که عرضه کم شده، تقاضا بیشتر شده است. سوم، باد سردی که مستقیم روی بستر یا پرنده بوزد، استرس سرمایی و فشار بر دستگاه تنفس اضافه می‌کند. ترکیب این سه عامل شرایط ایده‌آل بروز آسیت است؛ به همین دلیل تلفات آن در ماه‌های آذر تا اسفند چند برابر ماه‌های گرم سال است.   زنجیره وقوع آسیت؛ از سرما تا آسیت و آب آوردگی شکم شناخت این زنجیره به مدیر و پرسنل کمک می‌کند بفهمند هر اقدام روزانه در کدام حلقه اثر می‌گذارد و چرا یک باد سرد ساده می‌تواند هفته‌ها بعد به تلفات آسیت تبدیل شود. این زنجیره گام‌به‌گام به این شکل پیش می‌رود: ۱. نیاز بالای اکسیژن: جوجه‌های نسل امروزی برای رشد فوق‌سریع انتخاب ژنتیکی شده‌اند و در هفته‌های ۳ تا ۶ خروجی قلب و ظرفیت ریه را به مرز فشار می‌گذارند. ۲. هوای فقیر از اکسیژن: تهویه ناکافی در کنار آمونیاک، دی‌اکسید کربن و گردوغبار، اکسیژن قابل استفاده خون را کم و جداره تنفسی را ملتهب می‌کند. ۳. فشار خون ریوی: مقاومت ریه در برابر عبور خون بالا می‌رود و قلب راست باید خون را با فشار بیشتر به شریان ریوی بفرستد. ۴. ضخیم‌شدن دیواره قلب (هیپرتروفی): عضله بطن راست مانند هر عضله پرکار ضخیم می‌شود، اما کارایی کم می‌کند و قلب شل و گشاد می‌شود. ۵. نارسایی قلب و کبد: خون وریدی در کبد انباشته می‌شود و کبد بزرگ، آب‌آور و در مراحل پیشرفته فیبروز می‌شود. ۶. جمع‌شدن مایع در شکم و مرگ: مایع پلاسما به حفره شکم نشت می‌کند، شکم متورم می‌شود و پرنده اغلب در خواب و به‌صورت روی پشت تلف می‌شود.   نکته کلیدی آن است که هیچ حلقه‌ای از این زنجیره به‌تنهایی گله را تلف نمی‌کند؛ تجمع چند عامل کوچک — کمی سردتر بودن سالن، کمی کمتر بودن تهویه، کمی بیشتر بودن تراکم — فشار را روی قلب جمع می‌کند. به همین دلیل پیشگیری مؤثر همیشه ترکیبی است و قاعده عملی ساده این است: هر جا بتوانید اکسیژن را بیشتر و نیاز را کمتر کنید، هم‌زمان در چند حلقه اقدام کرده‌اید.   جدول ۱ - عوامل افزایش‌دهنده خطر آسیت و راهکار کلیدی هر یک گروه عامل عامل خطر راهکار کلیدی محیطی سرمای شدید و باد سرد مستقیم روی پرنده پیش‌گرم کامل سالن، پوشاندن ورودی‌ها، مخلوط‌شدن هوای سرد با هوای گرم محیطی تهویه حداقلی ناکافی و تجمع آمونیاک حداقل ۰/۳ تا ۰/۵ مترمکعب هوا به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در ساعت مدیریتی بستر خیس و رطوبت بالای سالن خشک‌نگه‌داشتن بستر با رطوبت حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد و زیرشوی مرتب مدیریتی تراکم بالای جمعیت در فصل سرد کاهش ۵ تا ۱۰ درصدی تراکم نسبت به ماه‌های گرم سال تغذیه‌ای رشد فوق‌سریع در هفته‌های ۲ تا ۴ کنترل منحنی رشد و استفاده از جیره پودری در هفته‌های اول تغذیه‌ای سدیم و انرژی بیش از حد در جیره پیروی از فرمول کارشناس تغذیه و پرهیز از شور کردن آب آشامیدنی   علائم بالینی، تشخیص افتراقی و ضایعات آسیت پرسنل سالن مهم‌ترین نقش را در شناسایی زودهنگام دارند؛ نخستین پرنده‌های مبتلا معمولاً چند روز پیش از موج تلفات در گوشه سالن دیده می‌شوند و جداکردن و معاینه آن‌ها فرصت مهار خسارت می‌دهد. نشانه‌های زنگ خطر عبارت‌اند از: تنفس با دهان باز و کشیدن گردن، بازشدن بال‌ها از بدن، آبی رنگ شدن تاج و رگبند (سیانوز)، نشستن با سر پایین و کم‌تحرکی، ژولیدگی پرها، لاغری همراه با شکمی برجسته و شل، کاهش مصرف خوراک و آب، و مرگ ناگهانی که غالباً در شب و خوابیده به پشت رخ می‌دهد.   جدول ۲ - علائم بالینی آسیت و معنی هر یک در بدن پرنده علامت مشاهده‌شده چه چیزی در بدن رخ داده است آبی رنگ شدن تاج و رگبند (سیانوز) سطح اکسیژن خون پایین آمده؛ نشانه نارسایی قلبی پیشرفته تنفس با دهان باز و کشیدن گردن ریه‌ها برای جبران کمبود اکسیژن به‌شدت تلاش می‌کنند شکم برجسته با لمس موجی و شل تجمع مایع پلاسما در حفره شکم؛ علامت مشخصه سندرم لاغری بدن و کم‌تحرکی و نشستن در گوشه انرژی صرف کار اضافه قلب می‌شود؛ خفگی نسبی مزمن مرگ ناگهانی روی پشت در شب توقف حاد قلب فرسوده در ساعات استراحت   تشخیص افتراقی و ضایعات در کشتارگاه هر تلفات یا ضایعه‌ای که شبیه آسیت است، علت یکسانی ندارد و تشخیص درست اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یکی نیازمند اصلاح مدیریت سالن است و دیگری نیازمند درمان دارویی زیر نظر دامپزشک. رایج‌ترین حالت گیج‌کننده، کولی‌باسیلوز (عفونت اشریشیاکلی) است که با پری‌کاردیت و پریتونیت همراه می‌شود؛ در آن لایه‌ای زرد مایل به سبز از فیبرین و چرک روی قلب و کبد دیده می‌شود، در حالی که مایع شکم در آسیت شفاف، زردرنگ و بدون چرک است. سندرم مرگ ناگهانی نیز جوجه‌های چاق و خوب‌رشد را در شب تلف می‌کند، اما شکم آن‌ها آب‌آور نیست. در کشتارگاه نشانه‌های کلاسیک آسیت عبارت‌اند از: آب در کیسه قلب (هیدروپریکارد)، بزرگ و شل شدن بطن راست، کبد متورم با فیبروز و ریه‌های رنگ‌پریده؛ ثبت روزانه درصد ضایعات آسیتی در فرم کشتار، معیار ارزیابی مدیریت زمستانی مرغداری است.   جدول ۳ - تشخیص افتراقی آسیت با حالت‌های مشابه حالت نشانه تمایز کلیدی در معاینه آسیت (فشار خون ریوی) مایع شفاف زرد در شکم؛ بدون فیبرین چرکی؛ بطن راست بزرگ و شل کولی‌باسیلوز لایه فیبرین زرد مایل به سبز روی قلب و کبد؛ مایع کدروار و چرکی؛ پاسخ به آنتی‌بیوتیک سندرم مرگ ناگهانی (SDS) جوجه خوب‌رشد و چاق؛ شکم بدون مایع؛ دستگاه گوارش پُر از خوراک   هشدار عملی برای بررسی جوجه تلف‌شده مشکوک، آن را به‌آرامی روی پشت بخوابانید و شکم را باز کنید: اگر حفره شکم پر از مایع شفاف زردرنگ بود، تلفات آسیت است. تعداد این تلفات را جدا از تلفات کل ثبت کنید؛ روند صعودی هفتگی آن، زنگ خطر بازبینی تهویه، دما و تراکم است.   پیشگیری از آسیت: مدیریت محیط سالن در فصل سرد تهویه حداقلی؛ هوای تازه بدون سرد کردن سالن تهویه حداقلی یعنی تبادل اندازه‌گیری‌شده هوای سالن با هوای بیرون، به‌گونه‌ای که گازهای مضر خارج و هوای تازه وارد شود، بی‌آن‌که دمای سالن سقوط کند. راهنماهای پرورشی، مقدار آن را حدود ۰/۳ تا ۰/۵ مترمکعب بر ساعت به ازای هر کیلوگرم وزن بدن گله توصیه می‌کنند؛ هوای سرد باید از دریچه‌های ورودی با فشار و پراکنده وارد شود تا با هوای گرم سقف مخلوط شود و هرگز مستقیم روی بستر و پرنده نریزد. اهداف کیفی هوا در فصل سرد: آمونیاک کمتر از ۲۰ پی‌پی‌ام (ترجیحاً زیر ۱۰)، دی‌اکسید کربن کمتر از ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ پی‌پی‌ام و رطوبت نسبی ۵۰ تا ۷۰ درصد. آزمون میدانی ساده همیشه کارساز است: چند دقیقه در سالن بمانید؛ اگر چشم می‌سوزد یا هوا سنگین است، تهویه برای جوجه‌ها هم ناکافی است.   مدیریت دما، پیش‌گرم کردن و مهار باد سرد سالن باید حداقل ۲۴ ساعت پیش از جوجه‌ریزی پیش‌گرم شود تا عمق بستر گرم بگیرد؛ بستر سرد، رطوبت را نگه می‌دارد و زمینه بستر خیس و آمونیاک را می‌سازد. در طول دوره، دمای هدف هر هفته باید با دماسنج در ارتفاع پرنده چک شود و اختلاف دمای شب و روز بیش از ۱ تا ۲ درجه نشود، زیرا نوسان دما به‌اندازه خود سرما استرس‌زا است. در موج‌های شدید سرما، اشتباه رایج بستن کامل تهویه است؛ راه درست، تأمین گرما بیشتر و حفظ تهویه حداقلی است. لبه پرده‌ها، درها و شکاف‌ها نیز باید چک شود، چون بادی که از شکاف روی بستر بوزد، حتی چند دقیقه، استرس سنگینی به گله وارد می‌کند.   بستر خشک و تراکم معقول بستر خیس هم‌زمان دو عامل خطر می‌سازد: آمونیاکی که مجاری تنفسی را ملتهب می‌کند و رطوبت سردی که بدن جوجه را خنک می‌کند. رطوبت بستر باید حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد بماند؛ نواحی گُل‌مانند اطراف آب‌خوری‌ها باید زیرشوی و بستر تازه اضافه شود. در فصل سرد تراکم پرورش را ۵ تا ۱۰ درصد نسبت به ماه‌های گرم کاهش دهید؛ تراکم بالا یعنی مصرف اکسیژن بیشتر در همان حجم هوای محدود. هزینه این کاهش تراکم، همیشه بسیار کمتر از زیان تلفات آسیت و ضایعات کشتار است.   جدول ۴ - چک‌لیست روزانه پرسنل سالن در فصل سرد زمان بازدید اقدام معیار هدف صبح زود ثبت دما در سه نقطه سالن (ابتدا، وسط، انتها) مطابق دمای هدف هفته؛ اختلاف نقاط کمتر از ۲ درجه صبح زود مشاهده توزیع جوجه‌ها روی بستر پخش یکنواخت؛ تجمع در یک گوشه یعنی باد سرد یا گرمای نامنظم صبح شمارش و ثبت تلفات، جداکردن تلفات مشکوک به آسیت روند صعودی هفتگی تلفات آسیت = زنگ خطر مدیریتی میانه روز افزایش تهویه در گرم‌ترین ساعت روز؛ زیرشوی نواحی خیس بستر تعویض هوای کامل بدون افت دما؛ رطوبت بستر حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد عصر بازدید آب‌خوری‌ها و تنظیم ارتفاع؛ بوییدن هوا آب تمیز و خنک (۱۰ تا ۱۵ درجه)؛ آمونیاک زیر ۲۰ پی‌پی‌ام شب بستن پرده‌ها و کنترل شکاف‌ها؛ بررسی دما و هیترها جریان هوای سرد روی بستر صفر؛ نوسان دما حداکثر ۱ تا ۲ درجه   پیشگیری (۲): تغذیه، کنترل رشد و اقدامات تکمیلی آهسته‌کردن هدفمند رشد در هفته‌های میانی در گله‌های مستعد و زمستان‌های سخت، کند کردن کمی رشد در هفته‌های دوم تا چهارم به قلب و ریه فرصت می‌دهد هماهنگ با بدن رشد کنند و مقاومت گله در برابر آسیت بالا برود. ابزارهای عملی این کار عبارت‌اند از: محدودسازی زمانی خوراک در ساعات شب طبق برنامه کارشناس پرورش، جیره پودری به‌جای پلت در هفته‌های نخست (پلت‌خوری مصرف خوراک و سرعت رشد را به‌شدت بالا می‌برد) و جلوگیری از پرش ناگهانی مصرف خوراک پس از هر استرس. این کندشدن ۵ تا ۱۰ درصدی وزن معمولاً در هفته‌های پایانی جبران می‌شود، در حالی که تلفات و ضایعات آسیت به‌طور محسوسی کم می‌شود. برعکس، هر عاملی که رشد را ناگهان شتاب بدهد ، مانند پلت زودهنگام یا جیره بسیار پرانرژی ، خطر را بالا می‌برد.   مکمل‌ها، آب آشامیدنی و مدیریت روزهای سرد ۱. چرا روزهای سرد، قلب و ریه جوجه را زیر فشار می‌گذارد؟ در هوای سرد، بدن جوجه برای حفظ دمای بدن مجبور می‌شود انرژی بیشتری بسوزاند؛ متابولیسم بالا می‌رود و همراه با آن نیاز به اکسیژن نیز افزایش می‌یابد. در همان حال، اگر تهویه ضعیف بماند و کیفیت هوا پایین بیاید، توان ریه‌ها در تأمین همین اکسیژن اضافه کم می‌شود. نتیجه این فاصله، فشار خون بالا در ریه‌ها و خستگی پیوسته قلب راست است؛ همان مسیری که سرانجام به شکل آسیت و تجمع مایع در شکم خود را نشان می‌دهد. بر همین اساس، هر اقدامی که استرس اکسیداتیو را کاهش دهد و بار مایعات بدن را سبک نگه دارد، مستقیماً به نفع قلب و ریه جوجه است و در روزهای سرد سال باید جدی گرفته شود.   ۲. آنتی‌اکسیدان‌ها؛ سپر دفاعی قلب و ریه در روزهای سرد و پراسترس سال، مکمل‌های آنتی‌اکسیدان مانند ویتامین C و ویتامین E همراه با سلنیوم، استرس اکسیداتیو وارده بر قلب و ریه را کم می‌کنند؛ اما فایده این مکمل‌ها تنها در مصرف درست و زیر نظر دامپزشک به دست می‌آید. ویتامین C: بدن جوجه در شرایط عادی ویتامین C مورد نیاز خود را می‌سازد، اما در موج سرما، جابه‌جایی و روزهای پراسترس، نیاز بدن از توان تولید پیش می‌گیرد. مصرف ویتامین C از طریق آب آشامیدنی در همین روزها می‌تواند به کاهش استرس کمک کند؛ با این حال نوع محصول، دز، مدت مصرف و زمان شروع باید حتماً با نظر دامپزشک فارم تعیین شود و مصرف خودسرانه یا پیوسته آن توصیه نمی‌شود. ویتامین E و سلنیوم: این دو مکمل در کنار هم عمل می‌کنند؛ سلنیوم بخش جدایی‌ناپذیر آنزیم‌های ضداسترس بدن است و ویتامین E از غشای سلول‌های ماهیچه و قلب محافظت می‌کند و کمبود هر یک، اثر دیگری را بی‌اثر می‌سازد. نکته بسیار مهم این است که فاصله دز مؤثر سلنیوم تا دز سمی آن کم است؛ بنابراین افزودن سلنیوم به جیره یا آب، بدون آزمایش خوراک و آب و بدون تجویز دامپزشک فارم ممنوع است. انتخاب نوع مکمل (معدنی یا آلی)، تعیین دز و طول دوره نیز فقط با دستور دامپزشک انجام شود. زمان‌بندی مصرف: ارزش واقعی آنتی‌اکسیدان‌ها در پیشگیری است، نه درمان؛ مصرف را طبق برنامه‌ای که دامپزشک فارم پیش از ورود موج‌های سرما تنظیم می‌کند آغاز کنید، نه اینکه پس از مشاهده تلفات دست به دامن مکمل شوید. اگر گله هم‌زمان دارو یا واکسن دریافت می‌کند، هماهنگی زمان مصرف مکمل با آن نیز باید با تأیید دامپزشک فارم باشد.   ۳. سایر مواد مؤثر در کاهش فشار بر قلب و ریه پژوهش‌ها علاوه بر آنتی‌اکسیدان‌ها به مواد دیگری اشاره کرده‌اند که می‌توانند در کاهش فشار خون ریوی و استرس اکسیداتیو نقش داشته باشند؛ کاربرد هر یک صرفاً با نظر دامپزشک فارم امکان‌پذیر است. ال-آرژینین: پیش‌ساز اکسید نیتریک در بدن است و اکسید نیتریک عروق ریه را گشاد می‌کند؛ به همین دلیل نقش این آمینواسید در مطالعات مربوط به فشار خون ریوی و آسیت مورد توجه بوده است. از آنجا که تعادل آمینواسیدهای خوراک کارخانه‌ای از پیش تنظیم شده است، افزودن آن به آب یا جیره فقط با دستور و دز تعیین‌شده دامپزشک فارم انجام شود. بتائین: اهداکننده گروه متیل و تنظیم‌کننده تعادل آب و املاح درون سلول‌هاست؛ در برخی مطالعات، مصرف آن در دوره‌های تنش با اثرات مثبت بر عملکرد گله همراه بوده است. دز، شکل فرآورده و مدت مصرف با تأیید دامپزشک فارم یا کارشناس تغذیه تعیین شود. اسیدهای چرب امگا۳ (مانند روغن ماهی یا بذر کتان): می‌توانند گرانروی یا همان غلظت خون را پایین بیاورند و عبور خون از مویرگ‌های ریه را روان‌تر کنند؛ چون این تغییر از راه فرمولاسیون خوراک اعمال می‌شود، فقط با محاسبه کارشناس تغذیه و تأیید دامپزشک فارم انجام شود. کوآنزیم Q10: در تولید انرژی سلول‌های عضله قلب نقش دارد و خاصیت آنتی‌اکسیدانی آن نیز مطالعه شده است؛ اگر دامپزشک فارم مصرف آن را برای گله لازم بداند، نوع محصول و دز را همان شخص تعیین می‌کند. یادآوری: هیچ‌یک از این مواد دارو نیستند و هیچ‌کدام جایگزین اصلاح تهویه، دما و تراکم نمی‌شوند؛ اگر پایه مدیریت سالن درست نباشد، مکمل تنها هزینه اضافه است.   ۴. مکمل‌های گیاهی (فیتوژنیک) مرتبط با سلامت قلب، ریه و کبد سیر (ماده مؤثره آلیسین): در پژوهش‌های متعدد، افزودن پودر سیر یا عصاره آن به جیره جوجه‌های گوشتی با بهبود شاخص‌های خونی و عملکرد گله همراه بوده است و به کاهش فشار بر دستگاه گردش خون کمک می‌کند. شکل فرآورده (پودر، عصاره یا روغن)، دوز و طول دوره را دامپزشک فارم تعیین کند. آویشن و اورگانو (مؤثره‌های تیمول و کارواکرول): اسانس این گیاهان خاصیت آنتی‌اکسیدانی و ضد میکروبی دارد و به سلامت دستگاه گوارش و تنفس کمک می‌کند؛ در فصل سرما که کیفیت هوا در معرض خطر است، این ویژگی‌ها سودمندند. انتخاب فرآورده استاندارد و دز آن با نظر دامپزشک فارم انجام شود. زردچوبه (ماده مؤثره کورکومین): ترکیبی ضدالتهاب و آنتی‌اکسیدان است که در مطالعات طیور بررسی شده است؛ مصرف خودسرانه پودر زردچوبه آشپزخانه توصیه نمی‌شود و شکل استاندارد فرآورده با دز تعیین‌شده دامپزشک فارم استفاده شود. خارمریم (سیلیمارین): محافظ شناخته‌شده کبد است؛ کبد سالم در تنظیم متابولیسم و مقابله با سموم مؤثر است و در دوره‌هایی که خوراک احتمال آلودگی قارچی دارد اهمیت این حمایت بیشتر می‌شود. فرآورده‌های حاوی سیلیمارین در بازار ایران موجود است؛ انتخاب، دز و مدت مصرف فقط با تجویز دامپزشک فارم انجام شود.   ۵. الکترولیت‌ها در ایام نوسان شدید دما در روزهایی که دما میان شب و روز نوسان شدید دارد، تأمین الکترولیت‌ها از طریق آب آشامیدنی می‌تواند تعادل املاح بدن را حفظ کند و استرس گله را کم کند؛ ترکیبات رایج این پودرها شامل کلرید پتاسیم، بی‌کربنات سدیم و نمک‌های خوراکی است. اما همین‌جاست که بی‌احتیاطی گران تمام می‌شود: بخشی از این ترکیبات سدیم دارند و افزودن ناآگاهانه آن‌ها، دقیقاً همان باری را بر قلب تحمیل می‌کند که در پی برداشتن آن هستیم. پس انتخاب نوع پودر الکترولیت، دوز، ساعات مصرف در شبانه‌روز و طول دوره فقط با نظر دامپزشک فارم انجام شود. دو مکمل را هرگز بدون مشورت با دامپزشک هم‌زمان در آب نریزید و محلول آماده‌شده را بیش از ساعت تعیین‌شده در مخزن رها نکنید، زیرا اثربخشی و ثبات آن پایین می‌آید.   ۷. آب آشامیدنی؛ ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین اقدام آب آشامیدنی تمیز و خنک (حدود ۱۰ تا ۱۵ درجه سانتی‌گراد) همیشه باید در دسترس گله باشد؛ در سرما مصرف آب افت می‌کند و افت مصرف آب یعنی افت مصرف خوراک و کند شدن رشد گله. هر روز پیش از آغاز روشنایی، خروجی نیپل‌ها را بازدید کنید و مطمئن شوید خطوط آب یخ نزده و پخش آب در تمام سالن یکنواخت است. کیفیت آب را دست‌کم سالی یک بار به‌صورت آزمایشگاهی بسنجید؛ به‌ویژه سطح سدیم و شوری آب چاه‌ها و منابع سطحی که در فصل خشکی بالا می‌رود. تفسیر جواب آزمایش و تصمیم درباره تصفیه یا اصلاح منبع آب نیز باید با دامپزشک فارم و کارشناس تغذیه انجام شود.   ۸. پرهیز جدی از سدیم اضافه از افزودن سدیم اضافه به جیره یا آب جداً پرهیز شود؛ سدیم اضافی مصرف آب را بالا می‌برد، حجم مایعات بدن و بار خون را زیاد می‌کند و فشار بر قلب ناتوان را سنگین‌تر می‌سازد و بستر خیس و آسیب پنجه نیز به دنبال آن می‌آید. سطح نمک در خوراک کارخانه‌ای از پیش تنظیم شده است و در جیره‌های درون‌مزرعه‌ای نیز هرگونه تغییر در سطح نمک یا سدیم، فقط با محاسبه کارشناس تغذیه و تأیید دامپزشک فارم انجام شود. به یاد داشته باشید که «الکترولیت» و «سدیم» یکی نیستند؛ الکترولیت متعادل به معنای سدیم بیشتر نیست و هر افزایش بی‌محابای سدیم، پنجه در پنجه آسیت می‌گذارد.   ۹. موج سرما؛ گرمای بیشتر بله، هوای راکد هرگز در موج‌های شدید سرما هرگز سالن را به‌طور کامل نبندید؛ گرما را بالا ببرید، تهویه حداقلی را حفظ کنید و رفتار گله را پایش کنید. هوای راکد یعنی انباشت دی‌اکسید کربن و آمونیاک و کاهش اکسیژن؛ یعنی دقیقاً همان شرایطی که ریه‌ها را زیر فشار می‌گذارد. گله‌ای که یک شب در هوای راکد بماند، چند روز بعد با تلفات آسیت جواب می‌دهد. در عمل: حتی در سردترین ساعات شب، جریان حداقلی هوا طبق جدول تهویه حداقلی سالن حفظ شود و هوای ورودی به سمت سقف هدایت گردد تا هوای تازه بدون وزش مستقیم به بستر برسد. درب‌ها، پرده‌ها و منفذهای سالن از نظر ورود باد سرد مستقیم بازدید شود؛ راه‌حل درست، اصلاح «جهت و دمای هوای ورودی» است، نه «قطع کامل هوا». یک ساعت پس از هر تغییر در تهویه، بین گله قدم بزنید: پخش یکنواخت جوجه‌ها روی بستر نشانه هوای مناسب، دسته‌دسته شدن در یک نقطه نشانه سرمای موضعی و دم‌های باز و بی‌قراری نشانه کمبود اکسیژن یا گرمای زیاد است؛ در صورت تردید، با ثبت موارد در گزارش روزانه، تصمیم نهایی را با دامپزشک فارم بگیرید.   ۱۰. هشدار مهم و سلب مسئولیت تمام مکمل‌ها، دوزها و مدت‌های ذکرشده در این متن صرفاً جنبه آموزشی دارند و به‌هیچ‌وجه جایگزین دستور دامپزشک فارم نیستند. شروع، ادامه، تغییر یا قطع هر مکمل ، ویتامینی، معدنی، آمینواسیدی یا گیاهی — باید فقط با تأیید دامپزشک فارم و بر اساس وضعیت گله، ترکیب خوراک و کیفیت آب انجام شود. نکته طلایی هفته‌های ۳ تا ۶ دوره، «پنجره خطر» آسیت است؛ در همین هفته‌ها بازدید گله را به دو بار در شبانه‌روز افزایش دهید، پرنده‌های تنفس با دهان باز را زود جدا کنید و دما و تهویه را با ثبت روزانه کنترل کنید. اقدام زودهنگام، تلفات آخر دوره را حذف می‌کند.   ۶. واژه‌نامه اصطلاحات این راهنما جدول زیر اصطلاحات علمی این مقاله را به زبان ساده توضیح می‌دهد تا همه اعضای تیم مرغداری — از اپراتور تهویه تا کارگر شیفت شب ، از یک زبان مشترک برای ثبت گزارش و ارتباط با دامپزشک استفاده کنند.   جدول ۵ - واژه‌نامه ساده اصطلاحات فنی اصطلاح توضیح ساده آسیت (آب آوردن شکم) جمع‌شدن مایع زرد و شفاف در حفره شکم به‌دلیل نارسایی قلب راست سندرم فشار خون ریوی نام علمی آسیت؛ بالارفتن فشار خون در رگ‌های ریه بطن راست قلب محفظه‌ای که خون را به ریه می‌فرستد؛ در آسیت ضخیم و سپس شل می‌شود تهویه حداقلی تبادل کمینه هوای سالن با هوای بیرون، بدون افت دمای سالن آمونیاک گاز سوزناک حاصل از تجزیه بستر خیس؛ چشم و ریه را می‌سوزاند پی‌پی‌ام (ppm) واحد سنجش غلظت گاز در هوا؛ یک قسمت در یک میلیون قسمت هوا ضریب تبدیل خوراک (FCR) کیلوگرم خوراک مصرفی برای تولید هر کیلوگرم وزن زنده   گردآورنده: دکتر سروش رهبرنژاد بازبینی و ویرایش: مهندس رضا یزدی    ۷. منابع Wideman, R. F., Rhoads, D. D., Erf, G. F. & Anthony, N. B. (2013). Pulmonary arterial hypertension (ascites syndrome) in broilers: A review. Poultry Science, 92(1): 64–83. Julian, R. J. (2005). Production and growth related disorders and other metabolic diseases of poultry – A review. The Veterinary Journal, 169(3): 350–369. Baghbanzadeh, A. & Decuypere, E. (2008). Ascites syndrome in broilers: physiological and nutritional perspectives. Avian Pathology, 37(2): 117–126. Zhang, J. et al. (2026). Broiler Ascites Syndrome as a Potential Spontaneous Animal Model for Human Pulmonary Arterial Hypertension: A Narrative Review. Life, 16(5): 818. Aviagen (2025). Ross Broiler Management Handbook. Aviagen Ltd., Newbridge, Scotland. Cobb-Vantress (2021). Cobb Broiler Management Guide. Cobb-Vantress Inc., Siloam Springs, Arkansas.

بیشتر بخوانید
تغذیه دینامیک یا متغیر مرغ گوشتی در زمستان

تغذیه دینامیک یا متغیر مرغ گوشتی در زمستان

1405/7/28

تغذیه دینامیک مرغ گوشتی بر اساس دما، سن، مصرف خوراک، وزن روزانه و سلامت گله ویژه شرایط زمستانی مقدمه صنعت پرورش مرغ گوشتی امروزه یکی از کارآمدترین و پرسرعت‌ترین سیستم‌های تولید پروتئین حیوانی در جهان است و موفقیت آن بر شانه‌های سه‌گانه ژنتیک، تغذیه و مدیریت محیطی استوار است. در میان این سه عامل، تغییرات ژنتیکی طی شش دهه اخیر چنان شگرف بوده که مطالعات بنچمارک نشان می‌دهند وزن مرغ گوشتی در روز چهل‌ودوم از سال ۱۹۵۷ تا ۲۰۰۵ بیش از ۴۰۰ درصد افزایش یافته و ضریب تبدیل غذایی به نصف کاهش یافته است؛ به‌گونه‌ای که نرخ رشد سالانه مرکب وزن زنده در روز ۴۲ حدود ۳٫۳ درصد و نرخ بهبود سالانه ضریب تبدیل غذایی حدود ۲٫۵۵ درصد گزارش شده است. این جهش تولیدی اما هزینه‌ای پنهان دارد: سیستم قلبی-تنفسی مرغ گوشتی مدرن عملاً همان ظرفیت اجداد خود را حفظ کرده و رشد ریه و قلب، پیشرفتی هم‌تراز با رشد عضلانی و سرعت متابولیسم نداشته است. نتیجه این عدم توازن آن است که پرنده مدرن در مرز فیزیولوژیک اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها زندگی می‌کند و کوچک‌ترین فشار محیطی، این توازن ظریف را به هم می‌ریزد. در میان فشارهای محیطی، تنش گرمایی همواره در کانون توجه پژوهشگران و صنعتگران بوده است؛ اما تنش سرمایی و به‌ویژه شرایط زمستانی، حقیقتی است که در بسیاری از مناطق معتدل و سرد جهان، به‌طور سیستماتیک کمتر از آن بحث می‌شود، در حالی که خسارت اقتصادی آن می‌تواند حتی فراتر از تنش گرمایی باشد. مهم‌ترین و پرهزینه‌ترین پیامد نادیده گرفتن تنش سرمایی، سندرم آسیت یا سندرم فشار خون ریوی است؛ بیماری متابولیکی که نخستین بار در سال ۱۹۶۸ در گله‌های مرغ گوشتی مناطق مرتفع بولیوی گزارش شد و امروزه در سراسر جهان شناخته می‌شود. برآوردهای جهانی نشان می‌دهند حدود ۴٫۷ درصد از کل مرغ‌های گوشتی جهان به این سندرم مبتلا می‌شوند و خسارت سالانه آن در سطح جهانی در حدود یک میلیارد دلار برآورد شده است؛ رقمی که شامل تلفات مستقیم، افت ضریب تبدیل، افزایش ضایعات کشتار و هزینه دارو و درمان نیست. دمای سرد، پس از ارتفاع از دریا، دومین عامل محیطی مهم و پرکارآمد در القای فشار خون ریوی و آسیت شناخته می‌شود و مطالعات میدانی نشان داده‌اند مواجهه با سرما در دوره جوجه‌کشی و پرورش اولیه، اثری ماندگار بر شیوع آسیت در هفته‌های پنجم و ششم بر جای می‌گذارد. صدمات نادیده گرفتن تنش سرمایی تنها به آسیت محدود نمی‌شود. پژوهش‌های سیستماتیک نشان داده‌اند که سرما پاسخ‌های ایمنی هومورال پرنده را سرکوب می‌کند، نسبت هتروفیل به لنفوسیت را افزایش می‌دهد، بیان ژن‌های سایتوکاین‌های التهابی را تغییر می‌دهد و غشای مخاطی دستگاه تنفس و روده را آسیب‌پذیر می‌سازد. همین آسیب‌پذیری است که زمستان را به فصل شیوع بیماری نکروز روده، عفونت‌های سالمونلا، بیماری‌های تنفسی و تشدید عوارض واکسیناسیون تبدیل می‌کند. در سطح عملکردی نیز سرما با افزایش نیاز انرژی نگهداشت، ضریب تبدیل غذایی را بدتر، یکنواختی گله را مختل و رشد روزانه را در جوجه‌های خردسال متوقف می‌کند. همه اینها در حالی رخ می‌دهد که بخش عمده صنعت، برنامه تغذیه خود را بر اساس میانگین‌های فصلی و جداول ثابت تنظیم می‌کند و متغیرهای لحظه‌ای دما، سن، مصرف خوراک روزانه، روند وزن و وضعیت سلامت گله را در تصمیم‌گیری روزانه دخالت نمی‌دهد. تاریخچه علمی این موضوع نشان می‌دهد که چگونه شناخت ما طی نیم قرن تکامل یافته است: از گزارش‌های اولیه آسیت در ارتفاعات در دهه ۱۹۶۰، تا مطالعات کلاسیک دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ درباره فیزیولوژی فشار خون ریوی و نقش سرما، از بنچمارک‌های ژنتیکی سال‌های ۱۹۹۴ و ۲۰۰۳ و ۲۰۱۴ که شکاف میان ظرفیت قلبی-ریوی و پتانسیل رشد را کمّی کردند، تا موج جدید پژوهش‌های مولکولی در دهه‌های اخیر که سازوکارهای ایمنی، استرس اکسیداتیو، عملکرد سد روده و پروتئین‌های شوک حرارتی را در تنش سرما رمزگشایی کرده‌اند و در نهایت ظهور دامپروری دقیق که پایش برخط و کنترل فعال مسیر رشد را بر اساس پاسخ لحظه‌ای پرنده ممکن ساخته است. این مسیر تاریخی به یک نقطه روشن می‌رسد: آینده تغذیه مرغ گوشتی در شرایط سرد، نه در جداول ثابت، بلکه در «برنامه تغذیه دینامیک» است؛ سیستمی که جیره را بر اساس داده‌های روزانه دما، سن، مصرف خوراک، روند وزن و شاخص‌های سلامت، به‌صورت پیوسته بازتنظیم می‌کند. کاربرد عملی این دانش برای سه مخاطب اصلی این بررسی مستقیم و ملموس است:1- جیره‌نویس حرفه‌ای طیور با تسلط بر فیزیولوژی تنش سرما می‌تواند تراکم انرژی، نسبت آرژینین به لیزین، توازن الکترولیتی، سطح ویتامین‌ها و شکل فیزیکی خوراک را برای فصل زمستان بازطراحی کند و به‌جای نسخه ثابت سالانه، فرمولاسیون چندفازی و پویا ارائه دهد. 2- کارخانه‌های مکمل‌سازی و تولید خوراک طیور در این میان نقشی دوگانه دارند: از یک‌سو بازار زمستانه‌ای مشخص برای محصولات هدفمند (ویتامین C، آنتی‌اکسیدان‌ها، ال-کارنیتین، آرژینین، بتائین، ترکیبات گیاهی و پروبیوتیک‌ها) پیش روی آن‌هاست و از سوی دیگر می‌توانند با داده‌های پایش فارم، اثربخشی محصولات خود را مستند و شفاف کنند. 3- مرغداری گوشتی علاقه‌مند، با درک درست از منحنی دمای جوجه‌کشی، پایش روزانه مصرف خوراک و آب، تفسیر روند وزن و شناخت زودهنگام علائم آسیت و بیماری‌های زمستانی، می‌تواند خسارتی را که سالانه بخش بزرگی از سود او را بلعیده، به حداقل برساند. این بررسی با پنج فصل آموزشی و یک نتیجه‌گیری جامع، تمام اجزای این پازل را کنار هم می‌گذارد تا خواننده بتواند از شناخت فیزیولوژی تا طراحی و اجرای یک برنامه تغذیه دینامیک زمستانی مسیر کامل را طی کند.   فصل اول: فیزیولوژی تنش سرما و ترمو رگولاسیون در مرغ گوشتی مرغ گوشتی یک جاندار خون‌گرم است و دمای مرکزی بدن آن را باید در بازه باریکی در‏‏ حدود ۴۰٫۶ تا ۴۱٫۷ درجه سانتی‌گراد حفظ کند (University of Kentucky)؛ بازه‌ای که در آن همه واکنش‌های آنزیمی، انتقال فعال غشایی و عملکرد سیستم ایمنی بهینه عمل می‌کنند. حفظ این دمای مرکزی، حاصل تعادل مداوم میان تولید گرما در بدن و اتلاف آن به محیط است و کل معماری فیزیولوژیک پرنده برای همین تعادل شکل گرفته است. مفهوم کلیدی در این بحث، «منطقه ترمونوترال» است؛ بازه‌ای از دمای مؤثر محیط که در آن پرنده بدون صرف انرژی اضافی، دمای بدن خود را ثابت نگه می‌دارد. درون این منطقه، دمای بدن با سازوکارهای ارزان فیزیولوژیک مانند تغییر جریان خون پوستی و تنظیم وضعیت بدن کنترل می‌شود، اما به‌محض خروج از دو انتهای این منطقه، پرنده مجبور است به سازوکارهای پرهزینه متابولیک متوسل شود. نقطه پایین این منطقه «دمای بحرانی پایین» نام دارد و در مرغ گوشتی، برخلاف پستانداران بزرگ، مقدار آن به‌شدت وابسته به سن و میزبان پرکنش بدن است. در جوجه یک‌روزه، منطقه ترمونوترال بسیار بالاتر از دمای معمول سالن قرار دارد و دمای بحرانی پایین در هفته اول زندگی در حدود ۲۸ تا ۳۲ درجه سانتی‌گراد است؛ به همین دلیل دمای جوجه‌کشی در روزهای نخست باید در حدود ۳۲ تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد تأمین شود. با پیشرفت سن، رشد پر و پشم و افزایش توده بدنی، عایق‌بندی بدن بهتر شده و دمای بحرانی پایین به‌تدریج کاهش می‌یابد؛ به‌گونه‌ای که در هفته چهارم و پنجم، پرنده کاملاً پرکنش‌شده می‌تواند در دماهای پایین‌تر از ۱۵ درجه سانتی‌گراد نیز بدون صرف انرژی اضافی بهره‌برداری کند. این تغییر سنی بنیادی است، زیرا یک جیره ثابت نمی‌تواند هم برای جوجه‌ای که دمای بحرانی آن ۳۰ درجه است و هم برای پرنده پنج‌هفته‌ای که دمای بحرانی آن ۱۵ درجه است، بهینه باشد. هر برنامه تغذیه دینامیک زمستانی باید از همین واقعیت آغاز کند: دمای بهینه، تابعی از سن است و جیره نیز باید تابعی از دما و سن باشد. تولید گرما در پرنده از چند منبع اصلی تأمین می‌شود: نخست، متابولیسم پایه که انرژی مصرفی برای حفظ عملکردهای حیاتی سلول‌هاست و در مرغ گوشتی مدرن به‌دلیل سرعت بالای سنتز پروتئین، به‌طور طبیعی بالاست. دوم، اثر حرارتی خوراک است؛ بخشی از انرژی خوراک که در فرایندهای گوارش، جذب و متابولیسم به‌صورت گرما آزاد می‌شود و در شرایط سرد، به یک فرآورده جانبی مفید تبدیل می‌شود؛ زیرا مستقیماً در خدمت گرم‌نگه‌داشتن بدن قرار می‌گیرد. سوم، فعالیت عضلانی ارادی و در نهایت، لرزیدن که انقباضات سریع و غیرارادی عضلات اسکلتی است و در پرندگان، برخلاف پستانداران که بافت چربی قهوه‌ای فعال دارند، سازوکار اصلی ترموژنز بدون فعالیت حرکتی محسوب می‌شود، چراکه پرندگان عملاً فاقد بافت چربی قهوه‌ای عملکردی‌اند. این نکته از منظر تغذیه اهمیت دارد: در سرما، بخشی از انرژی خوراک که قرار بود به رشد عضله تبدیل شود، در لرزیدن و گرم‌سازی تلف می‌شود و ضریب تبدیل غذایی زمستانی را بدتر می‌کند. اتلاف گرما از چهار مسیر هدایت، جابجایی، تشعشع و تبخیر انجام می‌شود. در شرایط سرد، اختلاف دمای پوست بدن و محیط افزایش می‌یابد و اتلاف گرمای محسوس از سه مسیر نخست تشدید می‌شود. پوشش پر نقش عایق اصلی را ایفا می‌کند: لایه هوای ساکن میان پرها هدایت گرمایی را کاهش می‌دهد و تا زمانی که این لایه خشک و سالم باشد، مقاومت حرارتی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند. اما خیس‌شدن بستر، چسبیدن مدفوع به پرهای شکم و رطوبت بالای هوا، این عایق را از کار می‌اندازند و دمای بحرانی را به‌طور مؤثر بالا می‌برند؛ یعنی همان پرنده‌ای که در بستر خشک در دمای ۱۰ درجه راحت بود، در بستر مرطوب در دمای ۱۵ درجه نیز دچار تنش سرمایی می‌شود. از این رو در ارزیابی بار سرمایی واقعی سالن، «دمای مؤثر» باید تعدیل‌شده با رطوبت بستر، جریان هوای کف و وضعیت پرکنش در نظر گرفته شود، نه صرفاً دمای خشک ثبت‌شده در ترموستات. پاسخ عصبی-هورمونی به سرما با فعال‌سازی مرکز تنظیم دما در هیپوتالاموس آغاز می‌شود. پیام‌های عصبی به‌سمت سیستم عصبی سمپاتیک ارسال شده و ترشح کاتکول‌آمین‌ها (اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین) افزایش می‌یابد؛ این هورمون‌ها ضربان قلب را بالا می‌برند، گلیکوژنولیز را تحریک می‌کنند و لیپولیز را فعال می‌سازند تا سوخت در دسترس عضلات لرزنده تأمین شود. در ادامه، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال فعال شده و کورتیکوسترون، هورمون استرس اصلی پرندگان، در گردش خون بالا می‌رود. مطالعات روی خطوط ژنتیکی مختلف مرغ نشان داده‌اند که مواجهه با سرما، سطوح هورمون‌های آدرنال و تیروئیدی را به‌طور معنی‌دار تغییر می‌دهد و مدت زمان تنش سرمایی، شدت و الگوی این تغییرات را تعیین می‌کند. هورمون‌های تیروئیدی (تیروکسین و تری‌یدوتیرونین) در سازگاری بلندمدت با سرما نقش کلیدی دارند؛ افزایش T3 سرعت متابولیسم پایه را بالا می‌برد و در پرندگانی که قابلیت تنظیم این محور را ندارند، ظرفیت سازگاری با سرما محدودتر است. جالب آنکه همین محور تیروئیدی، حلقه اتصال تنش سرما به سندرم آسیت نیز هست؛ زیرا افزایش متابولیسم پایه به معنای افزایش نیاز اکسیژن بافتی است. اینجاست که قلب ماجرای فیزیولوژیک تنش سرما در مرغ گوشتی مدرن آشکار و چرخه معیوب آسیت شروع می‌شود. افزایش نیاز اکسیژن بافتی، قلب را وادار می‌کند برون‌ده قلبی را بالا ببرد؛ یعنی حجم ضربه و ضربان قلب افزایش می‌یابد تا خون بیشتری از ریه‌ها عبور کند. اما ریه پرنده از نظر ساختاری یک سیستم سفت و بسته است: ریه‌های پارابرونشی پرندگان برخلاف ریه‌های کیسه‌ای پستانداران، انعطاف‌پذیر نیستند، با هر دم و بازدم منبسط و منقبض نمی‌شوند و مویرگ‌های خونی ریوی ظرفیت اتساع بسیار محدودی دارند. وقتی جریان خون ریوی افزایش می‌یابد، مقاومت عروق ریوی و در نتیجه فشار شریان ریوی بالا می‌رود. این فشار، بار فزاینده‌ای روی بطن راست قلب می‌گذارد و پاسخ کلاسیک بدن، هیپرتروفی بطن راست است. با پیشرفت فرایند، دریچه دهلیزی-بطنی راست که در پرندگان ساختار عضلانی منحصربه‌فردی دارد، دچار نارسایی و برگشت خون می‌شود؛ بطن راست در معرض بار حجمی قرار می‌گیرد و سرانجام نارسایی احتقانی قلب راست، فشار وریدی مرکزی، احتقان کبد و تراوش مایع به حفره شکمی، یعنی تصویر بالینی آسیت، شکل می‌گیرد. در موازی این مسیر، هیپوکسی مزمن بافت‌ها، تولید اریتروپوئتین و پلی‌سیتمی را تحریک می‌کند؛ افزایش هماتوکریت، گران‌روانی خون را بالا می‌برد و مقاومت جریان ریوی را باز هم بدتر می‌کند؛ یک چرخه معیوب خودتقویت‌کننده که در نهایت به مرگ پرنده ختم می‌شود. آنچه این چرخه را در مرغ گوشتی مدرن به‌ویژه خطرناک می‌کند، پیشینه ژنتیکی این پرنده است. مطالعات بنچمارک معروف دانشگاه آلبرتا با مقایسه سویه‌های کنترل بدون انتخاب از سال‌های ۱۹۵۷ و ۱۹۷۸ با سویه تجاری راس ۳۰۸ سال ۲۰۰۵ نشان دادند که در حالی‌که رشد و بازده پرنده به‌طور چشمگیر پیشرفت کرده، ظرفیت قلب و ریه به نسبت توده بدنی عملاً ثابت مانده یا حتی نسبت به وزن بدن کاهش یافته است. مطالعات مشابه در دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی نیز نشان دادند که سهم ژنتیک از بهبود عملکرد حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد بوده و همین انتخاب شدید برای رشد سریع و ضریب تبدیل پایین، پرنده را به مرز فیزیولوژیک اکسیژن‌رسانی رسانده است. مطالعات مکمل نشان داده‌اند که مرغ‌های گوشتی با سرعت رشد بالاتر، حتی در ارتفاع از دریای پایین، اشباع اکسیژن هموگلوبین پایین‌تری دارند و پرندگان با رشد کندتر بهتر اکسیژن می‌گیرند؛ یعنی مسئله، نه صرفاً سرعت رشد، بلکه «اختلال در عرضه اکسیژن برای تأمین رشد سریع» است. در چنین بافت ژنتیکی، تنش سرمایی که نیاز اکسیژن را چند برابر می‌کند، دقیقاً همان جرقه‌ای است که چرخه فشار خون ریوی را روشن می‌کند و به همین دلیل، آسیت در مناطق سردسیر و در ماه‌های زمستان، حتی در ارتفاع از دریای پایین، به یک بیماری شایع و پرهزینه تبدیل شده است. در سطح مولکولی، تنش سرمایی مجموعه‌ای از پاسخ‌های سلولی را فعال می‌کند که شناخت آن‌ها برای متخصص تغذیه‌ اهمیت مستقیم دارد. پروتئین‌های شوک حرارتی، به‌ویژه HSP70، در بافت‌های مختلف از جمله اندام‌های ایمنی در پاسخ به سرما بیان می‌شوند و نقش شپرون محافظ پروتئین‌ها را در برابر تاخوردگی نامناسب ایفا می‌کنند. هم‌زمان، تولید گونه‌های فعال اکسیژن در میتوکندری‌ها افزایش می‌یابد و سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن، شامل گلوتاتیون، سوپراکسید دیسموتاز، گلوتاتیون پراکسیداز و ویتامین‌های آنتی‌اکسیدان، تحت فشار قرار می‌گیرد؛ مطالعات نشان داده‌اند در پرندگانی که به آسیت مبتلا می‌شوند، ظرفیت آنتی‌اکسیدانی ریه و کبد به‌طور معنی‌دار کاهش یافته و شاخص‌های پراکسیداسیون لیپیدی بالا رفته‌اند. پژوهش‌های اخیر همچنین نشان داده‌اند که سرما مسیر AMPK (پروتئین کیناز فعال‌شده با آدنوزین مونوفسفات) را در بافت‌های کلیدی فعال می‌کند؛ مسیری که حسگر انرژی سلول است و با فعال‌شدن، متابولیسم را به سمت صرفه‌جویی و تولید انرژی هدایت می‌کند و در سطح روده، به‌طور هم‌زمان بر سد مخاطی و انتقال مواد مغذی اثر می‌گذارد. این یافته‌ها توضیح می‌دهند چرا در تنش سرمایی، هم کارایی جذب مواد مغذی دچار تغییر می‌شود و هم یکپارچگی سد روده آسیب می‌بیند. پاسخ‌های رفتاری پرنده در برابر سرما نیز از نظر مدیریتی اهمیت دارند. پرندگان برای کاهش سطح اتلاف گرما به هم می‌چسبند و کلاسترهای گرم تشکیل می‌دهند، گرد و غبارگیری و پرآرایی را کاهش می‌دهند، سطح تماس بدن با بستر را با جمع‌کردن پاها و نشستن بر پرهای شکم کم می‌کنند و در سرمای شدید، فعالیت حرکتی را محدود می‌سازند تا انرژی حفظ شود. از سوی دیگر، مصرف خوراک در پرندگان بزرگ‌تر در سرما افزایش می‌یابد؛ زیرا پرنده سعی می‌کند با خوردن بیشتر، انرژی مصرفی برای گرم‌سازی را تأمین کند. اما این جبران رفتاری دو محدودیت جدی دارد: نخست در جوجه‌های خردسال، ظرفیت فیزیکی دستگاه گوارش برای جبران انرژی محدود است و همین جوجه‌ها بیشترین آسیب را می‌بینند؛ دوم، حتی در پرندگان بزرگ، افزایش مصرف خوراک خود بار متابولیکی و نیاز اکسیژن را بالا می‌برد که در پرنده‌ای که از قبل در مرز اکسیژن‌رسانی است، می‌تواند به شعله‌ورکردن چرخه آسیت منجر شود. بنابراین «بیش‌خوراندن» در سرما راه‌حل نیست و راه‌حل، افزایش تراکم انرژی و بهبود کیفیت جیره است. پیامدهای عملکردی تنش سرمایی را می‌توان در سه سطح خلاصه کرد: 1- در سطح انرژی، بخشی از انرژی خوراک از مسیر رشد منحرف شده و در ترموژنز مصرف می‌شود؛ ضریب تبدیل غذایی بدتر می‌شود و در سرمای شدید، به‌جای رشد، حتی افت وزن می‌تواند رخ دهد. 2- در سطح سلامت، همان‌طور که گفته شد، سیستم قلبی-ریوی در معرض فشار بحرانی قرار می‌گیرد و سیستم ایمنی به‌واسطه کورتیکوسترون و تغییرات سایتوکاینی سرکوب نسبی می‌شود. 3- و در سطح یکنواختی گله، توزیع ناهمگون دما در طول و عرض سالن، باعث می‌شود پرندگانی که در نقاط سردتر قرار دارند، رشد کمتر و پرندگان مناطق گرم‌تر رشد بیشتری داشته باشند؛ نتیجه، افزایش ضریب تغییرات وزن و ناهمسانی گله در بازار است. همه اینها با هم نشان می‌دهند که تنش سرمایی در مرغ گوشتی، یک «تنش واقعی و چندوجهی» است و هر برنامه مدیریتی که آن را نادیده بگیرد، هزینه‌اش را در قالب تلفات، افت بازده و هزینه درمان پرداخت خواهد کرد. نکته امیدوارکننده پایان این فصل، پدیده «سازگاری و پیش‌آماده‌سازی» است. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که مواجهه کنترل‌شده و ملایم با دماهای پایین‌تر در سنین اولیه، می‌تواند پرنده را برای مواجهه‌های سرمایی بعدی آماده کند: تحریک سرمایی خفیف و مداوم از روزهای نخست زندگی، بیان ژن‌های ایمنی مخاط نای را بهبود می‌دهد و مقاومت به تنش سرمای حاد در پایان دوره را بالا می‌برد؛ مواجهه حاد با سرما در اواخر دوره جنینی، مقاومت سرمایی جوجه پس از تفریخ را افزایش می‌دهد؛ و سازگاری با جوجه‌کشی خنک‌تر از استاندارد، به‌صورت تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده، عملکرد بعدی پرنده را بدون خسارت بهبود می‌بخشد. این یافته‌ها پل ارتباطی این فصل با فصل‌های بعدی است: هدف برنامه زمستانی، نه حذف کامل هرگونه مواجهه سرمایی، بلکه «مدیریت هوشمندانه مواجهه» است؛ به‌گونه‌ای که پرنده در محدوده امن سازگاری بماند و از عبور از آستانه‌های بحرانی که به آسیت و سرکوب ایمنی می‌انجامد، مصون بماند.   فصل دوم: دما و محیط؛ تعدیل نیازهای انرژی و مواد مغذی در شرایط زمستانی هر تصمیم تغذیه‌ای در زمستان باید از یک پرسش آغاز شود: «دمای مؤثر واقعی پرنده‌ها در این لحظه چقدر است؟». دمای مؤثر، تابعی از دمای خشک هوا، رطوبت نسبی، سرعت جریان هوا در سطح پرندگان، دما و رطوبت بستر و وضعیت پرکنش است. چارچوب علمی این تعدیل، نخستین‌بار در گزارش کلاسیک شورای ملی پژوهش‌های آمریکا با عنوان «اثر محیط بر نیازهای مغذی دام‌های اهلی» در سال ۱۹۸۱ تدوین شد و همچنان مرجع مفهومی این بحث است. اصل بنیادی این چارچوب آن است که در دماهای پایین‌تر از دمای بحرانی پایین، نیاز انرژی نگهداشت افزایش می‌یابد و این افزایش باید از مسیر خوراک تأمین شود؛ در غیر این صورت، انرژی از بافت‌های بدن پرنده تأمین و رشد متوقف می‌شود. برای مرغ گوشتی، این اصل به‌صورت عملی یعنی: هرچه دما از دمای بحرانی پایینِ گروه سنی فعلی گله پایین‌تر برود، بخش بزرگ‌تری از خوراک مصرفی صرف گرم‌سازی می‌شود و سهم باقی‌مانده برای رشد کاهش می‌یابد. برای کمّی‌کردن این موضوع، جیره‌نویس باید بداند که افزایش نیاز نگهداشت در سرما چگونه قابل برآورد است. رویکرد عملیاتی رایج آن است که به‌ازای هر درجه سانتی‌گراد افت دما زیر دمای بحرانی پایین، نیاز انرژی متابولیسم‌پذیر نگهداشت به‌میزان مشخصی (در بازه ۱ تا ۳ درصد بسته به سن، پرکنش و شرایط بستر) افزایش می‌یابد. در پرندگانی که در معرض بستر مرطوب، جریان هوای سرد کف یا نشت هوای سرد از درها هستند، این ضریب باید بالاتر در نظر گرفته شود. نکته ظریف اما آن است که پاسخ پرنده به این افزایش نیاز، خود دوگانه است: پرنده بزرگ‌تر با افزایش مصرف خوراک واکنش نشان می‌دهد و جیره‌نویس باید مطمئن شود که «تراکم مواد مغذی به ازای واحد انرژی» حفظ شود تا با خوردن بیشتر، نسبت پروتئین به انرژی و اسیدهای آمینه به انرژی دچار رقیق‌شدگی نشود؛ اما جوجه خردسال که ظرفیت مصرف محدودی دارد، با افزایش حجم خوراک جبران نمی‌کند و برای همین گروه، راه‌حل درست، افزایش تراکم انرژی جیره است، نه افزایش حجم. در بحث انرژی، انتخاب منبع انرژی در زمستان اهمیتی فراتر از تابستان دارد. افزودن چربی به جیره، تراکم انرژی را بالا می‌برد و چون چربی کمترین اثر حرارتی را دارد، انرژی خالص به‌ازای کیلوگرم خوراک را بهبود می‌دهد؛ اما در زمستان باید دو نکته را در توازن دید: نخست اینکه اثر حرارتی خوراک در سرما «مفید» است و جیره‌های پرکربوهیدرات با تخمیر و متابولیسم فعال، گرمای داخلی بیشتری تولید می‌کنند؛ پس حذف کامل کربوهیدرات‌ها به‌نفع چربی، لزوماً بهینه نیست و ترکیب متعادل غلات و چربی منطقی‌تر است. دوم، کیفیت چربی در زمستان حیاتی است: چربی‌های اکسیدشده، بار استرس اکسیداتیو را در پرنده‌ای که از قبل در تنش سرمایی است، چند برابر می‌کنند و استفاده از آنتی‌اکسیدان‌های سنتزی یا آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی در جیره‌های پرچرب زمستانی ضروری است. همچنین نسبت اسیدهای چرب اشباع به غیراشباع باید با توجه به پایداری خوراک و نیاز پرنده تنظیم شود؛ مطالعات نشان داده‌اند منابع اسید چرب امگا-۳ مانند روغن کتان، با افزایش انعطاف‌پذیری غشای گلبول‌های قرمز و کاهش گران‌روانی خون، می‌توانند در کاهش فشار خون ریوی و شیوع آسیت مؤثر باشند؛ موضوعی که برای کارخانه‌های مکمل‌سازی، یک مسیر محصولی مشخص را ترسیم می‌کند. در حوزه پروتئین و اسیدهای آمینه، شواهد نشان می‌دهند که نیاز به اسیدهای آمینه به‌ازای واحد انرژی مصرفی، در دماهای مختلف تغییر می‌کند. مطالعات کلاسیک روی مرغ‌های گوشتی سه تا شش‌هفته‌ای نشان داده‌اند که سطح بهینه لیزین جیره و نسبت آرژینین به لیزین، در دماهای سرد و گرم متفاوت است و جیره‌ای که برای شرایط ترمونوترال فرموله شده، در سرما ممکن است از نظر اسیدهای آمینه محدودکننده باشد، زیرا پرنده با افزایش مصرف، نیاز اسیدآمینه‌ای خود را برای پشتیبانی از همان سطح رشد حفظ می‌کند اما اگر رشد به‌دلیل انحراف انرژی به ترموژنز کند شود، مصرف بیش از حد پروتئین نیز اتلاف و افزایش بار ازته در بستر را در پی دارد. قاعده عملی برای جیره‌نویس آن است که در زمستان، نسبت پروتئین (یا مجموع اسیدهای آمینه قابل هضم) به انرژی را بر اساس «انرژی واقعاً در دسترس برای رشد» تنظیم کند، نه انرژی کل مصرفی؛ و در صورت افزایش تراکم انرژی جیره، سطح اسیدهای آمینه را متناسب بالا ببرد تا توازن حفظ شود. آرژینین در برنامه زمستانی جایگاهی ویژه دارد که از جنس فیزیولوژی قلبی-ریوی است. آرژینین پیش‌ساز نیتریک اکسید است و نیتریک اکسید، اتساع عروق ریوی را تسهیل و مقاومت جریان خون ریه را کاهش می‌دهد. مطالعات تجربی نشان داده‌اند که مکمل‌کردن آرژینین در جیره مرغ‌های گوشتی در معرض سرما، فشار خون ریوی را کاهش داده و مرگ‌ومیر ناشی از سندرم آسیت را تعدیل می‌کند. این شواهد، مبنای علمی توصیه به نسبت آرژینین به لیزین بالاتر از حد معمول در جیره‌های زمستانی است؛ توصیه‌ای که هم برای جیره‌نویس (در قالب تنظیم نسبت آمینواسیدی و استفاده از مواد اولیه غنی از آرژینین) و هم برای کارخانه مکمل‌سازی (در قالب مکمل‌های آمینواسیدی هدفمند) کاربرد مستقیم دارد. در همین راستا، توازن الکترولیتی جیره نیز اهمیتی دوچندان می‌یابد: مطالعات نشان داده‌اند جیره‌های با کلر بالا و بی‌کربنات پایین، با اسیدوز متابولیک خفیف و کاهش اشباع اکسیژن هموگلوبین همراه‌اند و فشار خون ریوی را افزایش می‌دهند، در حالی‌که افزایش نسبت کاتیون به آنیون و مکمل‌کردن بی‌کربنات، با بهبود پی‌اچ خون و اثر بور بر منحنی تفکیک اکسیژن، بارگذاری اکسیژن در ریه را بهتر می‌کند؛ سازوکاری که در پرندگان با نیاز اکسیژن بالا (همان مرغ گوشتی زمستانی) اهمیت بالینی دارد. ویتامین‌ها و مواد معدنی، ستون‌های بعدی برنامه زمستانی‌اند. ویتامین C در پرندگان به‌طور درون‌زاد در کبد سنتز می‌شود، اما در تنش سرمایی این سنتز برای پوشش نیاز کافی نیست؛ مطالعات نشان داده‌اند که مکمل‌کردن ویتامین C در جیره جوجه‌های ۲۱روزه در معرض دمای پایین، عملکرد رشد، شاخص‌های خونی و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی را بهبود می‌دهد. ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان محلول در چربی، از غشاهای سلولی در برابر پراکسیداسیون محافظت می‌کند و شواهدی وجود دارد که تأمین کافی آن در دوره‌های پرخطر، به‌ویژه در پرندگانی که در معرض شرایط محرک آسیت قرار دارند، از آسیب بافت قلب و ریه می‌کاهد. ویتامین A از تمامیت مخاط تنفسی و گوارشی محافظت می‌کند و ویتامین D3 از متابولیسم کلسیم و سلامت اسکلت پشتیبانی می‌نماید؛ موضوعی که در زمستان با کاهش رشد استخوانی و افزایش بروز اختلالات اسکلتی مرتبط است. در میان مواد معدنی، سلنیوم به‌عنوان جزء گلوتاتیون پراکسیداز، روی و منگنز به‌عنوان کوفاکتورهای آنزیم‌های آنتی‌اکسیدان و مس به‌عنوان جزء سرولوپلاسمین، در دفاع آنتی‌اکسیدانی زمستانی نقش دارند و کمبود آن‌ها، آسیب‌پذیری پرنده را در تنش سرمایی چند برابر می‌کند. ید نیز به‌عنوان جزء هورمون‌های تیروئیدی، مستقیماً در تنظیم متابولیسم پایه و سازگاری با سرما درگیر است. افزودنی‌های عملکردی، حلقه اتصال علم تغذیه با صنعت مکمل‌سازی‌اند. ال-کارنیتین، ناقل اسیدهای چرب زنجیره‌بلند به درون میتوکندری است و در شرایطی که نیاز انرژی بالا رفته و متابولیسم چربی تشدید شده، تأمین کافی آن می‌تواند به بهبود برون‌ده قلبی و کاهش استرس اکسیداتیو کمک کند؛ فرضیه‌ای که مطالعات متعدد آن را در زمینه کاهش آسیت بررسی کرده‌اند. بتائین به‌عنوان اوسمولیت و اهداکننده متیل، در حفظ تعادل آب سلولی و حمایت از عملکرد روده در تنش‌های محیطی نقش دارد. ترکیبات گیاهی مانند کورکومین نیز وارد این میدان شده‌اند؛ مطالعات نشان داده‌اند که مکمل‌کردن کورکومین و به‌ویژه نانوکورکومین در جیره مرغ‌های گوشتی پرورشیافته در شرایط تنش سرمایی، شاخص‌های گازهای خونی را بهبود و تلفات ناشی از آسیت را کاهش می‌دهد. پروبیوتیک‌ها و ترکیبات تقویت‌کننده فلور روده نیز با تقویت سد مخاطی و تعدیل میکروبیوتا، در زمستانی که آسیب‌پذیری روده به‌دلیل سرما افزایش یافته، ارزش پیشگیرانه دارند. برای کارخانه مکمل‌سازی، این فهرست در واقع «سبد محصولات زمستانی» را تعریف می‌کند: آنتی‌اکسیدان‌ها، ویتامین‌های C و E، آرژینین، ال-کارنیتین، بتائین، ترکیبات گیاهی و پروبیوتیک‌ها؛ هرکدام با ادعای علمی مستند و دوز پیشنهادی مبتنی بر شواهد. شکل فیزیکی خوراک طیور و برنامه خوراک‌دهی، ابزارهای کم‌هزینه اما پرقدرت مدیریت زمستانی‌اند. پلت، مصرف خوراک و کارایی رشد را افزایش می‌دهد و در سرما که پرنده به انرژی بیشتری نیاز دارد، مزیت محسوسی دارد؛ اما شواهد نشان می‌دهند که خوراک پلتی در مقایسه با آردی، شیوع آسیت را افزایش می‌دهد، زیرا سرعت رشد و در نتیجه نیاز اکسیژن را بالا می‌برد. راه‌حل متوازن این است: در گله‌های پرخطر (سویه‌های خیلی سریع، جنس نر، مناطق سرد)، می‌توان با کیفیت متوسط پلت، برنامه پلتیزاسیون تدریجی یا حتی خوراک آردی در دوره‌های حساس، سرعت رشد را در بازه امن نگه داشت. کیفیت فیزیکی پلت در زمستان از دو جهت دیگر نیز اهمیت دارد: پلت شکننده، ضایعات خوراک و گرد و غبار سالن را افزایش می‌دهد و گرد خوراک، هم اتلاف اقتصادی است هم بار تنفسی گله را سنگین می‌کند؛ پس دوام پلت و درصد پودری در زمستان باید با دقت بیشتری پایش شود. استراتژی‌های کنترل سرعت رشد، بخش مهم دیگری از جعبه‌ابزار زمستانی‌اند که ریشه در شناخت عمیق آسیت دارند. از آنجا که سرعت رشد در دو هفته نخست، نیاز اکسیژن و حساسیت به آسیت را تعیین می‌کند، توصیه‌های علمی بر کاهش نسبی تراکم مواد مغذی جیره در ۱۴ روز اول (انرژی و پروتئین پایین‌تر از استاندارد) در گله‌های پرخطر تأکید دارند؛ رویکردی که با کاهش نیاز اکسیژن در دوره بحرانی شکل‌گیری سیستم قلبی-عروقی، شیوع آسیت را کاهش می‌دهد و به‌لطف رشد جبرانی بعدی، وزن نهایی بازار را قربانی نمی‌کند. محدودسازی خوراک کمی در هفته‌های نخست نیز با همین منطق، تلفات متابولیک را کاهش می‌دهد؛ هرچند باید با دقت اجرا شود تا یکنواختی و وزن نهایی آسیب نبیند. برنامه‌های نوری نیز ابزار مکمل‌اند: کاهش ساعات روشنایی و برنامه‌های نور متناوب، با محدودکردن زمان خوردن و کاهش فعالیت، هم سرعت رشد را در بازه امن نگه می‌دارند و هم استراحت قلبی-عروقی پرنده را افزایش می‌دهند؛ شواهدی وجود دارد که برنامه‌های نور متناوب، شیوع آسیت را کاهش می‌دهند. آب، مغذی فراموش‌شده زمستان است. دمای آب نوشیدنی در سالن‌های سرد اغلب به زیر ۱۰ درجه سانتی‌گراد سقوط می‌کند و پرنده برای گرم‌کردن این آب در بدن، انرژی صرف می‌کند؛ همین امر مصرف آب و به‌تبع آن مصرف خوراک را کاهش می‌دهد. خطوط آب‌رسانی باید در برابر یخ‌زدگی محافظت شوند، دمای آب در حد ممکن در بازه ۱۰ تا ۱۵ درجه سانتی‌گراد نگه داشته شود و نسبت مصرف آب به خوراک (که در مرغ گوشتی حدود ۱٫۶ تا ۲ به‌است، بسته به سن و دما) روزانه پایش شود؛ زیرا افت این نسبت، نخستین زنگ خطر اختلال در مصرف خوراک یا بیماری است. در نهایت، چارچوب عملی جیره‌نویسی زمستانی را می‌توان چنین ترسیم کرد: نخست دمای بحرانی پایین گروه سنی فعلی و دمای مؤثر سالن را تعیین کن؛ دوم، افزایش نیاز انرژی نگهداشت را برآورد و از مسیر تراکم انرژی (چربی باکیفیت و غلات با گوارش‌پذیری بالا) پوشش بده؛ سوم، سطح اسیدهای آمینه را متناسب با انرژی حفظ کن و نسبت آرژینین به لیزین را در سمت بالاتر بگیر؛ چهارم، توازن الکترولیتی را به‌سود بی‌کربنات تنظیم کن؛ پنجم، بسته ویتامین‌ها و آنتی‌اکسیدان‌ها را در سطح تنش ببر و افزودنی‌های هدفمند را بر اساس ریسک‌سنجی گله اضافه کن؛ و ششم، شکل خوراک و برنامه نور را با هدف نگه‌داشتن سرعت رشد در بازه امن هماهنگ کن. این چارچوب، همان اسکلت برنامه دینامیک است که در فصل بعد، با متغیرهای سن و وزن، گوشت می‌گیرد.   فصل سوم: سن، مصرف خوراک و وزن روزانه؛ متغیرهای کلیدی در برنامه‌ریزی تغذیه دینامیک سن، نخستین و تعیین‌کننده‌ترین متغیر در برنامه تغذیه دینامیک زمستانی است، زیرا تقریباً همه پارامترهای فیزیولوژیک مرغ گوشتی تابعی از سن‌اند: دمای بحرانی پایین، ظرفیت مصرف خوراک، سرعت رشد، حساسیت به آسیت، بلوغ سیستم ایمنی و حتی پاسخ به سازگاری سرمایی. منحنی دمای جوجه‌کشی، ترجمان مستقیم همین وابستگی سنی است: در روز نخست، دمای سالن باید در حدود ۳۲ تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد تأمین شود و سپس به‌تدریج و به‌میزان حدود ۲ تا ۳ درجه در هر هفته کاهش یابد تا در هفته چهارم و پنجم به دمای هدف حدود ۱۸ تا ۲۱ درجه سانتی‌گراد برسد. این منحنی نباید خطی و مکانیکی اجرا شود؛ بلکه باید با «رفتار پرندگان» کالیبره شود: چیدمان یکنواخت پرندگان در کف، نشخوار مانند نشستن با پرهای بادکرده، پراکندگی و دم‌بازکردن از نشانه‌های گرمای زیادند و کلاسترزدن و جمع‌شدن دور منبع گرما، نشانه سرمای زیاد. جوجه‌ای که در هفته اول به‌دلیل نقص گرمایش، حتی چند ساعت در معرض سرمای بحرانی قرار می‌گیرد، ممکن است برای همیشه عقب بماند؛ زیرا در این سن، ظرفیت ترموژنز محدود، ذخایر انرژی بدنی اندک و نرخ اتلاف گرما به‌دلیل نسبت سطح به توده بالا، حداکثری است. شواهد علمی نشان می‌دهند که مواجهه با سرما در دوره جوجه‌کشی، اثری ماندگار و فراتر از خود دوره دارد. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان داده‌اند که تنش سرمایی در دو هفته نخست زندگی، متابولیسم پرنده را برای هفته‌ها تحت تأثیر قرار می‌دهد و شیوع آسیت را حدود دو هفته بعد، یعنی در هفته‌های چهارم تا ششم، بروز می‌دهد؛ و مدت زمان تنش سرمایی حتی مهم‌تر از شدت حداقلی دمای ثبت‌شده است. از سوی دیگر، مطالعات دنباله‌دار نشان داده‌اند که دمای سالن در سنین اولیه، عملکرد بعدی دوره را شکل می‌دهد: جوجه‌هایی که در دمای پایین‌تر از استاندارد اما به‌صورت کنترل‌شده پرورش یافته‌اند، در ادامه دوره با سازگاری بهتری مواجه شده‌اند و حتی شواهدی از بهبود عملکرد پس از سازگاری تدریجی با جوجه‌کشی خنک‌تر وجود دارد. این شواهد یک اصل مدیریتی را شکل می‌دهند که در قلب برنامه دینامیک قرار دارد: «سرمای حاد و ناگهانی در سنین حساس، ممنوع؛ سرمای خفیف، تدریجی و کنترل‌شده، ابزار سازگاری». پدیده پیش‌آماده‌سازی سرمایی، ترجمه عملی همین اصل است و پژوهش‌های اخیر، مکانیسم‌های آن را روشن کرده‌اند. مطالعات نشان داده‌اند که مواجهه مزمن و ملایم با دمای پایین‌تر از استاندارد در جوجه‌های خردسال، بیان ژن‌های نروپپتید هیپوتالاموسی و ژن‌های مرتبط با متابولیسم واسطه را تغییر می‌دهد و عملکرد رشد پرندگان جوان را بهبود می‌بخشد؛ یعنی سازگاری، یک بازتنظیمی مولکولی واقعی است، نه صرفاً یک تحمل رفتاری. در سوی دیگر طیف، مواجهه حاد با سرما در اواخر دوره جنینی (در حد چند درجه پایین‌تر از دمای استاندارد انکوباسیون در روزهای پایانی)، مقاومت سرمایی جوجه پس از تفریخ و حتی عملکرد آن را بهبود می‌دهد؛ راهبردی که در نوشته‌های علمی به‌عنوان برنامه‌ریزی سازگاری جنینی شناخته می‌شود. مطالعات مکمل نشان داده‌اند که تحریک سرمایی مناسب آغازشده از سنین پایین‌تر، ایمنی را تقویت و سازگاری با تنش سرمایی بعدی را بهبود می‌بخشد و مواجهه قبلی با سرمای خفیف، تنظیم التهابی و ایمنی ایلئوم پرندگان را در برابر تنش سرمایی حاد بعدی بهتر حفظ می‌کند. برای مرغدار، این یافته‌ها به یک پروتکل عملی تبدیل می‌شود: کاهش تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده دمای جوجه‌کشی (مثلاً چند درجه پایین‌تر از منحنی استاندارد از هفته دوم به بعد)، همراه با پایش دقیق رفتار و وزن، می‌تواند گله‌ای مقاوم‌تر برای هفته‌های پایانی زمستان بسازد. جنسیت پرنده، متغیر سنی-زیستی بعدی است. خروس‌ها سریع‌تر رشد می‌کنند، نیاز اکسیژن بالاتری دارند و به‌طور سیستماتیک مستعدتر به آسیت‌اند؛ در برنامه دینامیک، پرورش تفکیکی جنسیت‌ها این امکان را فراهم می‌کند که برای خروس‌ها، منحنی رشد ملایم‌تر و جیره با کنترل دقیق‌تر تراکم انرژی در دو هفته نخست تدوین شود و برای مرغ‌ها، برنامه استانداردتر اجرا گردد. در غیاب تفکیک، جیره‌نویس باید «بدترین حالت» را مبنای تصمیم بگیرد؛ یعنی برنامه‌ای که خروس‌های سریع‌رشد را در بازه امن نگه دارد، حتی به بهای اندکی محافظه‌کاری برای مرغ‌ها. همین منطق، اهمیت دانستن ترکیب جنسی گله را برای جیره‌نویس برجسته می‌کند؛ اطلاعاتی که در قرارداد جوجه‌ریزی و تفریخ باید شفاف در اختیار همه حلقه‌های زنجیره قرار گیرد. مصرف خوراک، دومین ستون برنامه دینامیک است و در زمستان الگوی خاص خود را دارد. در پرندگان بزرگ‌تر (از حدود هفته سوم به بعد)، سرما مصرف خوراک را افزایش می‌دهد؛ پرنده با خوردن بیشتر، انرژی گرم‌سازی را تأمین می‌کند و این افزایش مصرف در دماهای ملایم سرد می‌تواند ۵ تا ۱۰ درصد فراتر از پیش‌بینی استاندارد باشد. اما در جوجه‌های خردسال، این جبران رفتاری کار نمی‌کند: ظرفیت فیزیکی پیش‌معده و ژژیوم محدود است و جوجه نمی‌تواند با حجم بیشتر، کسری انرژی ناشی از ترموژنز را جبران کند؛ نتیجه، انرژی منفی، توقف رشد و در موارد شدید، افت ذخایر بدنی و مرگ است. از این رو، پایش روزانه مصرف خوراک به‌صورت درصدی از وزن زنده گله، در زمستان اهمیتی دوچندان دارد: افت مصرف نسبت به منحنی استاندارد سنی در هفته‌های نخست، زنگ خطر جدی است و افزایش مصرف در هفته‌های بعدی، باید با ارزیابی «مصرف به چه هدفی» (رشد یا گرم‌سازی) تفسیر شود؛ تفسیری که فقط با داده وزن ممکن است. وزن روزانه و روند آن، سومین ستون و در واقع «حافظه انرژی» گله است. توزین منظم نمونه‌ای از گله (به‌صورت روزانه یا حداقل دوبار در هفته در دوره‌های حساس) دو خروجی کلیدی می‌دهد: میانگین وزن و ضریب تغییرات (ناهمسانی). میانگین وزن باید با منحنی استاندارد سویه مقایسه شود، اما در زمستان، مقایسه با «منحنی هدف زمستانی» منطقی‌تر است؛ منحنی‌ای که در آن، رشد هفته‌های نخست عمداً در بازه پایین‌تر استاندارد نگه داشته می‌شود (برای کنترل ریسک آسیت) و رشد جبرانی در میانه دوره برنامه‌ریزی می‌شود. ضریب تغییرات نیز در زمستان حساس‌تر است: توزیع ناهمگون دما در سالن، بستر مرطوب در نقاط خاص و رقابت بر سر فضای گرم، ناهمسانی را بالا می‌برد و مداخله زودهنگام (جابه‌جایی پرندگان سبک، اصلاح نقاط سرد، تنظیم دان‌خوری و آبخوری) فقط با داده وزن ممکن می‌شود. قاعده عملی این است که ناهمسانی بالای حدود ۱۰ درصد در پایان دوره، در زمستان بیش از هر فصل دیگری به افت بازده و افزایش تلفات در هفته‌های پایانی منجر می‌شود. ضریب تبدیل غذایی، شاخص تجمیعی است که در زمستان باید با دقت و با درک فیزیولوژیک تفسیر شود. بدترشدن ضریب تبدیل در زمستان، تا حد مشخصی «هزینه طبیعی ترموژنز» است و انتظار بهبود آن به سطح تابستان، غیرواقع‌بینانه است؛ اما مازاد بر این هزینه طبیعی، قابل شناسایی و مداخله است: افت کیفیت پلت، افزایش ضایعات خوراک، بیماری‌های زیربالینی (آسیت زیربالینی، نکروز روده خفیف)، بستر مرطوب و افزایش بار نگهداشت به‌دلیل نقص عایق‌بندی سالن، همگی عواملی‌اند که ضریب تبدیل را فراتر از هزینه طبیعی سرما بدتر می‌کنند. برنامه دینامیک، ضریب تبدیل هفتگی را در کنار داده دما و مصرف ثبت می‌کند و «ضریب تبدیل تعدیل‌شده با دما» را به‌عنوان شاخص واقعی کارایی دنبال می‌کند؛ رویکردی که مرغدار را از قضاوت نادرست درباره عملکرد گله و از تصمیم‌های اصلاحی بی‌مورد بازمی‌دارد. رشد جبرانی، ابزار برنامه‌ریزی زمستانی است که باید آگاهانه به‌کار گرفته شود. اگر رشد هفته‌های نخست به‌صورت کنترل‌شده عقب افتاده باشد (چه به‌واسطه جیره رقیق‌تر، چه محدودسازی کمی، چه سرمای غیرارادی)، پرنده در میانه دوره، به‌لطف افزایش تراکم جیره و بهبود شرایط محیطی، می‌تواند با سرعت بالاتر از استاندارد رشد کند و وزن بازار را در زمان مقرر یا نزدیک آن جبران کند؛ شواهد نشان می‌دهند جیره‌های با تراکم پایین‌تر در ۱۴ روز نخست، نه‌تنها تلفات متابولیک را کاهش می‌دهند بلکه با رشد جبرانی بعدی، وزن نهایی را قربانی نمی‌کنند. اما رشد جبرانی خود محدودیت دارد: اگر دوره جبران با هفته‌های اوج نیاز اکسیژن (هفته‌های پنجم و ششم) هم‌زمان شود و هم‌زمان سرمای شدید نیز برقرار باشد، ریسک آسیت دوباره برمی‌گردد؛ پس برنامه دینامیک باید «تقویم رشد» را با «تقویم اقلیم» هم‌راستا کند: جبران رشد در هفته‌های سوم و چهارم و ورود آرام به هفته‌های پایانی، به‌جای جبران دیرهنگام در اوج سرما. تغذیه فازی، چارچوب فنی اجرای همه این مفاهیم است. تقسیم دوره پرورش به فازهای جیره‌ای (استارتر، گروار و فینیشر) در زمستان باید انعطاف‌پذیرتر باشد: مرز فازها را نه با روز تقویم، بلکه با وزن واقعی گله تعیین کنید؛ گله‌ای که در زمستان در روز ۱۱ هنوز به وزن هدف روز ۱۰ نرسیده، نباید با تعویض جیره به رشد، از دریافت تراکم مواد مغذی استارتر محروم شود و برعکس، گله‌ای که با سازگاری خوب، زودتر به وزن مرز رسیده، باید زودتر به فاز بعد منتقل شود تا از رشد بیش از حد سریع در هفته‌های حساس جلوگیری شود. همین منطق، اهمیت «جیره‌نویسی بر اساس وزن و سن واقعی» را در برابر «جیره‌نویسی تقویمی» نشان می‌دهد؛ تمایزی که تعریف عملیاتی برنامه دینامیک است. برای جیره‌نویس، این یعنی طراحی حداقل دو نسخه از هر فاز (نسخه استاندارد و نسخه زمستانی با تراکم انرژی و افزودنی‌های تنظیم‌شده) و برای کارخانه خوراک، یعنی انعطاف در تولید و برچسب‌گذاری فصلی. در سطح فارم، برنامه پایش سنی-وزنی زمستانی را می‌توان چنین خلاصه کرد: در هفته‌های اول تا سوم، توزین روزانه یا یک‌روز‌درمیان نمونه‌ای (حداقل یک درصد گله یا صد پرنده) همراه با ثبت دمای سالن در سه نقطه و ارزیابی رفتار؛ در هفته‌های میانی، توزین دوبار در هفته همراه با پایش مصرف خوراک و آب روزانه و محاسبه ضریب تبدیل تجمعی؛ و در هفته‌های پایانی، توزین روزانه با تمرکز ویژه بر ناهمسانی و ثبت دقیق تلفات به‌همراه علت. این داده‌ها باید در یک دفتر یا نرم‌افزار ساده در کنار هم نگه‌داری شوند تا روند قابل مشاهده باشد؛ زیرا در برنامه دینامیک، «روند» مهم‌تر از «عدد» است: وزنی که یک روز پایین است، خطای نمونه‌برداری است؛ وزنی که سه روز پیاپی پایین می‌ماند، سیگنال است. و در نهایت، همه این داده‌های سنی-وزنی باید به حلقه تصمیم تغذیه بازگردد: هرگاه روند وزن و مصرف نشان داد که گله در معرض کسری انرژی یا رشد بیش از حد سریع است، جیره یا برنامه خوراک‌دهی در همان هفته تعدیل شود؛ نه در پایان دوره که دیگر کاری از دست برنمی‌آید. این چرخه کوتاه پایش-تفسیر-تعدیل، همان چیزی است که برنامه تغذیه را از «ثابت» به «دینامیک» ارتقا می‌دهد و فصل بعد، ابزارهای فناورانه آن را معرفی می‌کند.   فصل چهارم: فناوری‌های تغذیه دقیق و پایش دینامیک گله تغذیه دقیق در طیور، برخلاف تصور رایج، مفهومی جدید نیست؛ ریشه‌های آن به ایده «کنترل فعال رشد بر اساس پاسخ برخط پرنده» بازمی‌گردد؛ ایده‌ای که بیش از دو دهه پیش در قالب مدل‌های مبتنی بر داده نشان داده بود می‌توان با پایش پیوسته وزن و مصرف، مسیر رشد گله را به‌صورت برخط مدیریت و جیره را بر اساس پاسخ واقعی پرندگان تنظیم کرد. آنچه در دهه‌های اخیر تغییر کرده، فراهم‌شدن زیرساخت فناورانه این ایده است: حسگرهای ارزان، نرم‌افزارهای ابری و الگوریتم‌های تحلیل داده، آنچه زمانی آرزوی پژوهشگران بود به ابزار عملی فارم تبدیل کرده‌اند. چارچوب مفهومی این تحول، «دامپروری دقیق» است؛ رویکردی که هدف آن پایش برخط و کاملاً خودکار سلامت، رفاه، عملکرد و محیط حیوانات و هشدار بهره‌بردار پیش از بروز بحران است. در شرایط زمستانی که متغیر محیطی پرنوسان است و پنجره طلایی مداخله کوتاه، این فناوری‌ها از مزیت به ضرورت تبدیل می‌شوند. لایه نخست فناوری، حسگرهای محیطی است و ساده‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین نقطه شروع برای هر مرغداری. ثبت پیوسته دمای هوا در چند نقطه از سالن (نزدیک منبع گرما، وسط سالن، انتهای سالن و سطح بستر)، رطوبت نسبی، غلظت آمونیاک و دی‌اکسید کربن، یک تصویر زنده از «اقلیم میکرو سالن» می‌سازد. در زمستان، این تصویر حیاتی است، زیرا رایج‌ترین خطای مدیریتی، تناقض تهویه و گرمایش است: برای صرفه‌جویی در سوخت، تهویه بسته می‌شود، رطوبت و آمونیاک انباشته می‌شود، بستر خیس می‌شود، عایق پرها از کار می‌افتد و پرنده در دمای ظاهراً مناسب، دچار تنش سرمایی مؤثر و تنش تنفسی هم‌زمان می‌شود. حسگرهای دما و رطوبت در سطح بستر، این وضعیت را پیش از آنکه با چشم مدیری دیده شود، عددی می‌کنند و سیستم‌های هشدار ساده (پیامک یا آژیر در عبور از آستانه) می‌توانند نقص گرمایش شبانه را که مرگبارترین حادثه زمستانی است، در دقایق نخست اطلاع دهند. برای سالن‌های مدرن، سیستم‌های کنترل اقلیم با منطق تعدیل‌شده زمستانی (حداقل تهویه با حفظ کیفیت هوا، بازیابی گرمای هوای خروجی) استاندارد طلایی‌اند. لایه دوم، حسگرهای سطح پرنده است که قلب پایش دینامیک را تشکیل می‌دهند. ترازوهای سکویی خودکار که در کف سالن نصب می‌شوند، با هر عبور پرنده، وزن ثبت می‌کنند و با تجمیع صدها ثبت در روز، منحنی وزن روزانه گله را بدون دخالت انسان و بدون استرس پرنده ترسیم می‌کنند؛ الگوریتم‌های آماری، پرندگان سبک‌تر (که اغلب می‌نشینند و مدت بیشتری روی سکو می‌مانند) را شناسایی و تصحیح می‌کنند تا میانگین واقعی گله گزارش شود. فناوری‌های مبتنی بر تصویر نیز به‌سرعت در حال رشدند: دوربین‌های نصب‌شده در سالن با تحلیل تصویر، می‌توانند وزن تخمینی، یکنواختی توزیع پرندگان، الگوی فعالیت و حتی شاخص‌های رفتاری مرتبط با رفاه را استخراج کنند. تحلیل صدا نیز راهی نویدبخش است؛ شواهد نشان می‌دهند که پردازش صوت سالن می‌تواند هم مصرف خوراک را تخمین بزند و هم مدل‌سازی وزن گله را پشتیبانی کند و در عین حال، تغییرات صوتی مرتبط با بیماری و ناراحتی را به‌عنوان هشدار زودهنگام شناسایی کند. برای مرغداری‌های فاقد بودجه فناوری، جایگزین دستی این حسگرها، توزین نمونه‌ای منظم و ثبت منظم در نرم‌افزار یا حتی صفحه‌گسترده است؛ اصل مهم، پیوستگی و تفسیر روند است، نه پیچیدگی ابزار. لایه سوم، پایش مصرف خوراک و آب است که ساده‌ترین و در عین حال پرقدرت‌ترین داده روزانه است. ثبت روزانه وزن خوراک ارائه‌شده و باقی‌مانده (یا داده خودکار سیستم‌های خوراک‌دهی مدرن) و ثبت روزانه مصرف آب از کنتور خط آب، دو منحنی هم‌زمان می‌سازند که تفسیر مشترک آن‌ها، کلید تشخیص زودهنگام است: افت هم‌زمان آب و خوراک، نخست به مشکل مدیریتی (یخ‌زدگی آب، خرابی دان‌خوری، کیفیت خوراک) و سپس به بیماری اشاره دارد؛ افت آب با خوراک طبیعی، به مشکل خط آب یا تنش گرمایی موضعی؛ و افزایش ناگهانی هر دو در سرما، به افزایش نیاز انرژی نگهداشت و لزوم بازبینی جیره. نسبت آب به خوراک، شاخصی است که در زمستان باید روزانه محاسبه شود و هر انحراف بیش از حدود ده درصدی از بازه طبیعی سنی، بررسی فوری را می‌طلبد. این داده‌ها وقتی در کنار دمای مؤثر سالن قرار بگیرند، به جیره‌نویس امکان می‌دهند «مصرف واقعی انرژی و مواد مغذی» را برآورد کند و جیره هفته بعد را بر اساس واقعیت، نه پیش‌بینی، تنظیم کند. ارزش واقعی این داده‌ها تنها در «چرخه تصمیم کوتاه» آشکار می‌شود. چرخه‌ای که در هسته برنامه دینامیک قرار دارد و چهار گام دارد: 1- پایش (ثبت روزانه دما، مصرف، وزن و تلفات) 2- تشخیص (مقایسه با آستانه‌ها و منحنی هدف) 3- تعدیل (بازتنظیم جیره، برنامه نور، تهویه یا درمان) 4- و اعتبارسنجی (ارزیابی پاسخ گله طی چند روز و اصلاح مجدد). نکته کلیدی، تناوب این چرخه است: در زمستان، چرخه باید روزانه یا حداکثر دوبار در هفته کامل شود؛ زیرا یک خطای گرمایش یک‌شبه، یک موج سرمای سه‌روزه یا یک یخ‌زدگی خط آب، اگر تا جلسه هفتگی بعدی کشف شود، دیگر فقط یک «نکته مدیریتی» نیست، یک خسارت ثبت‌شده است. نرم‌افزارهای مدیریت گله مدرن، این چرخه را با داشبورد و هشدار خودکار پشتیبانی می‌کنند، اما همان منطق با یک دفتر منظم و انضباط روزانه نیز قابل اجراست؛ فناوری، شتاب‌دهنده است، نه جانشین نظم. برای جیره‌نویس حرفه‌ای، این زیرساخت داده‌ای، فرصتی تازه می‌سازد: فرمولاسیون چندفازی و پویا. به‌جای سه یا چهار جیره ثابت برای کل دوره، می‌توان جیره‌های ریزفازی‌تر (چهار تا شش فاز) طراحی کرد و مرز فازها را با وزن واقعی گله جابه‌جا کرد؛ و در سطح پیشرفته‌تر، با داده‌های روزانه مصرف و دما، تراکم انرژی و افزودنی‌های جیره هفته آینده را بازتنظیم کرد. شواهد مدل‌سازی در دام‌های مختلف نشان می‌دهند که افزایش دقت و تناوب فرمولاسیون، کارایی خوراک را بهبود و اتلاف مواد مغذی را کاهش می‌دهد؛ در زمستان، این منطق با ابعاد تازه‌ای از ارزش همراه است، زیرا خطای فرمولاسیون (مثلاً جیره با تراکم انرژی ناکافی در هفته اوج سرما) مستقیماً به افت رشد و افزایش ریسک آسیت ترجمه می‌شود. جیره‌نویسی پویا همچنین به معنای آماده‌بودن برای «سناریوها» است: نسخه جیره برای موج سرمای شدید (تراکم انرژی بالاتر، افزودنی‌های حمایتی)، نسخه برای دوره سازگاری (تراکم معتدل)، و نسخه برای دوره جبران رشد (تراکم استاندارد با پایش تنگاتنگ)؛ نسخه‌هایی که پیشاپیش فرموله و در کارخانه آماده باشند تا تغییر سناریو، فقط یک دستور تولید باشد، نه یک فرایند طراحی از صفر. برای کارخانه‌های مکمل‌سازی و خوراک طیور، فناوری پایش، دو کارکرد راهبردی دارد. نخست، «مستندسازی اثربخشی»: وقتی مزرعه‌ای که مکمل زمستانی) مثلاً ویتامین C به‌همراه ال-کارنیتین و آنتی‌اکسیدان (استفاده می‌کند، داده‌های قبل و بعد را در اختیار تولیدکننده قرار می‌دهد، این داده‌ها به قوی‌ترین ابزار بازاریابی علمی تبدیل می‌شوند؛ گزارش‌های میدانی ساختاریافته (تلفات، ضریب تبدیل، شیوع آسیت، شاخص‌های خونی) که در ادبیات صنعت، اعتبار بیشتری از ادعای تبلیغاتی دارند. دوم، «توسعه محصول مبتنی بر داده»: تحلیل داده‌های پایش گله‌های مختلف در مناطق سرد، نشان می‌دهد کدام مکمل‌ها در کدام سن و کدام شرایط، بیشترین پاسخ را می‌دهند و همین، مسیر بهینه‌سازی فرمولاسیون محصولات زمستانه را ترسیم می‌کند؛ مثلاً اگر داده‌ها نشان دهند بیشترین پاسخ به آنتی‌اکسیدان‌ها در هفته‌های سوم و چهارم رخ می‌دهد، دوز و تقویم مصرف محصول بر همین اساس تنظیم می‌شود. این رویکرد، مرز میان «فروش مکمل» و «ارائه راهکار» را جابه‌جا می‌کند؛ مرزی که آینده صنعت مکمل، به سمت دوم آن حرکت می‌کند. برای مرغدار گوشتی، اجرای عملی برنامه پایش دینامیک را می‌توان در سه سطح تعریف کرد. سطح پایه که تقریباً رایگان است: دماسنج‌های حداقل-حداکثر در سه نقطه سالن، دفتر ثبت روزانه مصرف خوراک و آب و تلفات، توزین نمونه‌ای دو بار در هفته و مرور هفتگی داده‌ها با مشاور تغذیه. سطح میانی که با سرمایه‌گذاری اندک ممکن است: حسگرهای دیجیتال دما و رطوبت با هشدار، کنتور دقیق آب، ترازوی نمونه‌ای دیجیتال و نرم‌افزار ساده مدیریت گله. و سطح پیشرفته که برای مجتمع‌های بزرگ مقرون‌به‌صرفه است: ترازوهای خودکار، تحلیل تصویر، کنترل خودکار اقلیم و داشبورد یکپارچه. قاعده طلایی این است که ارزش هر سطح، به «استفاده از داده» وابسته است نه به قیمت ابزار؛ مرغداری که با دفتر و دماسنج، هر هفته تصمیم تعدیل می‌گیرد، از مجتمع‌ای که حسگر نصب کرده اما داده‌ها را نمی‌خواند، جلوتر است. در پایان این فصل، باید بر یک واقعیت تأکید کرد: هدف نهایی فناوری در برنامه زمستانی، «تشخیص زودهنگام دو بیماری شاخص فصل» است؛ آسیت و نکروز روده. هر دو این بیماری‌ها، پیش از بروز بالینی، ردپایی در داده‌های پایش بر جای می‌گذارند: آسیت زیربالینی با افت تدریجی مصرف خوراک، کندشدن روند وزن، افزایش ناهمسانی و تلفات پراکنده در هفته‌های پایانی؛ و نکروز روده با افت ناگهانی مصرف، افت رشد و تغییر کیفیت مدفوع و بستر. یک سیستم پایش منظم، این ردپاها را روزها پیش از مرگ پرندگان آشکار می‌کند و پنجره مداخله را باز می‌گذارد؛ پنجره‌ای که در آن، اقدام تغذیه‌ای (اصلاح جیره، افزودنی حمایتی، کنترل کوسیدیوز) هنوز می‌تواند مسیر بیماری را برگرداند. فصل بعد، همین دو بیماری و هم‌سنگان‌شان را از درون بررسی می‌کند تا حلقه آخر زنجیره دانش، یعنی سلامت گله، کامل شود.   فصل پنجم: سلامت گله در شرایط زمستانی سندرم آسیت، پرهزینه‌ترین و شاخص‌ترین بیماری زمستانی مرغ گوشتی است و شناخت عمیق آن، کلید سلامت گله در فصل سرد است. بنیاد بیماری، عدم توازن میان عرضه اکسیژن و نیاز اکسیژن بافتی است؛ همان مسیری که در فصل اول ترسیم شد: هر عاملی که نیاز اکسیژن را بالا ببرد (سرما، رشد سریع، فعالیت، پرخوری، هایپرتیروئیدی) یا عرضه را پایین بیاورد (ارتفاع از دریا، تهویه ضعیف، گرد و غبار، بیماری تنفسی، آنمی، اختلال انتقال اکسیژن)، می‌تواند چرخه فشار خون ریوی را فعال کند. سرما در این میان، قدرتمندترین محرک شناخته‌شده در ارتفاعات پایین است؛ زیرا هم نیاز اکسیژن متابولیسم را بالا می‌برد و هم با انقباض عروق ریوی، مقاومت جریان را افزایش می‌دهد. ابعاد اقتصادی بیماری نیز گویاست: برآوردهای جهانی، شیوع حدود ۴٫۷ درصدی در کل جمعیت مرغ گوشتی جهان و خسارت سالانه در حدود یک میلیارد دلار را نشان می‌دهند و در برخی گزارش‌ها، حدود پنج درصد از مرغ‌های گوشتی و تا بیست درصد از پرندگان سنگین‌تر (رستر) به این سندرم تلف می‌شوند؛ ارقامی که آسیت را به یکی از پرهزینه‌ترین بیماری‌های متابولیک تاریخ پرورش طیور تبدیل کرده است. تشخیص آسیت، در سطح گله، مهارتی است که هر مرغدار باید بیاموزد. علائم بالینی کلاسیک شامل تورم شکم با تجمع مایع، تنگی نفس با دم باز و تنفس دشوار، رنگ‌پریدگی تاج و لاله، کاهش فعالیت و در مراحل پایانی، ایستادن ناتوان در کنار دیوار است؛ اما ارزش واقعی تشخیص، پیش از این علائم است. در کالبدشکافی، بزرگ‌شدن بطن راست قلب و افزایش نسبت وزن بطن راست به کل بطن‌ها (شاخص RV:TV که در پرندگان سالم حدود ۰٫۲ تا ۰٫۳ و در مبتلایان بالاتر است)، تجمع مایع کهربایی در حفره شکمی، احتقان و فیبروز کبد و ادم ریه، تصویر پاتولوژیک مشخص را می‌سازند. در سطح پایش زنده گله، شاخص‌های کم‌هزینه نیز موجودند: افزایش هماتوکریت (که در پرندگان مستعد آسیت بالا می‌رود)، کندی روند وزن، افزایش ناهمسانی و الگوی تلفات (مرگ‌های پراکنده در هفته‌های چهارم تا ششم، غالباً در پرندگان سنگین‌تر و اغلب خروس‌ها). مرغدار حرفه‌ای، این سیگنال‌ها را جدی می‌گیرد و پیش از تبدیل شدن به موج تلفات، برنامه مداخله (اصلاح دما، تعدیل جیره، افزودنی‌های حمایتی) را فعال می‌کند. پیشگیری از آسیت، یک بسته چندلایه است که هسته آن، «کنترل نیاز اکسیژن در دوره‌های بحرانی» است. نخستین لایه، مدیریت محیط است: تأمین دمای جوجه‌کشی متناسب با سن، حذف سرماخوردگی‌های موضعی، بستر خشک و تهویه‌ای که کیفیت هوا را بدون جریان سرد تأمین کند؛ زیرا سرمای دوره جوجه‌کشی، اثری ماندگار بر شیوع آسیت هفته‌های بعدی دارد. لایه دوم، کنترل سرعت رشد است: جیره با تراکم پایین‌تر در ۱۴ روز نخست، برنامه‌های نور محدودکننده و در موارد پرخطر، محدودسازی کمی خوراک؛ همه با هدف نگه‌داشتن نیاز اکسیژن زیر سقف ظرفیت قلبی-ریوی در دوره شکل‌گیری این سیستم. لایه سوم، ابزارهای تغذیه‌ای اختصاصی است: آرژینین برای اتساع عروق ریوی، تنظیم توازن الکترولیتی به‌سود بی‌کربنات برای بهبود بارگذاری اکسیژن هموگلوبین، ال-کارنیتین برای پشتیبانی از متابولیسم انرژی قلب، منابع امگا-۳ برای انعطاف‌پذیری گلبول‌های قرمز، و آنتی‌اکسیدان‌ها برای مقابله با استرس اکسیداتیو که در پاتولوژی آسیت نقش اثبات‌شده دارد؛ مطالعات نشان داده‌اند در پرندگان مبتلا، ظرفیت آنتی‌اکسیدانی ریه و کبد کاهش و شاخص‌های پراکسیداسیون لیپیدی افزایش یافته است و تأمین آنتی‌اکسیدان‌ها پیش از مواجهه با شرایط محرک، می‌تواند آسیب بافتی و پیشرفت بیماری را کاهش دهد. لایه چهارم، پایش و مداخله زودهنگام است که در فصل چهارم تشریح شد. دومین محور سلامت زمستانی، «ایمنی و آسیب‌پذیری عفونی» است و پژوهش‌های سیستماتیک، تصویری روشن از آن ترسیم کرده‌اند. مطالعات کلاسیک روی خطوط ژنتیکی متمایز نشان داده‌اند که تنش سرمایی، پاسخ آنتی‌بادی پرندگان را به‌طور معنی‌دار سرکوب می‌کند، نسبت هتروفیل به لنفوسیت را افزایش می‌دهد و وزن بدن را کاهش می‌دهد؛ و مهم‌تر آنکه «مدت تنش سرمایی» بر عمق این اثرات تعیین‌کننده است: مواجهه کوتاه با سرما ممکن است پاسخ‌های ایمنی ذاتی را تحریک کند، اما مواجهه طولانی، شاخص‌های ایمنی اکتسابی را به‌طور عمیق‌تر سرکوب می‌کند و پرنده را در برابر چالش‌های واکسنی و عفونی آسیب‌پذیرتر می‌سازد. مطالعات مکمل نشان داده‌اند که این سرکوب ایمنی با تغییرات هم‌زمان هورمون‌های آدرنال و تیروئیدی همراه است؛ یعنی همان محور هورمونی که در فصل اول به‌عنوان محور سازگاری با سرما معرفی شد، در مواجهه طولانی و کنترل‌نشده، به محور سرکوب ایمنی نیز تبدیل می‌شود. پیام عملی این یافته برای مرغدار در زمستان روشن است: پاسخ واکسنی گله‌ای که هفته‌ها زیر تنش سرمایی مزمن قرار دارد، ضعیف‌تر ثبت می‌شود و برنامه واکسیناسیون زمستانی باید با پایش تیتر آنتی‌بادی و در صورت لزوم با پشتیبانی تغذیه‌ای سیستم ایمنی همراه شود، نه آنکه به‌صورت روتین و بدون ارزیابی پاسخ اجرا گردد. در سطح مخاطی، تصویر دقیق‌تر و نگران‌کننده‌تری شکل می‌گیرد. نخستین سد دفاعی بدن پرنده، مخاط تنفس و گوارش است و پژوهش‌های مولکولی اخیر نشان داده‌اند که تنش سرمایی، بیان ژن‌های ایمونوگلوبولین‌ها و پپتیدهای ضدمیکروبی را در روده کوچک به‌طور معنی‌دار کاهش می‌دهد؛ یعنی همان سدی که باید مانع استقرار پاتوژن‌ها شود، در اوج فصل شیوع بیماری‌ها نازک‌تر می‌شود. هم‌زمان، بیان ژن‌های سایتوکاین‌های پیش‌التهابی در بافت‌های ایمنی و روده بالا می‌رود و این التهاب خاموش مزمن، انرژی و آمینواسیدها را به سنتز پروتئین‌های فاز حاد منحرف می‌کند و بازده رشد را تحلیل می‌برد. در اندام‌های ایمنی مرکزی و محیطی نیز شواهد نشان می‌دهند که سرما، بیان پروتئین‌های شوک حرارتی و آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی را به‌طور هم‌زمان افزایش می‌دهد؛ واکنشی که در ظاهر سازگارانه است اما در اصل، نشانگر فشار اکسیداتیو وارد بر طحال، تیموس و بورس فابریسیوس است و اگر ادامه یابد، به تحلیل ظرفیت آنتی‌اکسیدانی و آسیب بافتی می‌انجامد. مطالعات نشان داده‌اند که سرمای شدید، ساختار اپیتلیوم راه‌های هوایی را تخریب، سطح ایمونوگلوبولین‌های موضعی را کاهش و بیان سایتوکاین‌های التهابی را افزایش می‌دهد؛ ترکیبی که دروازه ورود عوامل تنفسی را به‌ روی گله باز می‌گذارد. در مقابل این تصویر تاریک، پدیده سازگاری سرمایی، چراغ امید فصل سرد است. مطالعات نشان داده‌اند که تحریک سرمایی خفیف و تدریجی که از سنین پایین آغاز می‌شود، نه‌تنها به پرنده آسیب نمی‌زند بلکه ایمنی مخاط نای را تقویت می‌کند: پرندگانی که از روز هشتم در دمای چند درجه پایین‌تر از استاندارد گروه کنترل پرورش یافته‌اند، در پایان دوره، سطح بالاتر ایمونوگلوبولین‌ها و پپتیدهای ضدمیکروبی و پاسخ التهابی کمتری نشان می‌دهند و در برابر تنش سرمای حاد پایانی، مقاومت به‌مراتب بهتری دارند. مطالعات مکمل نیز نشان داده‌اند که پیش‌تحریک سرمایی، تنظیم التهابی و ایمنی ایلئوم را در برابر چالش سرمایی بعدی بهتر حفظ می‌کند. این مجموعه شواهد، اصل بنیادی برنامه دینامیک را در حوزه سلامت تثبیت می‌کند: «سرمای حاد و ناگهانی، دشمن است؛ سرمای خفیف، تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده، واکسن سازگاری است» و جیره‌نویس باید بداند که در گله‌های سازگارشده، نیاز به پشتیبانی آنتی‌اکسیدانی و ایمنی‌ساز کمتر و در گله‌های تنش‌دیده حاد، این نیاز به حداکثر می‌رسد. سومین محور سلامت زمستانی، برهم‌کنش سرما با عوامل عفونی است و دو نمونه آن به‌طور تجربی مستند شده‌اند. نخست، نکروز روده: مطالعات نشان داده‌اند که تنش سرمای زودهنگام، پاتوژنز انتروکولیت نکروزان را به‌طور معنی‌دار تشدید می‌کند؛ پرندگانی که در کنار چالش تغذیه‌ای در معرض سرما قرار گرفته‌اند، ضایعات روده‌ای شدیدتر، بار باکتریایی کلستریدیوم پرفرینژنس بالاتر و مرگ‌ومیر بیشتری نشان می‌دهند. سازوکار این تشدید، همان آسیب سد مخاطی و تغییر تعادل میکروبیوتاست که در بالا توصیف شد. دوم، سالمونلا: مطالعات نشان داده‌اند که تنش سرما هم‌زمان با آلودگی سالمونلا هایدلبرگ، بار باکتریایی در اندام‌ها را افزایش و شاخص‌های ایمنی گله را تضعیف می‌دهد؛ یعنی سرما عملاً هم درِ ورود پاتوژن را بازتر می‌کند و هم گارد بدن را ضعیف‌تر می‌سازد. پیام تغذیه‌ای این دو سند تجربی برای زمستان سه‌گانه است: کنترل پروتئین غیرقابل جذب و بار تخمیری روده، حمایت از سد روده‌ای با پری‌بیوتیک، پروبیوتیک و اسیدهای چرب زنجیره کوتاه، و پایش دقیق کیفیت بستر و کیفیت خوراک؛ زیرا در زمستان، هر خطای کوچک تغذیه‌ای در روده، با ضریب‌بخشی سرما به بحران بالینی تبدیل می‌شود. محور چهارم، بیماری‌های تنفسی و تعارض گرمایش-تهویه است. زمستان فصل بسته‌شدن سالن‌هاست و بستن سالن، یعنی انباشت آمونیاک، دی‌اکسید کربن، رطوبت و گرد و غبار. آمونیاک در غلظت‌های بالا، اپیتلیوم مژکی تراشه را فلج و تخریب می‌کند و مکانیسم پاک‌سازی مکانیکی راه‌های هوایی را از کار می‌اندازد؛ حال آنکه تنش سرما به‌تنهایی نیز همین بافت را آسیب‌پذیر کرده است. برهم‌کنش این دو عامل، زمینه‌ساز استقرار عوامل فرصت‌طلب تنفسی است و شواهد نشان می‌دهند که حتی عفونت‌های تنفسی گذرا می‌توانند پس از رفع خود عامل، آسیب‌های قلبی-ریوی برجای بگذارند و مسیر فشار خون ریوی و آسیت را فعال کنند؛ یعنی یک دوره برونکیت خفیف در هفته سوم، می‌تواند دو هفته بعد به موجی از شکم آبی ترجمه شود. اصل مدیریتی، «تهویه حداقلی اما مداوم» است: هوای تازه باید بدون ایجاد جریان مستقیم سرد روی پرندگان، رطوبت و گازهای مضر را از سطح بستر تخلیه کند. تار کردن دمای سالن به قیمت انباشت آمونیاک، صرفه‌جویی کاذبی است که هزینه آن را سیستم تنفسی پرداخت و صورت حساب نهایی آن را سیستم قلبی-عروقی گله تسویه می‌کند. از منظر تغذیه نیز پشتیبانی از مخاط تنفسی با ویتامین A برای تمایز اپیتلیوم مژکی و ویتامین C و E و سلنیوم برای دفاع آنتی‌اکسیدانی سطح تبادل گازی، بخشی از نیاز واقعی زمستانی پرنده است. محور پنجم، سلامت اسکلتی است که در زمستان چندباره زیر فشار می‌رود. تنش سرما رشد و افزایش وزن روزانه را کاهش می‌دهد و مطالعات نشان داده‌اند این کاهش رشد با تغییرات هندسی استخوان درشت‌نی، از جمله تغییر عرض استخوان و نسبت عرض به طول و صفحه رشد، همراه است. هم‌زمان، کاهش فعالیت پرندگان در سالن سرد، بار مکانیکی مفاصل را نامتوازن می‌کند و تجمع دور هم، رطوبت موضعی بستر را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، در پرورش بسته زمستانی، دسترسی به نور مستقیم خورشید حذف شده و تأمین ویتامین D کاملاً به جیره وابسته است؛ در حالی که پایداری ویتامین‌های چرب‌محلوس در شرایط انبارش سرد و مرطوب به‌سرعت تحلیل می‌رود. کمبودهای حاشیه‌ای کلسیم، فسفر قابل جذب یا ویتامین D3 که در فصل معتدل بی‌علامت می‌مانند، در زمستان با کندی رشد و تغییر پروفایل هورمونی، به ضعف اسکلتی بالینی و افزایش ضایعات کشتار تبدیل می‌شوند. برای جیره‌نویس، این یعنی بازبینی حاشیه اطمینان مواد معدنی اسکلتی، انتخاب منابع با زیست‌فراهمی بالا و تأمین ویتامین D3 با پوشش پایدار در نسخه زمستانی پرمیکس. محور ششم، پایش سلامت است که پنجره مداخله را باز نگه می‌دارد. در سطح گله، بیومارکرهای کم‌هزینه و معتبر در دسترس‌اند: نسبت هتروفیل به لنفوسیت به‌عنوان شاخص تنش، هماتوکریت و شاخص‌های گازهای خون به‌عنوان نشانگرهای پیشرفت فشار خون ریوی، و در کالبدشکافی پرندگان تلف‌شده، نسبت وزن بطن راست به کل بطن‌ها به‌عنوان شاخص استاندارد آسیت. مطالعات نشان داده‌اند که تروپونین T سرم، به‌عنوان نشانگر آسیب میوکارد، حتی پیش از بروز علائم بالینی قابل ارزیابی است و وراثت‌پذیری قابل توجهی دارد؛ ظرفیتی که آن را به ابزاری امیدبخش برای پایش و حتی انتخاب ژنتیکی تبدیل می‌کند. در سطح فناورانه، همان ابزارهای فصل چهارم اینجا جان دوم خود را پیدا می‌کنند: تحلیل صوتی سالن، صدای تنفسی غیرطبیعی را پیش از شنیده‌شدن توسط مراقب شناسایی می‌کند؛ تحلیل تصویر، افت فعالیت و توزیع نامتوازن پرندگان را که نشانه بیماری یا تنش دمایی است آشکار می‌سازد؛ و منحنی روزانه وزن و مصرف، ردپای خاموش هر دو بیماری شاخص فصل را روزها پیش از مرگ پرندگان ثبت می‌کند: آسیت زیربالینی با افت تدریجی مصرف، کندی روند وزن و افزایش ناهمسانی بروز می‌کند و نکروز روده با افت ناگهانی مصرف و افت رشد. سیستم پایش منظم، این ردپاها را به هشدار زودهنگام تبدیل می‌کند و پنجره مداخله تغذیه‌ای را باز نگه می‌دارد. جمع‌بندی عملی این فصل در چند اصل مدیریتی خلاصه می‌شود که هر یک با تغذیه گره خورده است. نخست، منحنی دمایی تدریجی و پله‌ای پس از جوجه‌کشی؛ هر افت ناگهانی دما در دو هفته نخست، سرمایه‌گذاری روی آسیت هفته‌های چهارم و پنجم است. دوم، سازگارسازی برنامه‌ریزی‌شده: کاهش کنترل‌شده چند درجه‌ای دما از هفته دوم، همراه با پایش رفتار و وزن، گله‌ای مقاوم‌تر برای اوج زمستان می‌سازد. سوم، آب با دمای معتدل و دسترسی دائمی؛ آب سرد، هم مصرف خوراک را می‌کاهد و هم بار ترمیمی پرنده را افزایش می‌دهد. چهارم، بستر خشک و عمیق که هم عایق حرارتی است و هم سد ممانعت از آمونیاک. پنجم، تفکیک جنسیت و مدیریت جداگانه خروس‌های پرریسک. ششم، هماهنگی روزانه تیم تغذیه و تیم سلامت؛ زیرا همان مداخله‌ای که در یک گله رشد را نجات می‌دهد، در گله دیگر ممکن است بار قلبی را تشدید کند و تنها داده پایش است که این تمایز را آشکار می‌کند. سلامت در زمستان، برنامه‌ای واحد است که تغذیه، محیط و پایش سه ضلع آن‌اند و حذف هر ضلع، دو ضلع دیگر را بی‌اثر می‌کند.   نتیجه‌گیری جامع برنامه تغذیه دینامیک مرغ گوشتی در شرایط زمستانی، در بنیادی‌ترین سطح خود، پاسخ به یک معادله زیست‌شناختی است: در یک طرف معادله، پرنده‌ای قرار دارد که شش دهه انتخاب ژنتیکی پیوسته، سرعت رشد آن را بیش از چهار برابر کرده و ضریب تبدیل خوراک آن را نصف نموده است، اما ظرفیت قلبی-ریوی‌اش را هم‌تراز با این جهش ارتقا نداده و به همین دلیل در مرز فیزیولوژیک اکسیژن‌رسانی زندگی می‌کند؛ و در طرف دیگر، محیطی که در بخش بزرگی از سال، دمای آن از منطقه آسایش حرارتی پرنده پایین‌تر می‌رود و او را وامی‌دارد بخشی از انرژی خوراک را که قرار بود صرف ساخت عضله شود، به تولید گرما تبدیل کند. پنج فصل این بررسی، در واقع کاوش در ابعاد مختلف همین معادله بودند و نتیجه‌گیری جامع آن، ترسیم نقشه‌ای است که این ابعاد را به یک سیستم واحد تبدیل می‌کند؛ نقشه‌ای که برای جیره‌نویس، کارخانه مکمل و خوراک، و مرغدار گوشتی، مسیر عملی مشخصی ترسیم می‌کند. آنچه از تلفیق فصل‌های فیزیولوژی، محیط، سن و وزن، فناوری پایش و سلامت به دست می‌آید، نخست یک بازشناسی است: تنش سرمایی در مرغ گوشتی مدرن، یک «تنش واقعی و چندوجهی» است، نه یک ناراحتی جزئی فصلی. این تنش هم‌زمان سه جبهه را باز می‌کند؛ در جبهه انرژی، مالیات ترموژنز ضریب تبدیل را بدتر می‌کند و در جوجه‌های خردسال که ظرفیت جبران مصرف ندارند، رشد را متوقف می‌سازد؛ در جبهه قلبی-عروقی، نیاز اکسیژن را بالا برده و در پرنده‌ای که ریه و قلبش برای رشد سریع انتخاب نشده‌اند، چرخه فشار خون ریوی و آسیت را فعال می‌کند؛ و در جبهه ایمنی، با محور کورتیکوسترون و التهاب خاموش و آسیب مخاطی، دروازه بیماری‌های تنفسی و روده‌ای را باز می‌گذارد. سه جبهه‌ای که هر یک به‌تنهایی پرهزینه‌اند و در زمستان، هم‌زمان و بر هم اثر می‌گذارند. همین چندوجهی‌بودن است که راه‌حل تک‌بعدی را بی‌اثر می‌کند: نه افزایش صرف انرژی، نه مکمل صرف، نه مدیریت صرف محیط؛ بلکه ترکیب هماهنگ هر سه. دومین خروجی تلفیق فصل‌ها، شناخت «زمان‌بندی» است. شواهد همه فصل‌ها به یک نقطه اشاره می‌کنند: دو هفته نخست زندگی، حساس‌ترین پنجره کل دوره است. در همین پنجره، دمای بحرانی بالاست، ظرفیت ترموژنز و ذخایر انرژی اندک است، سیستم قلبی-عروقی در حال شکل‌گیری است و سرمای وارده، اثری ماندگار بر متابولیسم و شیوع آسیت هفته‌های چهارم تا ششم بر جای می‌گذارد. اما همین پنجره، فرصت نیز هست: سازگارسازی سرمایی خفیف و تدریجی که از همین سن آغاز شود، هم ایمنی مخاطی را تقویت می‌کند و هم مقاومت پرنده را برای اوج زمستان بالا می‌برد و هم با مهار هدفمند رشد در این پنجره، ریسک آسیت را پایین می‌آورد؛ بدون آنکه وزن نهایی بازار قربانی شود، چون رشد جبرانی برنامه‌ریزی‌شده در هفته‌های سوم و چهارم، عقب‌ماندگی کنترل‌شده را جبران می‌کند. برنامه دینامیک، در هسته خود یک «تقویم رشد» است که باید با «تقویم اقلیم» هم‌راستا شود: جبران در میانه دوره و ورود آرام به هفته‌های اوج نیاز اکسیژن، نه جبران دیرهنگام در اوج سرما. سومین خروجی، «منطق فرمولاسیون زمستانی» است که از فصل محیط و سلامت استخراج می‌شود و با جیره‌نویسی تابستانی تفاوت بنیادی دارد. نسخه زمستانی جیره، بر چهار ستون استوار است: نخست، پوشش افزایش نیاز نگهداشت از مسیر تراکم انرژی (چربی باکیفیت و پایدار در کنار غلات با گوارش‌پذیری بالا) به‌گونه‌ای که اثر حرارتی مفید کربوهیدرات‌ها نیز حفظ شود؛ دوم، حفظ توازن اسیدهای آمینه به انرژی بر اساس «انرژی واقعاً در دسترس برای رشد»، با نسبت آرژینین به لیزین در سمت بالاتر برای حمایت از عروق ریوی؛ سوم، تنظیم توازن الکترولیتی به‌سود بی‌کربنات و به‌دور از اسیدوز، برای بهبود بارگذاری اکسیژن هموگلوبین؛ و چهارم، بسته پشتیبانی حیاتی شامل ویتامین C و E، سلنیوم، ویتامین D3 پایدار، ال-کارنیتین، بتائین و در گله‌های پرخطر، ترکیبات گیاهی و پروبیوتیک‌ها؛ بسته‌ای که برای کارخانه مکمل‌سازی، «سبد محصول زمستانی» را با ادعاهای علمی مستند تعریف می‌کند. در کنار این ستون‌ها، شکل فیزیکی خوراک (توازن پلت و آردی بر اساس ریسک گله) و برنامه نور، ابزارهای مهار سرعت رشد در بازه امن‌اند. چهارمین خروجی، «زبان مشترک داده» است. فصل‌های سن و وزن و فناوری نشان دادند که منحنی روزانه وزن، مصرف خوراک، مصرف آب و دمای مؤثر، تنها زبان مشترکی‌اند که مدیر، جیره‌نویس و دامپزشک را در یک میز تصمیم می‌نشاند. در این زبان، «روند» مهم‌تر از «عدد» است و انحراف‌های کوچک، اگر پیوسته باشند، سیگنال‌اند: افت هم‌زمان آب و خوراک، زنگ خطر یخ‌زدگی یا بیماری؛ افزایش ناگهانی هر دو، خبر افزایش نیاز نگهداشت و لزوم بازبینی جیره؛ کندی روند وزن با افزایش ناهمسانی، ردپای خاموش آسیت زیربالینی. و آنچه این زبان را به تصمیم تبدیل می‌کند، چرخه کوتاه پایش، تشخیص، تعدیل و اعتبارسنجی است که در زمستان باید روزانه یا حداکثر دوبار در هفته کامل شود؛ زیرا یک خطای گرمایش یک‌شبه یا یک موج سرمای سه‌روزه، اگر تا جلسه هفتگی بعدی کشف شود، دیگر نکته مدیریتی نیست، خسارت ثبت‌شده است. ارزش فناوری در این چرخه، شتاب‌دهندگی است نه جانشینی؛ مرغداری که با دفتر و دماسنج هر هفته تصمیم تعدیل می‌گیرد، از مجتعی که حسگر نصب کرده اما داده نمی‌خواند، جلوتر است. و پنجمین خروجی، «اقتصاد پیشگیری» است که کل منطق این بررسی را به یک تصمیم مدیریتی ساده فرومی‌کاهد. شیوع جهانی حدود پنج‌درصدی آسیت و خسارت سالانه حدود یک میلیارد دلاری، تنها نوک کوه یخ است؛ زیرا زیر همین سطح، هزینه‌های پنهان افت ضریب تبدیل، ناهمسانی گله، ضایعات کشتار، پاسخ واکسنی ضعیف و مصرف دارو قرار دارند که هیچ‌یک در گزارش تلفات دیده نمی‌شوند اما سود مرغداری را تحلیل می‌برند. هزینه یک برنامه دینامیک زمستانی؛ شامل حسگرهای ساده، توزین منظم، نسخه زمستانی جیره و بسته مکمل هدفمند؛ کسری کوچک از هزینه یک موج آسیت یا یک شیوع نکروز روده است. و از آنجا که پتانسیل ژنتیکی رشد پرنده هر سال همچنان ارتقا می‌یابد، مرز میان مدیریت خوب و بحران زمستانی هر سال باریک‌تر می‌شود؛ پس آنچه امروز «انتخاب» است، فردا «الزام» خواهد بود. جمع‌بندی نهایی را می‌توان در یک چرخه هفت‌گامی عملیاتی ارائه کرد که پاسخ همه فصل‌ها به سه پرسش «چه بدانیم، چه بسازیم، چه پایش کنیم» است. گام نخست، پایش محیط: ثبت روزانه دما، رطوبت، آمونیاک و دمای سطح بستر و محاسبه دمای مؤثر. گام دوم، پایش پرنده: توزین منظم نمونه‌ای، ثبت روزانه خوراک، آب و تلفات با علت، و در گله‌های پرخطر، نمونه‌گیری دوره‌ای برای هماتوکریت و تیتر آنتی‌بادی. گام سوم، تعیین موقعیت سنی: مقایسه وزن واقعی با منحنی هدف زمستانی و تعیین فاز جیره‌ای بر اساس وزن، نه تقویم. گام چهارم، محاسبه نیاز تعدیل‌شده: نیاز نگهداشت با ضریب تعدیل دمایی، به‌علاوه نیاز رشد از روند واقعی، منهای صرفه‌جویی‌های سازگاری. گام پنجم، اجرای فرمولاسیون زمستانی: تراکم انرژی، توازن آمینواسیدی با آرژینین بالاتر، توازن الکترولیتی، بسته ویتامین و آنتی‌اکسیدان و افزودنی‌های هدفمند بر اساس ریسک‌سنجی گله. گام ششم، هماهنگی سلامت: برنامه سازگارسازی تدریجی، مدیریت آب و بستر و تهویه، و مداخله زودهنگام بر اساس هشدارهای پایش. و گام هفتم، اعتبارسنجی و بازنگری: ارزیابی پاسخ گله طی پنج تا هفت روز و اصلاح چرخه. با اجرای منظم این چرخه، زمستان از فصل زیان و اضطرار، به فصلی قابل پیش‌بینی، قابل مدیریت و حتی قابل برنامه‌ریزی برای مزیت رقابتی تبدیل می‌شود؛ و این، وعده‌ای است که هر پنج فصل این بررسی، هر یک از زاویه خود، آن را مستند کرده‌اند.   گردآورنده: دکتر سروش رهبرنژاد بازبینی و ویرایش: مهندس رضا یزدی   Refrences: Zuidhof, M.J., Schneider, B.L., Carney, V.L., Korver, D.R., & Robinson, F.E. (2014). Growth, efficiency, and yield of commercial broilers from 1957, 1978, and 2005. Poultry Science, 93(12), 2970-2982. DOI: 10.3382/ps.2014-04291 Havenstein, G.B., Ferket, P.R., Scheideler, S.E., & Larson, B.T. (1994). Growth, livability, and feed conversion of 1957 vs 1991 broilers when fed "typical" 1957 and 1991 broiler diets. Poultry Science, 73(12), 1785-1794. DOI: 10.3382/ps.0731785 Havenstein, G.B., Ferket, P.R., & Qureshi, M.A. (2003). Growth, livability, and feed conversion of 1957 versus 2001 broilers when fed representative 1957 and 2001 broiler diets. Poultry Science, 82(10), 1500-1508. DOI: 10.1093/ps/82.10.1500 Julian, R.J. (1993). Ascites in poultry. Avian Pathology, 22(3), 419-454. DOI: 10.1080/03079459308418934 Currie, R.J.W. (1999). Ascites in poultry: Recent investigations. Avian Pathology, 28(4), 313-326. DOI: 10.1080/03079459994560 Baghbanzadeh, A., & Decuypere, E. (2008). Ascites syndrome in broilers: Physiological and nutritional perspectives. Avian Pathology, 37(2), 117-126. DOI: 10.1080/03079450801902062 Olkowski, A.A. (2007). Pathophysiology of heart failure in broiler chickens: Structural, biochemical, and molecular characteristics. Poultry Science, 86(5), 999-1005. DOI: 10.1093/ps/86.5.999 Nguyen, P., Greene, E., Ishola, P., Huff, G., Donoghue, A., Bottje, W., & Dridi, S. (2015). Chronic mild cold conditioning modulates the expression of hypothalamic neuropeptide and intermediary metabolic-related genes and improves growth performances in young chicks. PLoS One, 10(11), e0142319. DOI: 10.1371/journal.pone.0142319 National Research Council (1981). Effect of Environment on Nutrient Requirements of Domestic Animals. Washington, DC: National Academies Press. DOI: 10.17226/4963 National Research Council (1994). Nutrient Requirements of Poultry: Ninth Revised Edition, 1994. Washington, DC: National Academies Press. DOI: 10.17226/2114 Mendes, A.A., Watkins, S.E., England, J.A., Saleh, E.A., Waldroup, A.L., & Waldroup, P.W. (1997). Influence of dietary lysine levels and arginine:lysine ratios on performance of broilers exposed to heat or cold stress during the period of three to six weeks of age. Poultry Science, 76(3), 472-481. DOI: 10.1093/ps/76.3.472 Yang, X., Luo, Y.H., Zeng, Q.F., Zhang, K.Y., Ding, X.M., Bai, S.P., & Wang, J.P. (2014). Effects of low ambient temperatures and dietary vitamin C supplement on growth performance, blood parameters, and antioxidant capacity of 21-day-old broilers. Poultry Science, 93(4), 898-905. DOI: 10.3382/ps.2013-03438 Rahmani, M., Golian, A., Kermanshahi, H., & Bassami, M.R. (2017). Effects of curcumin and nanocurcumin on growth performance, blood gas indices and ascites mortalities of broiler chickens reared under normal and cold stress conditions. Italian Journal of Animal Science, 16(3), 438-446. DOI: 10.1080/1828051X.2017.1290510 Wideman, R.F., & Tackett, C. (2000). Cardiopulmonary function in broilers reared at warm or cold temperatures: Effect of acute inhalation of 100% oxygen. Poultry Science, 79(2), 257-264. DOI: 10.1093/ps/79.2.257 Wideman, R.F., Hooge, D.M., & Cummings, K.R. (2003). Dietary sodium bicarbonate, cool temperatures, and feed withdrawal: Impact on arterial and venous blood-gas values in broilers. Poultry Science, 82(4), 560-570. DOI: 10.1093/ps/82.4.560 Squires, E.J., & Julian, R.J. (2001). The effect of dietary chloride and bicarbonate on blood pH, haematological variables, pulmonary hypertension and ascites in broiler chickens. British Poultry Science, 42(2), 207-212. DOI: 10.1080/00071660120044920 Buyse, J., Janssens, G.P.J., & Decuypere, E. (2001). The effects of dietary L-carnitine supplementation on the performance, organ weights and circulating hormone and metabolite concentrations of broiler chickens reared under a normal or low temperature schedule. British Poultry Science, 42(2), 230-241. DOI: 10.1080/00071660120044938 Havenstein, G.B., Ferket, P.R., Scheideler, S.E., & Rives, D.V. (1994). Carcass composition and yield of 1991 vs 1957 broilers when fed "typical" 1957 and 1991 broiler diets. Poultry Science, 73(12), 1795-1804. DOI: 10.3382/ps.0731795 Havenstein, G.B., Ferket, P.R., & Qureshi, M.A. (2003). Carcass composition and yield of 1957 versus 2001 broilers when fed representative 1957 and 2001 broiler diets. Poultry Science, 82(10), 1509-1518. DOI: 10.1093/ps/82.10.1509 Qureshi, M.A., & Havenstein, G.B. (1994). A comparison of the immune performance of a 1991 commercial broiler with a 1957 randombred strain when fed "typical" 1957 and 1991 broiler diets. Poultry Science, 73(12), 1805-1812. DOI: 10.3382/ps.0731805 Shinder, D., Ruzal, M., Giloh, M., Druyan, S., Piestun, Y., & Yahav, S. (2011). Improvement of cold resistance and performance of broilers by acute cold exposure during late embryogenesis. Poultry Science, 90(3), 633-641. DOI: 10.3382/ps.2010-01089 Baarendse, P.J., Kemp, B., & Van den Brand, H. (2006). Early-age housing temperature affects subsequent broiler chicken performance. British Poultry Science, 47(2), 125-130. DOI: 10.1080/00071660600610575 Su, Y., Li, S., Xin, H., Li, J., Li, X., Zhang, R., Li, J., & Bao, J. (2020). Proper cold stimulation starting at an earlier age can enhance immunity and improve adaptability to cold stress in broilers. Poultry Science, 99(1), 129-141. DOI: 10.3382/ps/pez570 Zhou, H.J., Kong, L.L., Zhu, L.X., Hu, X.Y., Buyse, J., & Song, Z.G. (2021). Effects of cold stress on growth performance, serum biochemistry, intestinal barrier molecules, and adenosine monophosphate-activated protein kinase in broilers. Animal, 15(3), 100138. DOI: 10.1016/j.animal.2020.100138 Berckmans, D. (2014). Precision livestock farming technologies for welfare management in intensive livestock systems. Revue Scientifique et Technique (OIE), 33(1), 189-196. DOI: 10.20506/rst.33.1.2276 Aerts, J.M., Van Buggenhout, S., Vranken, E., Lippens, M., Buyse, J., Decuypere, E., & Berckmans, D. (2003). Active control of the growth trajectory of broiler chickens based on online animal responses. Poultry Science, 82(12), 1853-1862. DOI: 10.1093/ps/82.12.1853 Dawkins, M.S., Cain, R., Merelie, K., & Roberts, S.J. (2013). In search of the behavioural correlates of optical flow patterns in the automated assessment of broiler chicken welfare. Applied Animal Behaviour Science, 145(1-2), 44-50. DOI: 10.1016/j.applanim.2013.04.011 Rowe, E., Dawkins, M.S., & Gebhardt-Henrich, S.G. (2019). A systematic review of precision livestock farming in the poultry sector: Is technology focussed on improving bird welfare? Animals, 9(9), 620. DOI: 10.3390/ani9090620 St-Pierre, N.R., Cobanov, B., & Schnitkey, G. (2003). Economic losses from heat stress by US livestock industries. Journal of Dairy Science, 86(Suppl. 1), E52-E77. DOI: 10.3168/jds.S0022-0302(03)74040-5 Hangalapura, B.N., Nieuwland, M.G.B., de Vries Reilingh, G., Heetkamp, M.J.W., van den Brand, H., Kemp, B., & Parmentier, H.K. (2003). Effects of cold stress on immune responses and body weight of chicken lines divergently selected for antibody responses to sheep red blood cells. Poultry Science, 82(11), 1692-1700. DOI: 10.1093/ps/82.11.1692 Hangalapura, B.N., Nieuwland, M.G., de Vries Reilingh, G., van den Brand, H., Kemp, B., & Parmentier, H.K. (2004). Durations of cold stress modulates overall immunity of chicken lines divergently selected for antibody responses. Poultry Science, 83(5), 765-775. DOI: 10.1093/ps/83.5.765 Zhao, F.Q., Zhang, Z.W., Qu, J.P., Yao, H.D., Li, M., Li, S., & Xu, S.W. (2014). Cold stress induces antioxidants and HSPs in chicken immune organs. Cell Stress and Chaperones, 19(5), 635-648. DOI: 10.1007/s12192-013-0489-9 Su, Y., Wei, H., Bi, Y., Wang, Y., Zhao, P., Zhang, R., Li, X., Li, J., & Bao, J. (2019). Pre-cold acclimation improves the immune function of trachea and resistance to cold stress in broilers. Journal of Cellular Physiology, 234(5), 7368-7381. DOI: 10.1002/jcp.27473 Tsiouris, V., Georgopoulou, I., Batzios, C., Pappaioannou, N., Ducatelle, R., & Fortomaris, P. (2015). The effect of cold stress on the pathogenesis of necrotic enteritis in broiler chicks. Avian Pathology, 44(6), 430-435. DOI: 10.1080/03079457.2015.1083094 Borsoi, A., Quinteiro-Filho, W.M., Calefi, A.S., Ferreira, A.J.P., Astolfi-Ferreira, C.S., Florio, J.C., & Palermo-Neto, J. (2015). Effects of cold stress and Salmonella Heidelberg infection on bacterial load and immunity of chickens. Avian Pathology, 44(6), 490-497. DOI: 10.1080/03079457.2015.1086976  

بیشتر بخوانید
اهمیت امگا ۳ و ویتامین E در جیره مرغ گوشتی در فصل سرد

اهمیت امگا ۳ و ویتامین E در جیره مرغ گوشتی در فصل سرد

1405/7/23

چکیده چرا امگا ۳ مهم است؟ امگا ۳ یکی از اسیدهای چرب مفید در تغذیه مرغ گوشتی است که می‌تواند روی سلامت بدن و ترکیب چربی گوشت اثر بگذارد. برخی منابع چربی و روغن‌ها می‌توانند امگا ۳ بیشتری وارد جیره کنند. اما یک نکته مهم وجود دارد: امگا ۳ نسبت به اکسید شدن حساس است. یعنی اگر منبع چربی جیره کیفیت مناسبی نداشته باشد یا در شرایط نامناسب نگهداری شود، بخشی از مزیت آن از بین می‌رود و حتی می‌تواند باعث افزایش فشار اکسیداتیو در بدن پرنده شود. به همین دلیل، وقتی از منابع غنی از امگا ۳ در جیره استفاده می‌شود، باید به کیفیت و پایداری چربی نیز توجه کرد.   ویتامین E چه کاری انجام می‌دهد؟ ویتامین E نقش مهمی در محافظت از سلول‌ها در برابر آسیب اکسیداتیو دارد. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که جیره حاوی مقدار قابل توجهی اسیدهای چرب غیراشباع مانند امگا ۳ باشد. به زبان ساده، امگا ۳ را می‌توان ماده‌ای مفید اما حساس در نظر گرفت و ویتامین E به محافظت از آن و سلول‌های بدن در برابر اکسیداسیون کمک می‌کند. به همین دلیل، در مقاله تأکید شده که استفاده همزمان و متعادل از امگا ۳ و ویتامین E می‌تواند از نظر تغذیه‌ای اهمیت داشته باشد.   ارتباط این موضوع با کیفیت لاشه چیست؟ یکی از دغدغه‌های مرغدار این است که گله در پایان دوره، علاوه بر وزن و ضریب تبدیل مناسب، لاشه باکیفیتی داشته باشد. تغذیه نامناسب، استرس اکسیداتیو و مشکلات مربوط به سلامت عضلات می‌توانند روی کیفیت گوشت و لاشه اثر بگذارند. در این میان، تغذیه مناسب با امگا ۳ و ویتامین E می‌تواند به حفظ شرایط مناسب عضلات و کاهش عوامل مرتبط با آسیب اکسیداتیو کمک کند. موضوع فقط ظاهر لاشه نیست. کیفیت گوشت، پایداری چربی موجود در بافت و سلامت عضلات نیز اهمیت دارند.   میوپاتی چیست و چرا باید برای مرغدار مهم باشد؟ میوپاتی به مشکلات و تغییرات غیرطبیعی در بافت عضلات گفته می‌شود. برخی از مشکلات عضلانی در مرغ‌های گوشتی سریع‌الرشد می‌توانند در نهایت روی کیفیت گوشت و ارزش لاشه تأثیر بگذارند. از طرف دیگر، فشار اکسیداتیو یکی از عواملی است که می‌تواند در آسیب سلولی و عضلانی نقش داشته باشد. بنابراین، مدیریت تغذیه و تأمین مناسب مواد مغذی آنتی‌اکسیدانی مانند ویتامین E، در کنار یک جیره متعادل، بخشی از مدیریت سلامت عضلات گله محسوب می‌شود.   در پاییز و زمستان چه نکته‌ای برای مرغدار مهم‌تر است؟ قرار نیست فقط با اضافه کردن یک مکمل، مشکلات گله حل شود. امگا ۳ و ویتامین E زمانی می‌توانند بخشی از یک برنامه تغذیه‌ای مناسب باشند که در کنار آن‌ها، کیفیت کل جیره، منبع چربی، شرایط نگهداری خوراک و مکمل‌ها و مدیریت سالن نیز درست باشد. به‌خصوص در مورد منابع چربی، کیفیت و تازگی روغن اهمیت زیادی دارد. استفاده از روغن یا چربی اکسیدشده می‌تواند نتیجه مطلوبی نداشته باشد.   در تغذیه مرغ گوشتی، هدف این نیست که مقدار یک ماده مغذی را بدون توجه به کل جیره افزایش دهیم. مقدار مورد نیاز باید بر اساس ترکیب جیره، منابع مواد اولیه، سن گله و شرایط تغذیه‌ای تعیین شود. بنابراین اگر قرار است از منابع غنی از امگا ۳ یا مکمل‌های ویتامین E استفاده شود، بهتر است مقدار آن‌ها در فرمولاسیون کامل جیره در نظر گرفته شود، نه به‌صورت جداگانه و بدون محاسبه.   اگر بخواهیم تمام بحث را خیلی ساده خلاصه کنیم: امگا ۳ می‌تواند یک جزء مفید در جیره مرغ گوشتی باشد. امگا ۳ به اکسیداسیون حساس است، بنابراین کیفیت منبع چربی اهمیت زیادی دارد. ویتامین E نقش آنتی‌اکسیدانی دارد و به محافظت از سلول‌ها در برابر آسیب اکسیداتیو کمک می‌کند. ترکیب مناسب امگا ۳ و ویتامین E می‌تواند به حمایت از سلامت عضلات و کیفیت گوشت کمک کند. این موضوع در کنار مدیریت صحیح گله، می‌تواند به کاهش عوامل مرتبط با مشکلات عضلانی و بهبود کیفیت لاشه کمک کند. اضافه کردن خودسرانه مکمل یا افزایش مقدار آن، جایگزین یک جیره متعادل و مدیریت صحیح مرغداری نیست. در نهایت، امگا ۳ و ویتامین E را نباید یک راه‌حل جداگانه برای مشکلات گله دانست؛ بلکه باید آن‌ها را بخشی از یک برنامه کامل تغذیه و مدیریت مرغ گوشتی در نظر گرفت. فصل اول: مبانی نظری اسیدهای چرب امگا-3 و ویتامین E در تغذیه طیور تاریخچه و تعاریف اسیدهای چرب امگا-3 اسیدهای چرب به‌عنوان یکی از اجزای بنیادین ساختار بیولوژیک موجودات زنده، از زمان‌های بسیار دور مورد توجه پژوهشگران علوم زیستی و تغذیه قرار گرفته‌اند. شناخت اسیدهای چرب امگا-3 به‌عنوان گروهی خاص از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع، مسیری پر فراز و نشیب را طی کرده است که ریشه‌های آن به اوایل قرن بیستم میلادی بازمی‌گردد. در سال 1929، پژوهشگر برجسته‌ای به نام جورج بور و همسرش میلدريد بور، در مجموعه‌ای از آزمایش‌های پیشگامانه در دانشگاه مینه‌سوتا، دریافتند که حذف چربی از جیره موش‌های آزمایشی منجر به بروز علائم بیماری‌های پوستی، اختلال در رشد و نهایتاً مرگ می‌شود. این یافته‌های شگرف نشان داد که برخی اسیدهای چرب نمی‌توانند در بدن سنتز شوند و باید از طریق جیره غذایی تأمین گردند و به همین دلیل اصطلاح «اسیدهای چرب ضروری» برای نخستین بار وارد ادبیات علمی شد (Burr, et al., 1929, p. 163). این کشف بنیادین، اگرچه در ابتدا روی مدل‌های حیوانی غیرطیور انجام شد، اما پایه‌های نظری تمام پژوهش‌های بعدی در زمینه اسیدهای چرب ضروری در تغذیه طیور را بنا نهاد و مسیری طولانی از تحقیقات را آغاز کرد که تا به امروز ادامه دارد و هر ساله ابعاد جدیدی از اهمیت این مواد مغذی را آشکار می‌سازد. در دهه‌های بعدی، پژوهشگران به‌تدریج دریافتند که اسیدهای چرب ضروری به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: خانواده امگا-6 (ن-6) و خانواده امگا-3 (ن-3). این طبقه‌بندی بر اساس موقعیت اولین باند دوگانه نسبت به انتهای متیل (امگا) مولکول اسید چرب صورت می‌گیرد. در اسیدهای چرب امگا-3، اولین باند دوگانه در موقعیت کربن سوم از انتهای متیل قرار دارد، در حالی که در اسیدهای چرب امگا-6، این باند در موقعیت کربن ششم قرار گرفته است. این تفاوت ساختاری به‌ظاهر کوچک، پیامدهای فیزیولوژیک و متابولیکی بسیار بزرگی در بدن موجودات زنده دارد و مسیرهای بیوسنتزی و عملکرد بیولوژیک کاملاً متفاوتی برای این دو خانواده اسید چرب ایجاد می‌کند. اسید لینولئیک (LA, C18:2n-6) به‌عنوان اسید چرب مادر خانواده امگا-6 و اسید آلفا-لینولنیک (ALA, C18:3n-3) به‌عنوان اسید چرب مادر خانواده امگا-3 شناخته می‌شوند. هر دو اسید چرب برای بدن ضروری هستند و نمی‌توانند در بدن سنتز شوند، اما رقابت بین آن‌ها برای آنزیم‌های مشترک در مسیر بیوسنتز، یکی از مهم‌ترین مفاهیم در تغذیه طیور به شمار می‌رود (Simopoulos, et al., 2000, p. 87). تکامل شناخت اسیدهای چرب امگا-3 در تغذیه طیور به‌طور خاص، مسیری متفاوت از سایر حیوانات آزمایشی را طی کرده است. در اواسط قرن بیستم، صنعت پرورش طیور در حال گذار از سیستم‌های سنتی به صنعتی بود و تمرکز اصلی تغذیه‌دانان بر تأمین انرژی و پروتئین کافی برای رشد سریع جوجه‌های گوشتی و تولید تخم‌مرغ در مرغان تخم‌گذار بود. در این دوره، اسیدهای چرب عمدتاً به‌عنوان منبع انرژی متراکم شناخته می‌شدند و توجه کمی به نوع و ساختار اسیدهای چرب جیره معطوف می‌گردید. روغن‌های گیاهی مانند روغن سویا و روغن ذرت به‌دلیل قیمت مناسب و انرژی بالا، به‌طور گسترده در جیره طیور استفاده می‌شدند، بدون آنکه پروفایل اسیدهای چرب آن‌ها و نسبت امگا-6 به امگا-3 مورد توجه قرار گیرد. این رویکرد باعث شد که جیره‌های طیور به‌طور سنتی غنی از امگا-6 و فقیر از امگا-3 باشند، زیرا اغلب روغن‌های گیاهی رایج مانند روغن سویا، روغن ذرت، روغن آفتابگردان و روغن پنبه دانه، حاوی مقادیر بالای اسید لینولئیک و مقادیر بسیار پایین اسید آلفا-لینولنیک هستند (Rymer, et al., 2010, p. 243). در دهه 1970، مجموعه‌ای از پژوهش‌های اپیدمیولوژیک روی جمعیت‌های انسانی، توجه علمی جهانی را به سوی اهمیت اسیدهای چرب امگا-3 معطوف کرد. مطالعات معروفی که روی جمعیت اینوییت‌های گرینلند توسط پژوهشگران دانمارکی انجام شد، نشان داد که با وجود مصرف چربی بسیار بالا در این جمعیت، میزان بیماری‌های قلبی-عروقی به‌طور چشمگیری پایین‌تر از جمعیت‌های غربی است. این پژوهشگران این پدیده را به مصرف بالای اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند از منابع دریایی مانند ماهی‌های چرب نسبت دادند و این یافته‌ها موجی از مطالعات گسترده را در سراسر جهان آغاز کرد (Dyerberg, et al., 1978, p. 15). اگرچه این مطالعات روی جمعیت‌های انسانی انجام شدند، اما صنعت طیور نیز به‌سرعت از این یافته‌ها بهره برد و پژوهشگران تغذیه طیور شروع به بررسی اثرات افزودن منابع امگا-3 به جیره پرندگان کردند، هم از نظر بهبود سلامت و عملکرد پرنده و هم از نظر غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3 برای مصرف انسان. تعریف اسیدهای چرب امگا-3 در ادبیات علمی تغذیه طیور شامل سه عضو اصلی این خانواده است که هر یک نقش‌های فیزیولوژیک متمایزی دارند. اسید آلفا-لینولنیک (ALA) با 18 اتم کربن و سه باند دوگانه، کوتاه‌زنجیره‌ترین عضو این خانواده است و به‌طور گسترده در منابع گیاهی یافت می‌شود. اسید ایکوزاپنتانوئیک (EPA) با 20 اتم کربن و پنج باند دوگانه، عضو میانی این خانواده است که عمدتاً در منابع دریایی یافت می‌شود و پیش‌ساز مهمی برای تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی محسوب می‌گردد. اسید دوکوزاهگزانوئیک (DHA) با 22 اتم کربن و شش باند دوگانه، بلندزنجیره‌ترین عضو این خانواده است که نقش حیاتی در ساخت و عملکرد غشاهای سلولی، به‌ویژه در بافت‌های عصبی و عضلانی ایفا می‌کند. در تغذیه طیور، هر سه اسید چرب مذکور اهمیت دارند، اما اثرات فیزیولوژیک آن‌ها بر کیفیت لاشه و میوپاتی متفاوت است و شناخت این تفاوت‌ها برای فرمولاسیون صحیح جیره ضروری است (Cherian, et al., 2002, p. 156).در صنعت طیور نوین، مفهوم «غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های ارزش‌افزوده شناخته می‌شود. این مفهوم بر این اساس استوار است که با افزودن منابع امگا-3 به جیره پرنده، می‌توان پروفایل اسیدهای چرب گوشت و تخم‌مرغ را به‌گونه‌ای تغییر داد که این محصولات به‌عنوان منابع غذایی امگا-3 برای مصرف‌کننده انسانی عمل کنند. این استراتژی به‌ویژه در جوامعی که مصرف ماهی و محصولات دریایی پایین است، اهمیت فراوانی دارد، زیرا تخم‌مرغ و گوشت طیور غنی‌شده با امگا-3 می‌توانند جایگزین مناسبی برای تأمین این اسید چرب ضروری باشند. در فصول پاییز و زمستان که تنوع منابع غذایی تازه کاهش می‌یابد و نیاز متابولیکی بدن به اسیدهای چرب امگا-3 به‌دلیل استرس سرما و افزایش فعالیت سیستم ایمنی بیشتر می‌شود، اهمیت غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3 دوچندان است (Lopez-Ferrer, et al., 2001, p. 755). تعریف اسیدهای چرب امگا-3 در بافت‌های پرنده نیز نیازمند دقت خاصی است. در بافت عضلانی طیور، اسیدهای چرب امگا-3 در دو بخش اصلی ذخیره می‌شوند: چربی بین‌عضلانی (intramuscular fat) و چربی زیرپوستی (subcutaneous fat). چربی بین‌عضلانی که در بافت عضلانی پراکنده است، تأثیر مستقیمی بر طعم، آبدار بودن و نرمی گوشت دارد و پروفایل اسیدهای چرب آن بر پایداری اکسیداتیو گوشت در طول نگهداری تأثیر می‌گذارد. چربی زیرپوستی که در زیر پوست تجمع می‌یابد، عمدتاً به‌عنوان ذخیره انرژی عمل می‌کند اما پروفایل اسیدهای چرب آن نیز بر کیفیت کلی لاشه تأثیرگذار است. در فصول سرد سال، پرنده‌ها تمایل به ذخیره چربی بیشتری دارند و اگر جیره حاوی مقادیر مناسب امگا-3 باشد، این چربی‌های ذخیره‌ای می‌توانند پروفایل امگا-3 مطلوبی داشته باشند که هم به کیفیت لاشه کمک می‌کند و هم به‌عنوان منبع امگا-3 برای مصرف‌کننده عمل می‌نماید (Kouba, et al., 2003, p. 412). یکی از مفاهیم بنیادین در درک اسیدهای چرب امگا-3، مفهوم «نسبت امگا-6 به امگا-3» در جیره است. این نسبت که در ادبیات علمی به‌عنوان شاخص تعادل پروتئین‌های چربی شناخته می‌شود، تأثیر عمیقی بر متابولیسم ایکوزانوئیدها دارد. ایکوزانوئیدها ترکیباتی مشتق از اسیدهای چرب 20 کربنی هستند که به‌عنوان واسطه‌های شیمیایی در فرآیندهای التهابی، ایمنی و انعقاد خون عمل می‌کنند. اسید آراشیدونیک (AA, C20:4n-6) که از اسید لینولئیک مشتق می‌شود، پیش‌ساز ایکوزانوئیدهای پروالتهابی (نظیر پروستاگلاندین‌های سری 2 و لکوترین‌های سری 4) است، در حالی که اسید ایکوزاپنتانوئیک که از اسید آلفا-لینولنیک مشتق می‌شود، پیش‌ساز ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی (نظیر پروستاگلاندین‌های سری 3 و لکوترین‌های سری 5) محسوب می‌گردد. وقتی نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره بالا باشد، متابولیسم به سمت تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی متمایل می‌شود و این امر می‌تواند منجر به التهاب مزمن، آسیب بافتی و بروز میوپاتی در پرنده گردد. در مقابل، کاهش این نسبت به سطوح مطلوب (ترجیحاً کمتر از 4:1) می‌تواند تعادل بین ایکوزانوئیدهای پروالتهابی و ضدالتهابی را برقرار کند و از بروز آسیب‌های بافتی جلوگیری نماید (Simopoulos, et al., 2000, p. 92). در طیور، نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره‌های سنتی که بر پایه ذرت و کنجاله سویا فرموله می‌شوند، معمولاً بین 10:1 تا 20:1 متغیر است که این نسبت به‌مراتب بالاتر از نسبت توصیه‌شده است. ذرت به‌عنوان منبع اصلی انرژی در جیره طیور، حاوی حدود 50 تا 60 درصد اسید لینولئیک از کل اسیدهای چرب آن است و فقط 1 تا 2 درصد اسید آلفا-لینولنیک دارد. کنجاله سویا نیز که منبع اصلی پروتئین در جیره طیور است، با وجود محتوای چربی باقی‌مانده 1 تا 2 درصد، پروفایل اسیدهای چرب آن غنی از اسید لینولئیک (حدود 50 درصد) و فقیر از اسید آلفا-لینولنیک (حدود 7 درصد) است. این ترکیب ذرت و کنجاله سویا باعث می‌شود که جیره پایه طیور به‌طور ذاتی نسبت امگا-6 به امگا-3 بالایی داشته باشد و برای بهبود این نسبت، افزودن منابع امگا-3 به جیره ضروری است (Rymer, et al., 2010, p. 247). در فصول پاییز و زمستان، اهمیت کنترل نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره طیور به‌دلیل چندین عامل افزایش می‌یابد. نخست، استرس سرمایی باعث فعال‌سازی سیستم ایمنی و افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بدن پرنده می‌شود. اگر نسبت امگا-6 به امگا-3 بالا باشد، تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی افزایش می‌یابد و این امر به التهاب بافتی، به‌ویژه در بافت عضلانی، منجر می‌شود که می‌تواند کیفیت لاشه را کاهش داده و زمینه بروز میوپاتی را فراهم کند. دوم، در فصول سرد، فعالیت فیزیکی پرنده‌ها به‌دلیل تجمع در فضای بسته و کاهش تحرک، تغییر می‌کند و این امر می‌تواند بر متابولیسم عضلانی و توزیع چربی لاشه تأثیر بگذارد. سوم، شرایط نگهداری و حمل لاشه در فصول سرد متفاوت است و پروفایل اسیدهای چرب لاشه بر پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری تأثیر مستقیم دارد. گوشت غنی از امگا-3 به‌دلیل درجه غیراشباعی بالای اسیدهای چرب، مستعد اکسیداسیون سریع‌تر است و بنابراین نیاز به محافظت آنتی‌اکسیدانی بیشتری دارد که در اینجا نقش مکمل ویتامین E پررنگ می‌شود (Konjufca, et al., 1997, p. 189). شناخت تاریخچه و تعاریف اسیدهای چرب امگا-3 از چند جهت حائز اهمیت است. نخست، این شناخت به درک بهتر مکانیسم‌های بیولوژیک امگا-3 در بدن پرنده کمک می‌کند و امکان تفکیک اثرات متابولیکی امگا-3 از امگا-6 را فراهم می‌سازد. دوم، آگاهی از تاریخچه پژوهش‌ها در این زمینه، کمک می‌کند تا مسیر تکامل علمی این حوزه را درک کنند و از اشتباهات گذشته در فرمولاسیون جیره‌ها درس بگیرند. سوم، درک تعاریف دقیق اسیدهای چرب امگا-3 و تفاوت‌های بین ALA، EPA و DHA برای انتخاب منابع مناسب و طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر ضروری است. در نهایت، آشنایی با مفهوم نسبت امگا-6 به امگا-3 و اهمیت کنترل این نسبت در جیره‌های پاییز و زمستان، پایه‌ای است که تمام فصول بعدی این پژوهش بر آن استوار خواهد بود و بدون درک این مفهوم، درک اثرات ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت لاشه و میوپاتی ممکن نخواهد بود (Bou, et al., 2004, p. 567).   ساختار شیمیایی و طبقه‌بندی اسیدهای چرب چندباند غیراشباع ساختار شیمیایی اسیدهای چرب، تعیین‌کننده ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیک آن‌ها در بدن پرنده است و درک این ساختار به‌عنوان پایه‌ای برای فهم رفتار متابولیکی این مولکول‌ها ضروری محسوب می‌شود. اسیدهای چرب به‌طور کلی مولکول‌هایی با زنجیره هیدروکربنی هستند که در یک انتهای آن‌ها گروه کربوکسیل (-COOH) و در انتهای دیگر گروه متیل (-CH3) قرار دارد. تعداد اتم‌های کربن در زنجیره اسید چرب می‌تواند از 4 تا 24 یا بیشتر متغیر باشد و بر این اساس، اسیدهای چرب به دسته‌های کوتاه‌زنجیره (4 تا 6 کربن)، میان‌زنجیره (8 تا 12 کربن)، بلندزنجیره (14 تا 18 کربن) و بسیار بلندزنجیره (20 کربن و بیشتر) تقسیم می‌شوند. در تغذیه طیور، اسیدهای چرب بلندزنجیره و بسیار بلندزنجیره بیشترین اهمیت را دارند، زیرا اغلب اسیدهای چرب جیره و بافت‌های پرنده در این دسته‌ها قرار می‌گیرند (Leeson, et al., 2001, p. 145). اسیدهای چرب از نظر وجود یا عدم وجود باند دوگانه در زنجیره هیدروکربنی به دو گروه اصلی اشباع و غیراشباع تقسیم می‌شوند. اسیدهای چرب اشباع فاقد هرگونه باند دوگانه هستند و تمام پیوندهای بین کربن‌ها از نوع منفرد (تک‌باند) است. این اسیدهای چرب مانند اسید پالمتیک (C16:0) و اسید استئاریک (C18:0) در دمای محیط به حالت جامد وجود دارند و نقطه ذوب بالایی دارند. اسیدهای چرب غیراشباع دارای یک یا چند باند دوگانه در زنجیره هیدروکربنی هستند و بر اساس تعداد باندهای دوگانه به دو دسته تک‌باند غیراشباع (monounsaturated) و چندباند غیراشباع (polyunsaturated) تقسیم می‌شوند. اسیدهای چرب چندباند غیراشباع که غالباً در ادبیات علمی با مخفف PUFA شناخته می‌شوند، شامل هر دو خانواده امگا-3 و امگا-6 می‌باشند و به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، نقطه ذوب پایینی دارند و در دمای محیط به حالت مایع وجود می‌آیند (Gunstone, et al., 2007, p. 12). نمایش ساختار اسیدهای چرب در ادبیات علمی با استفاده از سیستم نام‌گذاری اختصاری صورت می‌گیرد که درک آن ضروری است. در این سیستم، فرمول کلی به صورت Cx:y n-z نمایش داده می‌شود که در آن x نشان‌دهنده تعداد کل اتم‌های کربن، y نشان‌دهنده تعداد باندهای دوگانه و z نشان‌دهنده موقعیت اولین باند دوگانه از انتهای متیل (امگا) است. به‌عنوان مثال، اسید آلفا-لینولنیک به صورت C18:3 n-3 نمایش داده می‌شود که به این معنی است این اسید چرب دارای 18 اتم کربن، سه باند دوگانه و اولین باند دوگانه آن در موقعیت کربن سوم از انتهای متیل قرار دارد. به‌طور مشابه، اسید لینولئیک به صورت C18:2 n-6 نمایش داده می‌شود که نشان می‌دهد این اسید چرب دارای 18 اتم کربن، دو باند دوگانه و اولین باند دوگانه آن در موقعیت کربن ششم از انتهای متیل قرار دارد. این سیستم نام‌گذاری امکان مقایسه سریع و دقیق ساختار اسیدهای چرب را فراهم می‌کند و در فرمولاسیون جیره و تحلیل پروفایل اسیدهای چرب به‌طور گسترده استفاده می‌شود (Gurr, et al., 2002, p. 23). پیکربندی هندسی باندهای دوگانه در اسیدهای چرب غیراشباع نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. باندهای دوگانه در اسیدهای چرب می‌توانند به دو فرم سیس (cis) و ترانس (trans) وجود داشته باشند. در پیکربندی سیس، دو گروه هیدروژن در یک سوی باند دوگانه قرار دارند و این باعث ایجاد خمیدگی در زنجیره اسید چرب می‌شود. در پیکربندی ترانس، دو گروه هیدروژن در دو سوی مخالف باند دوگانه قرار دارند و زنجیره اسید چرب نسبتاً صاف باقی می‌ماند. اسیدهای چرب طبیعی موجود در منابع گیاهی و حیوانی عمدتاً به فرم سیس هستند و این پیکربندی برای فعالیت بیولوژیک طبیعی آن‌ها ضروری است. اسیدهای چرب ترانس که غالباً در فرآیند هیدروژناسیون صنعتی روغن‌های گیاهی تولید می‌شوند، اثرات نامطلوبی بر سلامت دارند و در تغذیه طیور باید از مصرف آن‌ها پرهیز شود. در فصول پاییز و زمستان که برخی تولیدکنندگان ممکن است از روغن‌های هیدروژنه برای افزایش انرژی جیره استفاده کنند، توجه به محتوای اسید چرب ترانس اهمیت فراوانی دارد (Mozaffarian, et al., 2009, p. 1602). موقعیت دقیق باندهای دوگانه در زنجیره اسید چرب نیز بر ویژگی‌های بیولوژیک آن تأثیر می‌گذارد. در اسید آلفا-لینولنیک (C18:3 n-3)، باندهای دوگانه در موقعیت‌های 9، 12 و 15 از انتهای کربوکسیل (یا به‌طور معادل، موقعیت‌های 3، 6 و 9 از انتهای متیل) قرار دارند. در اسید لینولئیک (C18:2 n-6)، باندهای دوگانه در موقعیت‌های 9 و 12 از انتهای کربوکسیل قرار دارند. این تفاوت در موقعیت باندهای دوگانه باعث می‌شود که آنزیم‌های درگیر در متابولیسم این اسیدهای چرب، رفتار متفاوتی با آن‌ها داشته باشند. به‌عنوان مثال، آنزیم دسچوراز Δ6 که در مرحله نخست بیوسنتز اسیدهای چرب با زنجیره بلند نقش دارد، قادر است هم روی اسید آلفا-لینولنیک و هم روی اسید لینولئیک عمل کند، اما با تمایل کینتیکی متفاوت. این رقابت برای آنزیم‌های مشترک، یکی از مکانیسم‌های اصلی تعامل بین خانواده‌های امگا-3 و امگا-6 در بدن پرنده است و درک آن برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مناسب ضروری محسوب می‌شود (Sprecher, et al., 1999, p. 118). طبقه‌بندی اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در تغذیه طیور بر اساس چند معیار مختلف صورت می‌گیرد. نخست، بر اساس خانواده امگا که شامل امگا-3، امگا-6، امگا-9 و امگا-7 می‌شود. در میان این خانواده‌ها، فقط امگا-3 و امگا-6 به‌عنوان اسیدهای چرب ضروری شناخته می‌شوند، زیرا بدن پرنده قادر به سنتز آن‌ها نیست. امگا-9 و امگا-7 اگرچه از نظر ساختاری با امگا-3 و امگا-6 مرتبط هستند، اما بدن می‌تواند آن‌ها را از سایر پیش‌سازها سنتز کند و بنابراین ضروری محسوب نمی‌شوند. دوم، بر اساس طول زنجیره که اسیدهای چرب چندباند غیراشباع را به کوتاه‌زنجیره (مانند ALA)، میان‌زنجیره (مانند EPA) و بلندزنجیره (مانند DHA) تقسیم می‌کند. این طبقه‌بندی از نظر تغذیه‌ای اهمیت دارد، زیرا اسیدهای چرب با طول زنجیره متفاوت، اثرات فیزیولوژیک متفاوتی در بدن پرنده دارند و قابلیت ذخیره‌سازی در بافت‌های مختلف نیز متفاوت است (Calder, et al., 2015, p. 2). در طبقه‌بندی اسیدهای چرب امگا-3، سه عضو اصلی این خانواده هر یک ویژگی‌های ساختاری و بیولوژیک متمایزی دارند که شناخت آن‌ها ضروری است. اسید آلفا-لینولنیک (ALA) با فرمول C18:3 n-3، کوتاه‌زنجیره‌ترین عضو این خانواده است و به‌طور گسترده در منابع گیاهی مانند دانه کتان، دانه چیا، روغن کانولا و برگ سبز گیاهان یافت می‌شود. این اسید چرب به‌عنوان پیش‌ساز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند عمل می‌کند، اما بازدهی تبدیل آن در بدن پرنده بسیار محدود است. مطالعات نشان داده‌اند که کمتر از 5 درصد اسید آلفا-لینولنیک مصرفی در جیره طیور به اسید ایکوزاپنتانوئیک تبدیل می‌شود و کمتر از 1 درصد آن به اسید دوکوزاهگزانوئیک تبدیل می‌گردد. این محدودیت تبدیل، یکی از چالش‌های اصلی استفاده از منابع گیاهی امگا-3 در جیره طیور است و در فصول پاییز و زمستان که نیاز پرنده به اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند افزایش می‌یابد، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند (Gregory, et al., 2011, p. 145). اسید ایکوزاپنتانوئیک (EPA) با فرمول C20:5 n-3، عضو میان‌زنجیره خانواده امگا-3 است که عمدتاً در منابع دریایی مانند روغن ماهی و جلبک‌های دریایی یافت می‌شود. این اسید چرب نقش کلیدی در تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی دارد و به‌عنوان پیش‌ساز پروستاگلاندین‌های سری 3، ترومبوکسان‌های سری 3 و لکوترین‌های سری 5 عمل می‌کند. در بدن پرنده، اسید ایکوزاپنتانوئیک با رقابت با اسید آراشیدونیک برای آنزیم سیکلواکسیژناز و لیپوکسیژناز، تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی را کاهش می‌دهد و به این ترتیب اثر ضدالتهابی اعمال می‌کند. این اثر ضدالتهابی به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث فعال‌سازی مسیرهای التهابی در بدن پرنده می‌شود، اهمیت فراوانی دارد و می‌تواند از آسیب به بافت عضلانی و بروز میوپاتی جلوگیری کند (Wall, et al., 2010, p. 429).اسید دوکوزاهگزانوئیک (DHA) با فرمول C22:6 n-3، بلندزنجیره‌ترین و غیراشباع‌ترین عضو خانواده امگا-3 است که شش باند دوگانه در زنجیره 22 کربنی آن قرار دارد. این اسید چرب نقش حیاتی در ساخت و عملکرد غشاهای سلولی دارد و به‌ویژه در بافت‌های عصبی، شبکیه چشم و اسپرم غنی است. در بافت عضلانی طیور، اسید دوکوزاهگزانوئیک بخش مهمی از فسفولیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی را تشکیل می‌دهد و بر سیالیت غشا، فعالیت آنزیم‌های غشایی و انتقال سیگنال‌های سلولی تأثیر می‌گذارد. غیراشباع بودن بالای این اسید چرب باعث می‌شود که غشاهای سلولی حاوی آن، سیالیت بالاتری داشته باشند که این امر برای عملکرد طبیعی سلول‌های عضلانی ضروری است. با این حال، این درجه غیراشباعی بالا، اسید دوکوزاهگزانوئیک را به‌شدت مستعد اکسیداسیون می‌کند و بنابراین نیاز به محافظت آنتی‌اکسیدانی قوی، به‌ویژه ویتامین E، دارد (Stillwell, et al., 2003, p. 233). ویژگی‌های فیزیکی اسیدهای چرب چندباند غیراشباع که بر رفتار آن‌ها در جیره و بدن پرنده تأثیر می‌گذارند، شامل نقطه ذوب، حلالیت، چگالی و پایداری اکسیداتیو هستند. نقطه ذوب اسیدهای چرب با افزایش تعداد باندهای دوگانه و طول زنجیره کاهش می‌یابد. به‌عنوان مثال، نقطه ذوب اسید استئاریک (C18:0، اشباع) حدود 70 درجه سانتی‌گراد است، در حالی که نقطه ذوب اسید آلفا-لینولنیک (C18:3، سه باند دوگانه) حدود منفی 11 درجه سانتی‌گراد است. این تفاوت نقطه ذوب بر حالت فیزیکی چربی‌های جیره و لاشه تأثیر می‌گذارد و در فصول سرد سال که دمای محیط پایین است، می‌تواند بر قابلیت پمپاژ روغن‌ها در کارخانه خوراک، اختلاط با سایر مواد جیره و بافت فیزیکی چربی لاشه تأثیر بگذارد. چربی لاشه‌ای که غنی از اسیدهای چرب امگا-3 باشد، در دمای پایین نرم‌تر و روغنی‌تر است که این ویژگی می‌تواند هم مطلوب و هم نامطلوب باشد، بسته به هدف تولید و انتظارات مصرف‌کننده (Gunstone, et al., 2007, p. 28). پایداری اکسیداتیو اسیدهای چرب چندباند غیراشباع یکی از مهم‌ترین مفاهیم در تغذیه طیور است که ارتباط مستقیمی با نیاز به ویتامین E در جیره دارد. اسیدهای چرب با افزایش تعداد باندهای دوگانه، به‌طور نمایی مستعد اکسیداسیون می‌شوند. سرعت اکسیداسیون اسید آلفا-لینولنیک (سه باند دوگانه) حدود 25 برابر سریع‌تر از اسید اولئیک (یک باند دوگانه) و سرعت اکسیداسیون اسید دوکوزاهگزانوئیک (شش باند دوگانه) بیش از 100 برابر سریع‌تر از اسید اولئیک است. این پایداری اکسیداتیو پایین، چالش بزرگی در استفاده از منابع امگا-3 در جیره طیور ایجاد می‌کند، زیرا اکسیداسیون چربی‌های جیره نه تنها ارزش تغذیه‌ای آن‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه تولید رادیکال‌های آزاد و ترکیبات ثانویه اکسیداسیون مانند مالون‌آلدهید می‌کند که برای پرنده سمی هستند و می‌توانند باعث آسیب به بافت‌ها، افت کیفیت لاشه و بروز میوپاتی شوند. در فصول پاییز و زمستان که شرایط نگهداری خوراک و لاشه متفاوت است، مدیریت پایداری اکسیداتیو چربی‌های جیره اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند و استفاده همزمان امگا-3 و ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان ضروری می‌گردد (Frankel, et al., 2002, p. 1).طبقه‌بندی اسیدهای چرب از نظر ضرورت نیز مفهوم مهمی در تغذیه طیور است. اسیدهای چرب ضروری آن دسته از اسیدهای چرب هستند که بدن پرنده قادر به سنتز آن‌ها نیست و باید از طریق جیره تأمین شوند. در این دسته، اسید لینولئیک (امگا-6) و اسید آلفا-لینولنیک (امگا-3) قرار دارند. اسیدهای چرب مشتق از این دو اسید چرب مادر، مانند اسید آراشیدونیک (مشتق از لینولئیک) و اسیدهای ایکوزاپنتانوئیک و دوکوزاهگزانوئیک (مشتق از آلفا-لینولنیک)، از نظر فنی ضروری نیستند، زیرا بدن می‌تواند آن‌ها را از پیش‌سازهای خود بسازد. با این حال، به‌دلیل بازدهی بسیار محدود تبدیل در بدن پرنده، در عمل تأمین این اسیدهای چرب با زنجیره بلند از طریق جیره، به‌ویژه در دوره‌های پاییز و زمستان که نیاز متابولیکی افزایش می‌یابد، ضروری به نظر می‌رسد. این مفهوم که به‌عنوان «ضرورت شرطی» شناخته می‌شود، در فرمولاسیون جیره‌های پاییز و زمستان باید مورد توجه قرار گیرد و منابع مستقیم اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند مانند روغن ماهی یا جلبک‌های دریایی باید در صورت امکان به جیره اضافه شوند (Calder, et al., 2015, p. 8). درک ساختار شیمیایی و طبقه‌بندی اسیدهای چرب چندباند غیراشباع به چند دلیل اساسی است. نخست، این درک به انتخاب منابع مناسب امگا-3 در جیره کمک می‌کند و امکان ارزیابی کمی و کیفی منابع مختلف را فراهم می‌سازد. دوم، شناخت ساختار اسیدهای چرب به درک بهتر مکانیسم‌های بیولوژیک آن‌ها در بدن پرنده کمک می‌کند و امکان پیش‌بینی اثرات فیزیولوژیک و عملکردی آن‌ها را مهیا می‌سازد. سوم، درک پایداری اکسیداتیو اسیدهای چرب و ارتباط آن با نیاز به ویتامین E، پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی است که در فصول پاییز و زمستان برای بهبود کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی ضروری است. در نهایت، آشنایی با سیستم نام‌گذاری و طبقه‌بندی اسیدهای چرب، ابزار ضروری برای مطالعه مقالات علمی، تحلیل داده‌های آزمایشگاهی و فرمولاسیون جیره‌های دقیق و علمی است که در تمام مراحل کار حرفه‌ای تغذیه‌دان طیور کاربرد دارد (Gurr, et al., 2002, p. 45).   ویتامین E: تاریخچه، کشف و تعاریف ویتامین E به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی در تغذیه طیور، مسیری پر فراز و نشیب در تاریخ علم تغذیه طی کرده است که شناخت آن برای درک نقش این ویتامین در بهبود کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی در فصول پاییز و زمستان ضروری است. داستان کشف ویتامین E به سال 1922 بازمی‌گردد زمانی که پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا، هربرت اوانس و کاترین بیشاپ، در مجموعه‌ای از آزمایش‌های پیشگامانه روی موش‌های آزمایشی، دریافتند که یک ماده ناشناخته در روغن جوانه گندم قادر است از سقط جنین در موش‌های ماده جلوگیری کند. این ماده که در ابتدا به‌عنوان «فاکتور ضد ناباروری» شناخته می‌شد، بعدها به‌عنوان ویتامین E نام‌گذاری شد و حرف E به‌عنوان حرف بعد از D در الفبای ویتامین‌ها انتخاب گردید، زیرا ویتامین D پیش‌تر کشف شده بود (Evans, et al., 1922, p. 318). این کشف اولیه، اگرچه در مدل‌های حیوانی غیرطیور انجام شد، اما پایه‌ای برای تمام پژوهش‌های بعدی در زمینه نقش ویتامین E در سلامت و تولید مثل حیوانات از جمله طیور بنا نهاد. در دهه‌های بعدی، پژوهشگران به‌تدریج دریافتند که ویتامین E تنها یک فاکتور ضد ناباروری نیست، بلکه نقش‌های بیولوژیک بسیار گسترده‌تری در بدن موجودات زنده ایفا می‌کند. در دهه 1930، ساختار شیمیایی ویتامین E به‌عنوان یک ترکیب توکوفرول شناسایی شد و مشخص گردید که این ویتامین در واقع یک خانواده از ترکیبات مرتبط است که شامل چندین ایزومر و هم‌ساخت می‌باشد. در سال 1936، اوانس و همکارانش موفق به جداسازی ویتامین E از روغن جوانه گندم شدند و آن را آلفا-توکوفرول نام‌گذاری کردند. واژه توکوفرول از ترکیب دو واژه یونانی tocos به معنی زایش و pheros به معنی حامل تشکیل شده است که اشاره به نقش اولیه‌شناخته‌شده این ویتامین در باروری دارد. در دهه‌های بعدی، ایزومرهای دیگر ویتامین E شامل بتا، گاما و دلتا-توکوفرول و همچنین چهار ایزومر توکوترینول کشف شدند و مشخص گردید که هر یک از این ترکیبات فعالیت بیولوژیک متفاوتی دارند (Brigelius-Flohe, et al., 2010, p. 25). ساختار شیمیایی ویتامین E شامل یک حلقه کرومانول با یک گروه هیدروکسیل در موقعیت 6 و یک زنجیره جانبی ایزوپرنوئید است. تفاوت بین توکوفرول‌ها و توکوترینول‌ها در ساختار زنجیره جانبی آن‌ها است: توکوفرول‌ها دارای زنجیره جانبی اشباع هستند، در حالی که توکوترینول‌ها دارای زنجیره جانبی غیراشباع با سه باند دوگانه هستند. تفاوت بین ایزومرهای مختلف (آلفا، بتا، گاما، دلتا) در موقعیت و تعداد گروه‌های متیل روی حلقه کرومانول است. آلفا-توکوفرول که فعال‌ترین ایزومر ویتامین E از نظر فعالیت بیولوژیک است، دارای سه گروه متیل در موقعیت‌های 5، 7 و 8 حلقه کرومانول است. این ساختار شیمیایی، به‌ویژه گروه هیدروکسیل روی حلقه کرومانول، کلید فعالیت آنتی‌اکسیدانی ویتامین E است، زیرا این گروه قادر است هیدروژن خود را به رادیکال‌های آزاد دونده و به این ترتیب واکنش زنجیره‌ای اکسیداسیون را متوقف کند (Kamal-Eldin, et al., 2005, p. 4). در صنعت طیور، ویتامین E عمدتاً به فرم آلفا-توکوفرول و به‌صورت استر استات یا استر سیلات در پرمیکس ویتامینی استفاده می‌شود. فرم استر به‌دلیل پایداری بالاتر در برابر اکسیداسیون در طول فرآوری خوراک و نگهداری، بر فرم الکلی ترجیح داده می‌شود. در دستگاه گوارش پرنده، استر استات آلفا-توکوفرول توسط استرازهای پانکراسی و روده‌ای هیدرولیز شده و آلفا-توکوفرول آزاد در روده جذب می‌شود. جذب ویتامین E در روده باریک به‌صورت همراه با چربی‌های جیره و با کمک نمک‌های صفراوی انجام می‌شود و در پرنده‌های جوان که سیستم گوارش هنوز کامل نشده است، بازدهی جذب ممکن است پایین‌تر باشد. پس از جذب، ویتامین E در کیلومیکرون‌ها حمل شده و از طریق سیستم لنفاوی وارد جریان خون می‌گردد و سپس در بافت‌های مختلف از جمله کبد، عضله، بافت چربی و غده‌های تولیدمثلی ذخیره می‌شود (Traber, et al., 2007, p. 31). تعریف ویتامین E در ادبیات علمی تغذیه طیور فراتر از یک ویتامین ساده است و این ترکیب به‌عنوان «آنتی‌اکسیدان زنجیره‌شکن اصلی در بافت‌های زنده» شناخته می‌شود. این تعریف به این معنی است که ویتامین E مهم‌ترین خط دفاعی سلول در برابر اکسیداسیون چربی‌های غشای سلولی است. غشاهای سلولی سرشار از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع هستند که به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد حمله رادیکال‌های آزاد و اکسیداسیون هستند. وقتی یک رادیکال آزاد به یک اسید چرب چندباند غیراشباع در غشای سلولی حمله می‌کند، یک رادیکال چربی تولید می‌شود که می‌تواند به اسیدهای چرب مجاور حمله کند و واکنش زنجیره‌ای اکسیداسیون را آغاز نماید. ویتامین E با اهدا کردن هیدروژن خود به رادیکال چربی، این واکنش زنجیره‌ای را متوقف می‌کند و رادیکال چربی را به یک هیدروپراکسید پایدار تبدیل می‌نماید. خود ویتامین E پس از اهدا هیدروژن به یک رادیکال توکوفرول تبدیل می‌شود که باید توسط ویتامین C یا سایر آنتی‌اکسیدان‌ها احیا شود تا بتواند دوباره فعالیت آنتی‌اکسیدانی خود را از سر بگیرد (Niki, et al., 2006, p. 463). اهمیت ویتامین E در تغذیه طیور به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان به چند دلیل افزایش می‌یابد. نخست، در این فصول که جیره‌ها غنی از اسیدهای چرب امگا-3 هستند، نیاز به آنتی‌اکسیدان برای محافظت از این اسیدهای چرب مستعد اکسیداسیون افزایش می‌یابد. دوم، استرس سرما باعث افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بدن پرنده می‌شود و این امر نیاز به آنتی‌اکسیدان را دوچندان می‌کند. سوم، در فصول سرد، فعالیت فیزیکی پرنده‌ها تغییر می‌کند و این امر می‌تواند بر متابولیسم عضلانی و تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی تأثیر بگذارد. چهارم، شرایط نگهداری لاشه در فصول سرد ممکن است طولانی‌تر باشد و پایداری اکسیداتیو گوشت در طول نگهداری به محتوای ویتامین E بافت عضلانی بستگی دارد. تمام این عوامل باعث می‌شوند که ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان طیور اهمیتی فراتر از جیره‌های بهار و تابستان داشته باشد (Surai, et al., 2019, p. 12). کمبود ویتامین E در طیور علائم بالینی متنوعی ایجاد می‌کند که شناخت آن‌ها ضروری است. در جوجه‌های گوشتی، کمبود ویتامین E می‌تواند منجر به بروز سندرم‌های عصبی و عضلانی متعددی شود. آنسفالومالاسی (Encephalomalacia) که به‌عنوان «بیماری دیوانگی جوجه» شناخته می‌شود، یکی از علائم شایع کمبود ویتامین E است که با ضایعات در مخچه، اختلال در تعادل و حرکات غیرطبیعی سر همراه است. اگزوداتیو دیاتزیس (Exudative diathesis) علامت دیگر کمبود ویتامین E است که با تجمع مایع زیرپوستی به‌دلیل افزایش نفوذپذیری مویرگ‌ها مشخص می‌شود. دیستروفی عضلانی (Muscular dystrophy) که با تجمع کلسیم در عضلات و ضعف عضلانی همراه است، از دیگر علائم کمبود ویتامین E در طیور محسوب می‌شود. این علائم به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان که نیاز به ویتامین E افزایش می‌یابد، می‌توانند به‌سرعت بروز کنند و خسارات اقتصادی قابل‌توجهی به تولیدکننده وارد کنند (Klasing, et al., 2013, p. 287). در مرغان تخم‌گذار، کمبود ویتامین E می‌تواند باعث کاهش تولید تخم‌مرغ، کاهش قابلیت جوجه‌درآوری، ضعف سیستم ایمنی و افزایش تلفات شود. ویتامین E برای سلامت غدد تولیدمثلی و انتقال به جنین از طریق زرده تخم‌مرغ ضروری است و کمبود آن می‌تواند باعث مرگ جنینی و کاهش جوجه‌درآوری گردد. در مرغان مادر، کمبود ویتامین E می‌تواند باعث کاهش انتقال ویتامین E به جوجه‌های نوزاد شود و این امر باعث می‌شود جوجه‌ها در روزهای نخست زندگی با ذخایر پایین ویتامین E روبه‌رو باشند و در برابر استرس‌های محیطی و بیماری‌ها آسیب‌پذیرتر شوند. در فصول پاییز و زمستان که مرغان مادر با استرس سرما و چالش‌های ایمنی بیشتری روبه‌رو هستند، تأمین کافی ویتامین E در جیره اهمیت ویژه‌ای دارد (Surai, et al., 2019, p. 18). تعریف نیاز ویتامین E در تغذیه طیور مفهومی پیچیده است که به عوامل متعددی بستگی دارد. نیاز پایه ویتامین E برای جوجه‌های گوشتی توسط سازمان‌های مرجع مانند NRC حدود 10 تا 25 واحد بین‌المللی در کیلوگرم جیره تعیین شده است، اما این نیاز پایه برای شرایط عادی و بدون استرس طراحی شده است. در عمل، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان که پرنده با استرس‌های متعدد روبه‌رو است، نیاز واقعی ویتامین E به‌مراتب بالاتر از نیاز پایه است. عوامل مؤثر بر نیاز ویتامین E شامل نوع و سطح اسیدهای چرب جیره (به‌ویژه امگا-3)، سطح استرس محیطی، سن پرنده، وضعیت سیستم ایمنی، حضور سایر آنتی‌اکسیدان‌ها در جیره و نوع فرآوری خوراک می‌باشد. به‌عنوان قاعده کلی، برای هر یک درصد افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، نیاز به ویتامین E حدود 30 تا 50 واحد بین‌المللی در کیلوگرم افزایش می‌یابد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 مانند دانه کتان یا روغن ماهی هستند، نیاز ویتامین E می‌تواند به 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم یا حتی بالاتر برسد (Surai, et al., 2019, p. 25). ویتامین E در صنعت طیور به‌صورت مکمل در پرمیکس ویتامینی به جیره اضافه می‌شود و فرم‌های تجاری مختلفی از آن در بازار موجود است. فرم رایج تجاری ویتامین E، DL-آلفا-توکوفرول استات است که یک ترکیب سنتزی با پایداری بالا در فرآوری خوراک است. این فرم از نظر فعالیت بیولوژیک، معادل حدود 67 درصد فعالیت آلفا-توکوفرول طبیعی (D-آلفا-توکوفرول) است و بنابراین برای تأمین همان سطح فعالیت، نیاز به مقدار بیشتری از فرم سنتزی نسبت به فرم طبیعی وجود دارد. در سال‌های اخیر، فرم‌های طبیعی ویتامین E با پوشش میکروکپسول نیز در بازار عرضه شده‌اند که پایداری بالاتری در فرآوری خوراک و بازدهی جذب بهتری دارند، اما قیمت بالاتری نیز دارند. انتخاب فرم مناسب ویتامین E بستگی به شرایط تولید، فرآوری خوراک و بودجه واحد طیور دارد (Klasing, et al., 2013, p. 295). شناخت تاریخچه، کشف و تعاریف ویتامین E از چند جهت حائز اهمیت است. نخست، این شناخت به درک بهتر مکانیسم‌های بیولوژیک ویتامین E در بدن پرنده کمک می‌کند و امکان تفکیک نقش‌های مختلف این ویتامین از جمله نقش آنتی‌اکسیدانی، نقش در باروری، نقش در سیستم ایمنی و نقش در کیفیت لاشه را فراهم می‌سازد. دوم، آگاهی از ساختار شیمیایی و ایزومرهای مختلف ویتامین E به انتخاب فرم مناسب و دقت در فرمولاسیون جیره کمک می‌کند. سوم، درک عوامل مؤثر بر نیاز ویتامین E و ارتباط آن با محتوای اسیدهای چرب جیره، پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی در فصول پاییز و زمستان است. در نهایت، آشنایی با علائم کمبود ویتامین E به تشخیص زودهنگام مشکلات تغذیه‌ای و اتخاذ تدابیر اصلاحی کمک می‌کند و این دانش برای مدیریت گله در فصول سرد سال که خطر کمبود ویتامین E بالاتر است، ضروری محسوب می‌شود (Niki, et al., 2006, p. 470).   اهمیت امگا-3 و ویتامین E در تغذیه طیور نوین صنعت طیور نوین با هدف تولید گوشت و تخم‌مرغ با کمترین هزینه و بالاترین کیفیت، از جیره‌های فرموله‌شده با دقت بالا استفاده می‌کند که در آن هر ماده اولیه با هدف تأمین نیازهای تغذیه‌ای پرنده و بهینه‌سازی عملکرد تولید انتخاب و ترکیب می‌شود. در این میان، اسیدهای چرب امگا-3 و ویتامین E به‌عنوان دو ماده مغذی استراتژیک، جایگاه ویژه‌ای در فرمولاسیون جیره‌های نوین طیور پیدا کرده‌اند که اهمیت آن‌ها فراتر از تأمین نیازهای پایه پرنده است و به اهداف ارزش‌افزوده، سلامت مصرف‌کننده و پایداری محیط‌زیست نیز گسترش یافته است (Surai, et al., 2019, p. 8). یکی از مهم‌ترین اهداف استفاده از امگا-3 در تغذیه طیور نوین، غنی‌سازی محصولات طیور با اسیدهای چرب امگا-3 برای مصرف انسانی است. این استراتژی که به‌عنوان «تولید گوشت و تخم‌مرغ عملکردی» شناخته می‌شود، بر این اساس استوار است که با افزودن منابع امگا-3 به جیره پرنده، می‌توان پروفایل اسیدهای چرب محصولات طیور را به‌گونه‌ای تغییر داد که این محصولات به‌عنوان منابع غذایی امگا-3 برای مصرف‌کننده عمل کنند. این استراتژی به‌ویژه در جوامعی که مصرف ماهی و محصولات دریایی پایین است، اهمیت فراوانی دارد، زیرا تخم‌مرغ و گوشت طیور غنی‌شده با امگا-3 می‌توانند جایگزین مناسبی برای تأمین این اسید چرب ضروری باشند. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان داده‌اند که مصرف کافی اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش خطر بیماری‌های قلبی-عروقی، بهبود عملکرد شناختی، کاهش علائم افسردگی و بهبود سلامت چشم در انسان مرتبط است و بنابراین غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3 می‌تواند نقش مهمی در بهبود سلامت عمومی جامعه ایفا کند (Cherian, et al., 2002, p. 158). در جوجه‌های گوشتی، افزودن منابع امگا-3 به جیره می‌تواند پروفایل اسیدهای چرب لاشه را به‌طور چشمگیری تغییر دهد. بافت سینه که به‌عنوان عضله سفید شناخته می‌شود، محتوای چربی پایینی دارد (کمتر از 2 درصد) و بنابراین محتوای کل اسیدهای چرب آن پایین است، اما با افزودن امگا-3 به جیره، درصد اسیدهای چرب امگا-3 در این بافت به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد. بافت ران و ساق که محتوای چربی بالاتری دارند (5 تا 10 درصد)، پتانسیل بالاتری برای ذخیره امگا-3 دارند و افزودن امگا-3 به جیره می‌تواند محتوای امگا-3 این بافت‌ها را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. در مرغان تخم‌گذار، افزودن منابع امگا-3 به جیره می‌تواند محتوای اسید آلفا-لینولنیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک زرده تخم‌مرغ را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد و تخم‌مرغ غنی‌شده با امگا-3 تولید نماید. یک تخم‌مرغ معمولی حاوی حدود 30 تا 50 میلی‌گرم اسیدهای چرب امگا-3 است، در حالی که تخم‌مرغ غنی‌شده می‌تواند حاوی 200 تا 400 میلی‌گرم امگا-3 باشد که این مقدار برای تأمین بخش قابل‌توجهی از نیاز روزانه انسان به امگا-3 کافی است (Lopez-Ferrer, et al., 2001, p. 760). اهمیت امگا-3 در تغذیه طیور فراتر از غنی‌سازی محصولات است و نقش‌های فیزیولوژیک متعددی در بدن پرنده ایفا می‌کند که برای عملکرد و سلامت پرنده حیاتی هستند. اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی، به تنظیم پاسخ التهابی در بدن پرنده کمک می‌کنند و از التهاب مزمن و آسیب بافتی جلوگیری می‌نمایند. این اثر ضدالتهابی به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث فعال‌سازی مسیرهای التهابی در بدن پرنده می‌شود، اهمیت فراوانی دارد. اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر سیالیت غشای سلولی، بر فعالیت آنزیم‌های غشایی، انتقال سیگنال‌های سلولی و عملکرد گیرنده‌های سطح سلول تأثیر می‌گذارند و به این ترتیب بر متابولیسم سلولی به‌طور کلی اثر می‌نمایند. علاوه بر این، اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر بیان ژن‌های درگیر در متابولیسم چربی و پروتئین، می‌توانند بر توزیع چربی لاشه و کیفیت گوشت تأثیر بگذارند (Calder, et al., 2015, p. 12). ویتامین E در تغذیه طیور نوین نقش‌های متعددی ایفا می‌کند که فراتر از نقش کلاسیک آن به‌عنوان آنتی‌اکسیدان است. در جیره‌های نوین که حاوی سطوح بالای اسیدهای چرب چندباند غیراشباع، به‌ویژه امگا-3، هستند، ویتامین E به‌عنوان محافظ اکسیداتیو این اسیدهای چرب عمل می‌کند و از اکسیداسیون آن‌ها در جیره، در طول فرآوری خوراک و در بدن پرنده جلوگیری می‌نماید. بدون حضور کافی ویتامین E، اسیدهای چرب امگا-3 به‌سرعت اکسید می‌شوند و نه تنها ارزش تغذیه‌ای خود را از دست می‌دهند، بلکه تولید رادیکال‌های آزاد و ترکیبات ثانویه اکسیداسیون می‌کنند که برای پرنده سمی هستند. این ترکیبات ثانویه اکسیداسیون می‌توانند باعث آسیب به بافت‌های مختلف، به‌ویژه بافت عضلانی، شوند و زمینه بروز میوپاتی و افت کیفیت لاشه را فراهم کنند. بنابراین، در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، تأمین کافی ویتامین E یک ضرورت تغذیه‌ای است (Surai, et al., 2019, p. 15). نقش ویتامین E در سیستم ایمنی طیور نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ویتامین E با تأثیر بر عملکرد سلول‌های ایمنی، از جمله لنفوسیت‌های T و B، ماکروفاژها و سلول‌های کشنده طبیعی، به تقویت پاسخ ایمنی در برابر عوامل بیماری‌زا کمک می‌کند. در فصول پاییز و زمستان که پرنده‌ها با چالش‌های ایمنی بیشتری روبه‌رو هستند، از جمله بیماری‌های تنفسی و عفونت‌های باکتریایی که در شرایط بسته و متراکم شیوع بیشتری دارند، تأمین کافی ویتامین E می‌تواند به حفظ سلامت گله و کاهش تلفات کمک کند. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در جیره از نیاز پایه به سطوح بالاتر (100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم) می‌تواند باعث بهبود پاسخ ایمنی، افزایش تولید آنتی‌بادی و کاهش تلفات در گله‌های در معرض چالش بیماری شود. این اثر ایمنی‌تقویتی ویتامین E به‌ویژه در پرنده‌های جوان که سیستم ایمنی هنوز کامل نشده است، اهمیت بیشتری دارد (Muir, et al., 2002, p. 105). در صنعت طیور نوین، مفهوم «تغذیه دقت‌محور» (Precision Nutrition) به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رویکردهای تغذیه‌ای شناخته می‌شود که در آن نیازهای تغذیه‌ای پرنده با دقت بالا و بر اساس عوامل متعددی از جمله سن، جنسیت، نژاد، شرایط محیطی و مرحله تولید تعیین می‌شود. در این رویکرد، امگا-3 و ویتامین E به‌عنوان دو ماده مغذی استراتژیک نقش کلیدی ایفا می‌کنند. در جیره‌های پاییز و زمستان، نیاز به امگا-3 و ویتامین E به‌دلیل استرس سرما، تغییر در متابولیسم انرژی و افزایش نیاز به محافظت اکسیداتیو تغییر می‌کند و فرمولاسیون جیره باید این تغییرات را منعکس کند. به‌عنوان مثال، در فصول سرد، سطح ویتامین E باید نسبت به فصول گرم افزایش یابد تا با افزایش تولید رادیکال‌های آزاد ناشی از استرس سرما مقابله کند. به‌طور مشابه، سطح امگا-3 باید با توجه به نیاز پرنده به اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند برای تنظیم التهاب و حفظ یکپارچگی غشای سلولی در شرایط استرس تنظیم شود (Leeson, et al., 2001, p. 312). یکی از چالش‌های اصلی استفاده از امگا-3 و ویتامین E در تغذیه طیور نوین، هزینه بالای این مواد مغذی نسبت به سایر اجزای جیره است. منابع امگا-3 مانند روغن ماهی و جلبک‌های دریایی قیمت بالایی دارند و افزودن آن‌ها به جیره می‌تواند هزینه جیره را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد. به‌طور مشابه، ویتامین E به‌ویژه در سطوح بالای نیاز پایه، هزینه قابل‌توجهی به جیره اضافه می‌کند. برای مدیریت این هزینه‌ها، استراتژی‌های مختلفی در صنعت طیور نوین استفاده می‌شود. نخست، استفاده از منابع ارزان‌تر امگا-3 مانند دانه کتان به جای روغن ماهی می‌تواند هزینه‌ها را کاهش دهد، هرچند بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب با زنجیره بلند محدود است. دوم، استفاده از سطوح بهینه و نه حداکثری امگا-3 و ویتامین E با توجه به اهداف تولید و شرایط محیطی می‌تواند هزینه‌ها را مدیریت کند. سوم، استفاده از فرم‌های پایدارتر و بازده‌تر ویتامین E می‌تواند نیاز به سطوح بالاتر را کاهش دهد (Rymer, et al., 2010, p. 255). در فصول پاییز و زمستان، اهمیت امگا-3 و ویتامین E در تغذیه طیور به‌دلیل چندین عامل افزایش می‌یابد. نخست، استرس سرما باعث افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بدن پرنده می‌شود و این امر نیاز به آنتی‌اکسیدان، به‌ویژه ویتامین E، را افزایش می‌دهد. دوم، در فصول سرد، پرنده‌ها برای حفظ دمای بدن نیاز به انرژی بیشتری دارند و این امر باعث افزایش مصرف خوراک و در نتیجه افزایش دریافت اسیدهای چرب جیره می‌شود. اگر جیره حاوی سطوح بالای امگا-6 و سطوح پایین امگا-3 باشد، این افزایش مصرف خوراک می‌تواند باعث دریافت بیش از حد امگا-6 و تشدید عدم تعادل امگا-6 به امگا-3 گردد. سوم، در فصول سرد، شرایط نگهداری لاشه متفاوت است و پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری به محتوای ویتامین E بافت عضلانی بستگی دارد. چهارم، در فصول سرد، سیستم ایمنی پرنده تحت فشار بیشتری قرار دارد و نقش امگا-3 و ویتامین E در تقویت سیستم ایمنی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند (Konjufca, et al., 1997, p. 195). اثر امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت لاشه طیور شامل چندین جنبه است که درک آن‌ها ضروری است. نخست، پروفایل اسیدهای چرب لاشه که تحت تأثیر مستقیم جیره است، بر ارزش تغذیه‌ای گوشت برای مصرف‌کننده تأثیر می‌گذارد. گوشت غنی از امگا-3 به‌عنوان یک محصول ارزش‌افزوده و سالم‌تر در بازار جایگاه بالاتری دارد و می‌تواند قیمت بالاتری نیز داشته باشد. دوم، پایداری اکسیداتیو گوشت که تحت تأثیر محتوای ویتامین E بافت عضلانی است، بر ماندگاری گوشت، تغییرات رنگ و طعم در طول نگهداری تأثیر می‌گذارد. گوشت با پایداری اکسیداتیو بالاتر، ماندگاری طولانی‌تر، رنگ مطلوب‌تر و طعم بهتری دارد و از نظر مصرف‌کننده کیفیت بالاتری محسوب می‌شود. سوم، بافت و آبداری گوشت که تحت تأثیر ترکیب اسیدهای چرب و وضعیت آنتی‌اکسیدانی بافت است، بر تجربه مصرف‌کننده تأثیر می‌گذارد. گوشت با محتوای مناسب امگا-3 و ویتامین E، بافت نرم‌تر و آبداری بالاتری دارد و از نظر مصرف‌کننده مطلوب‌تر است (Bou, et al., 2004, p. 570). میوپاتی به‌عنوان یکی از چالش‌های مهم در صنعت طیور نوین، ارتباط نزدیکی با تغذیه امگا-3 و ویتامین E دارد. میوپاتی به معنی آسیب یا بیماری بافت عضلانی است که می‌تواند به‌صورت دیستروفی عضلانی، التهاب عضلانی یا نکروز بافت عضلانی بروز کند. در جوجه‌های گوشتی نوین که نرخ رشد بسیار بالایی دارند، بار متابولیکی روی بافت عضلانی بسیار زیاد است و این امر باعث افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود. اگر سیستم آنتی‌اکسیدانی بدن، به‌ویژه ویتامین E، نتواند با این تولید رادیکال‌های آزاد مقابله کند، آسیب اکسیداتیو به بافت عضلانی رخ می‌دهد و زمینه بروز میوپاتی فراهم می‌شود. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش التهاب بافتی و حفظ یکپارچگی غشای سلول‌های عضلانی می‌توانند به پیشگیری از میوپاتی کمک کنند و ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب غشای سلولی در برابر اکسیداسیون، نقش مکمل و هم‌افزا در این پیشگیری ایفا می‌نماید (Kjaer, et al., 2004, p. 287). در مجموع، اهمیت امگا-3 و ویتامین E در تغذیه طیور نوین را می‌توان در چند محور خلاصه کرد. نخست، این دو ماده مغذی نقش‌های فیزیولوژیک کلیدی در بدن پرنده ایفا می‌کنند که بر سلامت، عملکرد و تولید پرنده تأثیر مستقیم دارند. دوم، این دو ماده مغذی با غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3 و افزایش پایداری اکسیداتیو گوشت، ارزش‌افزوده قابل‌توجهی به محصولات طیور ایجاد می‌کنند. سوم، در فصول پاییز و زمستان که پرنده با چالش‌های متابولیکی و محیطی بیشتری روبه‌رو است، اهمیت این دو ماده مغذی دوچندان می‌شود و فرمولاسیون جیره باید این اهمیت را منعکس کند. چهارم، تعاملات بین امگا-3 و ویتامین E به‌گونه‌ای است که استفاده ترکیبی این دو ماده مغذی اثرات هم‌افزایی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است و این تعاملات پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای در فصول سرد سال محسوب می‌شود. درک این اهمیت و تعاملات، پایه‌ای است که تمام فصول بعدی این پژوهش بر آن استوار خواهد بود (Surai, et al., 2019, p. 30).   چالش‌های تغذیه طیور در فصول سرد سال فصول پاییز و زمستان به‌عنوان دوره‌های بحرانی در پرورش طیور، چالش‌های متعددی را برای تولیدکنندگان و متخصصین تغذیه ایجاد می‌کنند که شناخت این چالش‌ها برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر، به‌ویژه در زمینه استفاده از امگا-3 و ویتامین E، ضروری است. کاهش دمای محیط در فصول سرد سال مجموعه‌ای از تغییرات فیزیولوژیک و متابولیکی در بدن پرنده ایجاد می‌کند که بر نیازهای تغذیه‌ای، مصرف خوراک، متابولیسم انرژی، سیستم ایمنی و کیفیت محصولات تأثیر مستقیم می‌گذارد. این تغییرات به‌گونه‌ای پیچیده و چندوجهی هستند که درک آن‌ها نیازمند نگاهی جامع به فیزیولوژی پرنده در شرایط استرس سرما است (Meltzer, et al., 1989, p. 45). نخستین و بارزترین چالش تغذیه طیور در فصول سرد سال، افزایش نیاز انرژی پرنده برای حفظ دمای بدن است. پرنده‌ها به‌عنوان موجودات خون‌گرم، باید دمای بدن خود را در محدوده 40 تا 42 درجه سانتی‌گراد حفظ کنند و وقتی دمای محیط به‌زیر دمای منطقه راحتی (که برای جوجه‌های گوشتی بالغ حدود 18 تا 22 درجه سانتی‌گراد است) کاهش می‌یابد، پرنده باید انرژی بیشتری برای تولید گرما مصرف کند. این افزایش نیاز انرژی باعث افزایش مصرف خوراک می‌شود و اگر جیره بر اساس نیازهای فصول گرم فرموله شده باشد، ممکن است دریافت مواد مغذی دیگر، از جمله پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی، به‌دلیل رقت با افزایش مصرف خوراک، کاهش یابد. این پدیده که به‌عنوان «رقت تغذیه‌ای» شناخته می‌شود، می‌تواند باعث عدم تعادل تغذیه‌ای و افت عملکرد گردد. برای جبران این مشکل، فرمولاسیون جیره در فصول سرد باید با افزایش چگالی انرژی و تنظیم نسبت سایر مواد مغذی به انرژی انجام شود (Leeson, et al., 2001, p. 320). دومین چالش مهم در فصول سرد، استرس اکسیداتیو ناشی از استرس سرما است. استرس سرما باعث فعال‌سازی محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال و افزایش ترشح کورتیکواستروئیدها می‌شود که این امر بر متابولیسم انرژی، پروتئین و چربی تأثیر می‌گذارد. یکی از پیامدهای استرس سرما، افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بدن پرنده است که از طریق چندین مکانیسم رخ می‌دهد. نخست، افزایش متابولیسم میتوکندریایی برای تولید انرژی بیشتر باعث افزایش نشت الکترون از زنجیره انتقال الکترون و تولید رادیکال‌های سوپراکسید می‌شود. دوم، فعال‌سازی سلول‌های ایمنی و فاگوسیتوز باعث تولید رادیکال‌های آزاد به‌عنوان بخش از مکانیسم دفاعی می‌گردد. سوم، تغییر در متابولیسم چربی و افزایش اکسیداسیون اسیدهای چرب می‌تواند تولید رادیکال‌های آزاد را افزایش دهد. این افزایش تولید رادیکال‌های آزاد، اگر سیستم آنتی‌اکسیدانی بدن نتواند با آن مقابله کند، منجر به استرس اکسیداتیو و آسیب به بافت‌ها می‌شود و اینجاست که نقش ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان اصلی بدن پرنده اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند (Lin, et al., 2006, p. 118). سومین چالش در فصول سرد، تغییر در متابولیسم چربی و توزیع چربی لاشه است. در پاسخ به سرما، پرنده‌ها تمایل به ذخیره چربی بیشتری دارند تا از این ذخایر به‌عنوان عایق حرارتی و منبع انرژی استفاده کنند. این تغییر در متابولیسم چربی می‌تواند بر توزیع چربی لاشه، پروفایل اسیدهای چرب بافت چربی و کیفیت گوشت تأثیر بگذارد. اگر جیره حاوی سطوح بالای امگا-6 و سطوح پایین امگا-3 باشد، چربی ذخیره‌شده در لاشه نیز غنی از امگا-6 و فقیر از امگا-3 خواهد بود که این امر بر پایداری اکسیداتیو گوشت و ارزش تغذیه‌ای آن تأثیر منفی می‌گذارد. افزودن منابع امگا-3 به جیره در فصول سرد می‌تواند پروفایل اسیدهای چرب لاشه را بهبود بخشد و چربی ذخیره‌شده را غنی از امگا-3 کند، اما این امر نیاز به محافظت اکسیداتیو بالاتری نیز ایجاد می‌کند که باید با افزایش ویتامین E جیره تأمین شود (Kouba, et al., 2003, p. 415). چهارمین چالش در فصول سرد، افزایش خطر بیماری‌ها و چالش‌های ایمنی است. در فصول پاییز و زمستان، پرنده‌ها غالباً در فضاهای بسته و با تهویه محدود نگهداری می‌شوند که این امر باعث افزایش غلظت عوامل بیماری‌زا در محیط، افزایش رطوبت بستر و تشدید چالش‌های ایمنی می‌شود. بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های باکتریایی و انگلی در فصول سرد شیوع بیشتری دارند و سیستم ایمنی پرنده تحت فشار بیشتری قرار می‌گیرد. در این شرایط، نقش امگا-3 و ویتامین E در تقویت سیستم ایمنی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی و تنظیم پاسخ التهابی، به کنترل التهاب و جلوگیری از آسیب بافتی ناشی از التهاب مزمن کمک می‌کنند. ویتامین E با تأثیر بر عملکرد سلول‌های ایمنی و محافظت از غشای سلولی در برابر آسیب اکسیداتیو، به تقویت سیستم ایمنی کمک می‌نماید. در جیره‌های پاییز و زمستان، افزایش سطح این دو ماده مغذی می‌تواند به حفظ سلامت گله و کاهش تلفات کمک کند (Muir, et al., 2002, p. 110). پنجمین چالش در فصول سرد، تغییر در کیفیت و دسترسی به مواد اولیه خوراک است. در فصول پاییز و زمستان، دسترسی به برخی مواد اولیه خوراک ممکن است محدود شود و کیفیت برخی مواد اولیه به‌دلیل شرایط برداشت، انبارداری و حمل و نقل تغییر کند. به‌عنوان مثال، رطوبت بالای ذرت برداشت‌شده در فصل پاییز می‌تواند باعث رشد قارچ‌ها و تولید مایکوتوکسین‌ها شود که این امر بر کیفیت جیره و سلامت پرنده تأثیر منفی می‌گذارد. مایکوتوکسین‌ها با تأثیر بر کبد، سیستم ایمنی و متابولیسم، می‌توانند باعث افت عملکرد، افزایش تلفات و کاهش کیفیت لاشه شوند. در این شرایط، نقش ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان و محافظ کبد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. علاوه بر این، در فصول سرد، قیمت برخی منابع انرژی و پروتئین ممکن است افزایش یابد و این امر چالش‌های اقتصادی فرمولاسیون جیره را تشدید کند. استفاده از منابع امگا-3 با قیمت مناسب مانند دانه کتان می‌تواند در این شرایط کمک‌کننده باشد، اما باید عوامل ضدتغذیه‌ای آن مدیریت شود (Surai, et al., 2019, p. 35). ششمین چالش در فصول سرد، تأثیر بر کیفیت لاشه و گوشت است. در فصول پاییز و زمستان، چندین عامل می‌تواند بر کیفیت لاشه و گوشت طیور تأثیر بگذارد. نخست، تغییر در توزیع چربی لاشه می‌تواند بر درصد لاشه و کیفیت گوشت تأثیر بگذارد. پرنده‌هایی که در فصول سرد پرورش می‌یابند، تمایل به ذخیره چربی بیشتری دارند که این امر می‌تواند باعث کاهش درصد لاشه و افزایش ضایعات شود. دوم، استرس سرما و استرس اکسیداتیو ناشی از آن می‌تواند باعث آسیب به بافت عضلانی و بروز میوپاتی شود. میوپاتی در جوجه‌های گوشتی می‌تواند به‌صورت خطوط سفید روی سینه (White striping)، گوشت سفت و چوبی (Woody breast) یا گوشت تیره (Dark firm dry) بروز کند که کیفیت گوشت را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد. سوم، شرایط نگهداری لاشه در فصول سرد ممکن است متفاوت باشد و پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. استفاده از امگا-3 و ویتامین E در جیره می‌تواند به بهبود کیفیت لاشه و گوشت در فصول سرد کمک کند، اما باید با استراتژی مناسب و با توجه به شرایط خاص هر واحد طیور فرموله شود (Kjaer, et al., 2004, p. 292). میوپاتی به‌عنوان یکی از چالش‌های رو به افزایش در صنعت طیور نوین، ارتباط نزدیکی با فصول سرد سال دارد. در جوجه‌های گوشتی نوین که نرخ رشد بسیار بالایی دارند، بار متابولیکی روی بافت عضلانی بسیار زیاد است و این امر باعث افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود. در فصول سرد، استرس سرما این بار متابولیکی را تشدید می‌کند و باعث افزایش بیشتر تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود. اگر سیستم آنتی‌اکسیدانی بدن، به‌ویژه ویتامین E، نتواند با این تولید رادیکال‌های آزاد مقابله کند، آسیب اکسیداتیو به بافت عضلانی رخ می‌دهد و زمینه بروز میوپاتی فراهم می‌شود. علائم میوپاتی در جوجه‌های گوشتی شامل تغییرات ظاهری در بافت عضلانی (مانند خطوط سفید، گوشت چوبی، گوشت تیره)، افزایش کلاژن و فیبروز بافت، افزایش چکه‌کنندگی (drip loss) و کاهش آبداری گوشت می‌باشد. این تغییرات نه تنها کیفیت گوشت را برای مصرف‌کننده کاهش می‌دهند، بلکه می‌توانند باعث کاهش ارزش اقتصادی لاشه و افزایش ضایعات در کارخانه فرآوری شوند (Sihvo, et al., 2014, p. 156). استراتژی‌های تغذیه‌ای برای مقابله با چالش‌های فصول سرد باید چندوجهی باشند و همزمان به چند هدف توجه کنند. نخست، تأمین انرژی کافی برای حفظ دمای بدن و رشد پرنده باید در نظر گرفته شود و این امر با افزایش چگالی انرژی جیره از طریق افزودن چربی و روغن‌ها صورت گیرد. دوم، تنظیم نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره برای کنترل التهاب و حفظ تعادل ایکوزانوئیدها باید مد نظر قرار گیرد و این امر با افزودن منابع امگا-3 به جیره انجام شود. سوم، تأمین کافی ویتامین E برای مقابله با استرس اکسیداتیو ناشی از سرما و محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 جیره باید تأمین گردد و این امر با افزایش سطح ویتامین E در پرمیکس ویتامینی صورت گیرد. چهارم، استفاده از افزودنی‌های خوراک مانند آنزیم‌ها، پروبیوتیک‌ها و اسیدهای آمینه برای بهبود هضم و جذب مواد مغذی در شرایط استرس سرما باید در نظر گرفته شود. پنجم، مدیریت کیفیت مواد اولیه و کنترل مایکوتوکسین‌ها در فصول سرد باید جدی گرفته شود و از توکسین بایندرها برای کنترل سموم قارچی استفاده گردد (Surai, et al., 2019, p. 40). در جیره‌های پاییز و زمستان، تعاملات بین امگا-3 و ویتامین E اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. افزودن منابع امگا-3 به جیره باعث افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره و در نتیجه افزایش نیاز به آنتی‌اکسیدان می‌شود. اگر ویتامین E کافی تأمین نشود، اسیدهای چرب امگا-3 اکسید می‌شوند و نه تنها ارزش تغذیه‌ای خود را از دست می‌دهند، بلکه تولید رادیکال‌های آزاد می‌کنند که باعث تشدید استرس اکسیداتیو و آسیب بافتی می‌شوند. از سوی دیگر، ویتامین E بدون حضور اسیدهای چرب امگا-3 نمی‌تواند به‌طور کامل اثرات ضدالتهابی و محافظتی خود را بر بافت عضلانی اعمال کند، زیرا اسیدهای چرب امگا-3 بستر اصلی برای عملکرد ویتامین E در غشای سلولی فراهم می‌کنند. بنابراین، استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان یک ضرورت تغذیه‌ای است که اثرات هم‌افزایی ایجاد می‌کند و فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است (Bou, et al., 2004, p. 575). در مجموع، چالش‌های تغذیه طیور در فصول سرد سال متنوع و پیچیده هستند و نیازمند رویکردی جامع و علمی برای مدیریت آن‌ها هستند. افزایش نیاز انرژی، استرس اکسیداتیو، تغییر در متابولیسم چربی، چالش‌های ایمنی، تغییر در کیفیت مواد اولیه و تأثیر بر کیفیت لاشه از جمله مهم‌ترین این چالش‌ها هستند. امگا-3 و ویتامین E به‌عنوان دو ماده مغذی استراتژیک نقش کلیدی در مدیریت این چالش‌ها ایفا می‌کنند و استفاده ترکیبی آن‌ها در جیره‌های پاییز و زمستان می‌تواند به بهبود کیفیت لاشه، پیشگیری از میوپاتی، حفظ سلامت گله و بهینه‌سازی عملکرد تولید کمک کند. درک این چالش‌ها و استراتژی‌های مقابله با آن‌ها، پایه‌ای است که تمام فصول بعدی این پژوهش بر آن استوار خواهد بود و بدون این درک، طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر برای فصول سرد سال ممکن نخواهد بود (Lin, et al., 2006, p. 125).   فصل دوم: فیزیولوژی و متابولیسم امگا-3 و ویتامین E در طیور هضم، جذب و انتقال اسیدهای چرب امگا-3 در دستگاه گوارش طیور دستگاه گوارش طیور از نظر ساختاری و عملکردی تفاوت‌های بنیادینی با پستانداران دارد که شناخت این تفاوت‌ها برای درک فرآیندهای هضم، جذب و انتقال اسیدهای چرب امگا-3 در بدن پرنده ضروری است. طیور فاقد دندان هستند و فرآیند خرد کردن مواد خوراک در دهان انجام نمی‌شود، بلکه این فرآیند در پیش‌معده و سنگدان صورت می‌گیرد. خوراک پس از بلعیده شدن وارد کشن (crop) می‌شود که به‌عنوان مخزن ذخیره‌سازی عمل می‌کند و در آنجا خوراک با آب و ترشحات بزاقی مخلوط می‌شود. سپس خوراک وارد پیش‌معده (proventriculus) می‌شود که معده غده‌ای طیور است و در آن اسید کلریدریک و پپسین ترشح می‌گردد. از پیش‌معده، خوراک وارد سنگدان (gizzard) می‌شود که یک اندام عضلانی قوی با دیواره‌های شاخ‌دار است و با عملکرد مکانیکی خود، خوراک را به ذرات ریز خرد می‌کند. این فرآیند خرد کردن مکانیکی در سنگدان برای هضم چربی‌ها، از جمله اسیدهای چرب امگا-3، اهمیت فراوانی دارد، زیرا کاهش اندازه ذرات خوراک باعث افزایش سطح تماس چربی‌ها با آنزیم‌های هضمی و نمک‌های صفراوی می‌شود و بازدهی هضم و جذب را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد (Denbow, et al., 2015, p. 345). هضم اسیدهای چرب امگا-3 در دستگاه گوارش طیور عمدتاً در قسمت‌های انتهایی روده باریک انجام می‌شود، اما فرآیند هضم از زمان ورود چربی‌ها به روده باریک آغاز نمی‌شود، بلکه مراحل اولیه‌ای در پیش‌معده و سنگدان نیز صورت می‌گیرد. در پیش‌معده، اسید کلریدریک با کاهش pH محیط گوارشی، شرایط را برای فعالیت آنزیم‌های هضمی روده‌ای آماده می‌سازد. در سنگدان، علاوه بر خرد کردن مکانیکی، مقدار کمی لیپاز نیز ترشح می‌شود که می‌تواند هیدرولیز اولیه تری‌گلیسریدها را آغاز کند، اما سهم سنگدان در هضم چربی‌ها نسبتاً محدود است. هضم اصلی چربی‌ها در دوازدهه (duodenum) و ژژونوم (jejunum) روده باریک انجام می‌شود که در آن لیپاز پانکراسی نقش اصلی را ایفا می‌کند. لیپاز پانکراسی با هیدرولیز پیوندهای استری در موقعیت‌های 1 و 3 تری‌گلیسرید، اسیدهای چرب آزاد و 2-مونوگلیسرید تولید می‌کند. اسیدهای چرب امگا-3 که عمدتاً در موقعیت‌های 1 و 3 تری‌گلیسرید قرار دارند، توسط لیپاز پانکراسی آزاد می‌شوند و برای جذب آماده می‌گردند (Krogdahl, et al., 1985, p. 230). نقش صفرا در هضم و جذب اسیدهای چرب امگا-3 در طیور بسیار حیاتی است. کبد طیور صفرا را تولید می‌کند و این صفرا از طریق مجرای صفراوی وارد دوازدهه می‌شود. صفرا حاوی نمک‌های صفراوی، فسفولیپیدها و کلسترول است که نمک‌های صفراوی نقش اصلی را در امولسیوناسیون چربی‌ها ایفا می‌کنند. نمک‌های صفراوی با داشتن ساختار آمفی‌پاتیک (دارای بخش آب‌دوست و چربی‌دوست)، چربی‌های بزرگ را به قطرات کوچک امولسیون می‌کنند و سطح تماس چربی‌ها با لیپاز پانکراسی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهند. علاوه بر این، نمک‌های صفراوی با تشکیل میسل‌های مخلوط (mixed micelles)، اسیدهای چرب آزاد، 2-مونوگلیسرید، فسفولیپیدها و ویتامین‌های محلول در چربی را در خود جای می‌دهند و این ترکیبات را به سطح سلول‌های اپیتلیال روده منتقل می‌کنند. در طیور، تولید صفرا نسبت به پستانداران محدودتر است و این محدودیت به‌ویژه در پرنده‌های جوان که کبد هنوز به بلوغ کامل نرسیده است، بازدهی هضم چربی‌ها را محدود می‌کند. این محدودیت در فصول پاییز و زمستان که جیره‌ها حاوی سطوح بالاتر چربی برای تأمین انرژی هستند، می‌تواند چالش‌برانگیزتر شود (Klasing, et al., 2013, p. 198). جذب اسیدهای چرب امگا-3 در سلول‌های اپیتلیال روده باریک از طریق مکانیسم‌های مختلفی صورت می‌گیرد. اسیدهای چرب با زنجیره کوتاه و میان‌زنجیره (کمتر از 12 اتم کربن) عمدتاً از طریق انتشار غیرفعال (passive diffusion) جذب می‌شوند و مستقیماً وارد جریان خون پورتال می‌شوند. اما اسیدهای چرب با زنجیره بلند، از جمله اسید آلفا-لینولنیک (18 کربن)، اسید ایکوزاپنتانوئیک (20 کربن) و اسید دوکوزاهگزانوئیک (22 کربن)، از طریق مکانیسم‌های انتقال فعال و ناقلین پروتئینی خاص جذب می‌شوند. در سال‌های اخیر، چندین پروتئین ناقل در سلول‌های اپیتلیال روده شناسایی شده‌اند که در جذب اسیدهای چرب نقش دارند، از جمله CD36 (FAT/CD36)، پروتئین اتصال‌دهنده اسید چرب پلاسمایی (FABPpm) و پروتئین‌های انتقال‌دهنده اسید چرب (FATP). این ناقلین با اتصال به اسیدهای چرب آزاد در سطح سلول، آن‌ها را به داخل سلول منتقل می‌کنند. به‌دلیل ساختار غیراشباع بالای اسیدهای چرب امگا-3، بازدهی جذب آن‌ها نسبت به اسیدهای چرب اشباع بالاتر است، زیرا اسیدهای چرب غیراشباع با سیالیت بالاتر در غشای سلولی، راحت‌تر از غشا عبور می‌کنند (Iqbal, et al., 2004, p. 312). پس از ورود اسیدهای چرب امگا-3 به سلول‌های اپیتلیال روده، این اسیدهای چرب تحت فرآیندهای متابولیکی متعددی قرار می‌گیرند. بخشی از اسیدهای چرب آزاد در سلول اپیتلیال با 2-مونوگلیسرید مجدداً ترکیب می‌شوند و تری‌گلیسرید سنتز می‌کنند. بخش دیگر با فسفولیپیدها ترکیب می‌شوند و فسفولیپیدهای جدید سنتز می‌نمایند. این فرآیند سنتز مجدد (re-esterification) در شبکه آندوپلاسمی صاف سلول‌های اپیتلیال انجام می‌شود و انرژی و آنزیم‌های خاصی را نیاز دارد. تری‌گلیسریدها و فسفولیپیدهای سنتز‌شده سپس با آپولیپوپروتئین‌ها ترکیب می‌شوند و کیلومیکرون‌ها (chylomicrons) را تشکیل می‌دهند. کیلومیکرون‌ها لیپوپروتئین‌های بزرگ و کم‌چگالی هستند که وظیفه حمل چربی‌های جذب‌شده از روده به بافت‌های مختلف را بر عهده دارند. در طیور، ساختار کیلومیکرون‌ها کمی متفاوت از پستانداران است و حاوی آپولیپوپروتئین apoB48 به‌عنوان پروتئین ساختاری اصلی و apoA-I به‌عنوان پروتئین پوششی هستند. کیلومیکرون‌های حاوی اسیدهای چرب امگا-3 از سلول‌های اپیتلیال روده ترشح می‌شوند و وارد سیستم لنفاوی می‌گردند (Bensadoun, et al., 1990, p. 89). انتقال کیلومیکرون‌های حاوی اسیدهای چرب امگا-3 از سیستم لنفاوی به جریان خون، یکی از مراحل کلیدی در متابولیسم امگا-3 در طیور است. در پستانداران، کیلومیکرون‌ها مستقیماً وارد سیستم لنفاوی و سپس جریان خون سیستمیک می‌شوند، اما در طیور مسیر انتقال کمی متفاوت است. کیلومیکرون‌ها در طیور از سلول‌های اپیتلیال روده ترشح می‌شوند و وارد مویرگ‌های لنفاوی روده می‌گردند و سپس از طریق لنف به سیستم ورید پورتال منتقل می‌شوند. این مسیر انتقال باعث می‌شود که چربی‌های جذب‌شده ابتدا از کبد عبور کنند و سپس به بافت‌های محیطی برسند. کبد در طیور نقش مرکزی در متابولیسم لیپیدها ایفا می‌کند و کیلومیکرون‌های حاوی اسیدهای چرب امگا-3 در کبد پردازش می‌شوند. در کبد، آنزیم لیپوپروتئین لیپاز (LPL) که روی سطح سلول‌های اندوتلیال کبد قرار دارد، تری‌گلیسریدهای کیلومیکرون را هیدرولیز می‌کند و اسیدهای چرب آزاد را برای استفاده کبد یا انتقال به بافت‌های دیگر آزاد می‌نماید (Sklan, et al., 1984, p. 456). کبد طیور به‌عنوان مرکز اصلی متابولیسم لیپیدها، نقش کلیدی در پردازش اسیدهای چرب امگا-3 ایفا می‌کند. اسیدهای چرب امگا-3 که از کیلومیکرون‌ها آزاد شده‌اند، در کبد تحت چندین مسیر متابولیکی قرار می‌گیرند. بخشی از این اسیدهای چرب برای تولید انرژی اکسید می‌شوند، بخشی برای سنتز تری‌گلیسرید و فسفولیپید استفاده می‌شوند، بخشی برای سنتز لیپوپروتئین‌های کبدی (VLDL) بسته می‌شوند و بخشی نیز برای تبدیل به اسیدهای چرب با زنجیره بلندتر از طریق مسیر بیوسنتز elongase و desaturase استفاده می‌گردند. کبد طیور VLDL (لیپوپروتئین بسیار کم‌چگالی) تولید می‌کند که حاوی تری‌گلیسرید و فسفولیپید است و این لیپوپروتئین وظیفه حمل چربی‌های کبدی به بافت‌های محیطی، از جمله بافت عضلانی و بافت چربی، را بر عهده دارد. VLDL‌های حاوی اسیدهای چرب امگا-3 از کبد ترشح می‌شوند و وارد جریان خون می‌گردند و در بافت‌های محیطی توسط لیپوپروتئین لیپاز، اسیدهای چرب امگا-3 از آن‌ها آزاد می‌شوند و توسط سلول‌های بافت هدف جذب می‌گردند (Leeson, et al., 2001, p. 156). عوامل مؤثر بر بازدهی هضم و جذب اسیدهای چرب امگا-3 در طیور متعدد هستند و درک این عوامل برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر ضروری است. نخست، سن پرنده تأثیر قابل‌توجهی بر بازدهی جذب چربی‌ها دارد. در جوجه‌های یک‌روزه و در روزهای نخست زندگی، سیستم گوارش هنوز کامل نشده است و تولید صفرا، ترشح لیپاز پانکراسی و فعالیت سلول‌های اپیتلیال روده در سطح پایینی قرار دارد. به‌تدریج با افزایش سن، این سیستم‌ها بلوغ می‌یابند و بازدهی جذب چربی‌ها افزایش می‌یابد. در هفته اول زندگی، بازدهی جذب چربی‌ها ممکن است کمتر از 60 درصد باشد، در حالی که در هفته‌های ششم و هفتم، این بازدهی می‌تواند به 85 تا 90 درصد برسد. این محدودیت در پرنده‌های جوان اهمیت استفاده از منابع امگا-3 با قابلیت هضم بالا و افزودن امولسی‌فایرها به جیره‌های استارتر را برجسته می‌کند (Krogdahl, et al., 1985, p. 238). دومین عامل مؤثر بر بازدهی جذب اسیدهای چرب امگا-3، نوع و فرم منبع امگا-3 است. اسیدهای چرب امگا-3 به فرم‌های مختلفی در خوراک وجود دارند: به‌صورت تری‌گلیسرید (در دانه‌های روغنی کامل)، به‌صورت فسفولیپید (در جلبک‌ها و برخی منابع حیوانی)، به‌صورت استر اتیلی (در روغن‌های ماهی فرآوری‌شده) و به‌صورت اسید چرب آزاد (در روغن‌های هیدرولیزشده). بازدهی جذب این فرم‌ها متفاوت است: فرم فسفولیپید بالاترین بازدهی جذب را دارد، زیرا فسفولیپیدها به‌طور ذاتی آمولسیفایر هستند و نیازی به نمک‌های صفراوی برای امولسیوناسیون ندارند. فرم تری‌گلیسرید بازدهی جذب متوسطی دارد و نیاز به لیپاز پانکراسی و نمک‌های صفراوی دارد. فرم استر اتیلی پایین‌ترین بازدهی جذب را دارد، زیرا برای هیدرولیز این استرها به آنزیم‌های خاصی نیاز است که در طیور با بازدهی محدودی عمل می‌کنند. این تفاوت در بازدهی جذب در انتخاب منبع امگا-3 برای جیره‌های پاییز و زمستان باید مورد توجه قرار گیرد (Dyerberg, et al., 2010, p. 425). سومین عامل مؤثر بر بازدهی جذب، ترکیب اسیدهای چرب جیره است. اسیدهای چرب اشباع مانند اسید پالمتیک و اسید استئاریک، بازدهی جذب پایینی دارند و می‌توانند با رقابت با اسیدهای چرب غیراشباع برای نمک‌های صفراوی و مکان‌های جذب، بازدهی جذب اسیدهای چرب امگا-3 را کاهش دهند. در جیره‌های پاییز و زمستان که سطوح بالای چربی اشباع (مانند چربی‌های حیوانی) برای افزایش انرژی استفاده می‌شود، این رقابت می‌تواند بر جذب امگا-3 تأثیر منفی بگذارد. برای کاهش این اثر منفی، استفاده از امولسیفایرها مانند لسیتین و لیزولسیتین می‌تواند به بهبود امولسیوناسیون و جذب اسیدهای چرب امگا-3 کمک کند. علاوه بر این، نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره نیز بر جذب تأثیر می‌گذارد، زیرا اسیدهای چرب امگا-6 و امگا-3 برای ناقلین پروتئینی مشترک در روده رقابت می‌کنند و نسبت بالای امگا-6 می‌تواند جذب امگا-3 را کاهش دهد (Klasing, et al., 2013, p. 205). چهارمین عامل مؤثر بر بازدهی جذب اسیدهای چرب امگا-3، وضعیت سلامت گوارش پرنده است. بیماری‌های گوارشی مانند کوکسیدیوز، نکروتیک انتریت و عفونت‌های باکتریایی می‌توانند با آسیب به سلول‌های اپیتلیال روده، کاهش تولید صفرا، تغییر در فلور میکروبی روده و التهاب بافت گوارشی، بازدهی جذب اسیدهای چرب امگا-3 را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهند. در فصول پاییز و زمستان که خطر بیماری‌های گوارشی به‌دلیل شرایط محیطی و مدیریت گله افزایش می‌یابد، توجه به سلامت گوارش و استفاده از افزودنی‌های محافظ گوارش مانند پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها و اسیدیفایرها می‌تواند به حفظ بازدهی جذب اسیدهای چرب امگا-3 کمک کند. علاوه بر این، مایکوتوکسین‌ها که در فصول پاییز و زمستان به‌دلیل رطوبت بالای مواد اولیه شایع‌تر هستند، می‌توانند با آسیب به کبد و کاهش تولید صفرا، جذب چربی‌ها را مختل کنند و استفاده از توکسین بایندرها در جیره ضروری می‌سازند (Surai, et al., 2019, p. 45). پنجمین عامل مؤثر بر بازدهی جذب، فرآوری خوراک است. پلت‌سازی خوراک با حرارت، فشار و رطوبت، می‌تواند بر ساختار چربی‌های خوراک تأثیر بگذارد. پلت‌سازی با شکستن دیواره سلولی دانه‌های روغنی، آزادسازی روغن را تسهیل می‌کند و بازدهی هضم را افزایش می‌دهد. اما حرارت بالای پلت‌سازی می‌تواند باعث اکسیداسیون اسیدهای چرب امگا-3 شود و ارزش تغذیه‌ای آن‌ها را کاهش دهد. اکستروژن که فرآوری حرارتی شدیدتری است، می‌تواند با غیرفعال‌سازی عوامل ضدتغذیه‌ای دانه‌های روغنی مانند دانه کتان، بازدهی جذب را افزایش دهد، اما باید با کنترل دقیق دما و زمان انجام شود تا از اکسیداسیون چربی‌ها جلوگیری گردد. در فصول پاییز و زمستان، انتخاب روش فرآوری مناسب برای منابع امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد و باید توازنی بین بهبود هضم و حفظ پایداری اکسیداتیو برقرار باشد (Kouba, et al., 2003, p. 418). انتقال اسیدهای چرب امگا-3 از خون به بافت‌های هدف، مرحله نهایی در مسیر رسیدن امگا-3 به بافت عضلانی است. اسیدهای چرب امگا-3 که در VLDL‌های کبدی حمل می‌شوند، در بافت‌های محیطی توسط لیپوپروتئین لیپاز (LPL) از VLDL آزاد می‌شوند و توسط سلول‌های بافت هدف جذب می‌گردند. لیپوپروتئین لیپاز روی سطح سلول‌های اندوتلیال مویرگ‌ها قرار دارد و با هیدرولیز تری‌گلیسریدهای VLDL، اسیدهای چرب آزاد را برای ورود به بافت‌ها فراهم می‌کند. در بافت عضلانی، اسیدهای چرب امگا-3 توسط ناقلین پروتئینی مانند CD36 و FATP وارد سلول‌های عضلانی می‌شوند و سپس یا برای تولید انرژی اکسید می‌شوند، یا در فسفولیپیدهای غشای سلولی جای می‌گیرند، یا به‌صورت تری‌گلیسرید در قطرات چربی داخل‌سلولی ذخیره می‌گردند. در فصول پاییز و زمستان که فعالیت فیزیکی پرنده‌ها کاهش می‌یابد، اکسیداسیون اسیدهای چرب برای تولید انرژی کاهش می‌یابد و سهم بیشتری از اسیدهای چرب امگا-3 در بافت عضلانی به‌صورت فسفولیپید غشایی و تری‌گلیسرید ذخیره‌ای جای می‌گیرد که این امر می‌تواند بر پروفایل اسیدهای چرب لاشه تأثیر بگذارد (Sklan, et al., 1984, p. 460). در مجموع، هضم، جذب و انتقال اسیدهای چرب امگا-3 در دستگاه گوارش طیور فرآیندی پیچیده و چندمرحله‌ای است که تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد. شناخت این فرآیندها و عوامل مؤثر بر آن‌ها برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول پاییز و زمستان ضروری است. انتخاب منبع مناسب امگا-3 با توجه به فرم شیمیایی، استفاده از امولسیفایرها برای بهبود جذب، توجه به سلامت گوارش و مدیریت فرآوری خوراک از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند بازدهی استفاده از امگا-3 در جیره طیور را بهینه کنند و در نهایت به بهبود کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی کمک نمایند (Denbow, et al., 2015, p. 352).   بیوسنتز و تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب با زنجیره بلند بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند از اسید آلفا-لینولنیک، یکی از مهم‌ترین و در عین حال محدودترین فرآیندهای متابولیکی در بدن طیور است که درک آن از اهمیت بنیادینی برخوردار است. این فرآیند که در ادبیات علمی به‌عنوان «مسیر بیوسنتزی امگا-3» شناخته می‌شود، شامل مجموعه‌ای از واکنش‌های آنزیمی است که اسید آلفا-لینولنیک (C18:3n-3) را به اسید ایکوزاپنتانوئیک (C20:5n-3) و سپس به اسید دوکوزاهگزانوئیک (C22:6n-3) تبدیل می‌کند. این مسیر در کبد طیور به‌عنوان مرکز اصلی متابولیسم لیپیدها انجام می‌شود و شامل دو نوع واکنش اصلی است: واکنش‌های ازدیاد طول زنجیره (elongation) که توسط آنزیم‌های elongase کاتالیز می‌شوند و واکنش‌های غیراشباع‌سازی (desaturation) که توسط آنزیم‌های desaturase کاتالیز می‌گردند. این واکنش‌ها به‌صورت متناوب انجام می‌شوند و هر مرحله نیاز به آنزیم، کوفاکتور و شرایط سلولی خاصی دارد (Sprecher, et al., 1999, p. 118). مرحله نخست در مسیر بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، غیراشباع‌سازی اسید آلفا-لینولنیک توسط آنزیم دسچوراز Δ6 است. این آنزیم که در شبکه آندوپلاسمی سلول‌های کبدی قرار دارد، یک باند دوگانه جدید در موقعیت 6 از انتهای کربوکسیل اسید آلفا-لینولنیک ایجاد می‌کند و اسید استئاریدونیک (C18:4n-3) را تولید می‌نماید. این مرحله به‌عنوان مرحله محدودکننده سرعت (rate-limiting step) در کل مسیر بیوسنتز شناخته می‌شود و بازدهی آن تعیین‌کننده کل بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب با زنجیره بلند است. آنزیم دسچوراز Δ6 برای فعالیت خود به چندین کوفاکتور نیاز دارد، از جمله NADH، اکسیژن مولکولی، آهن و سایتوکروم b5. کمبود هر یک از این کوفاکتورها می‌تواند فعالیت این آنزیم را محدود کند و بازدهی تبدیل را کاهش دهد. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث تغییر در متابولیسم و نیاز به کوفاکتورهای دیگر افزایش می‌یابد، در دسترس بودن این کوفاکتورها برای دسچوراز Δ6 ممکن است محدود شود و بازدهی تبدیل کاهش یابد (Gregory, et al., 2011, p. 148). مرحله دوم، ازدیاد طول زنجیره اسید استئاریدونیک توسط آنزیم elongase است. این آنزیم دو واحد کربن به زنجیره اسید چرب اضافه می‌کند و اسید ایکوزاتترائنوئیک (C20:4n-3) را تولید می‌کند. واکنش ازدیاد طول زنجیره نیاز به استیل‌کوآنزیم A، مالونیلیل-کوآنزیم A و NADPH به‌عنوان کوفاکتور دارد و در شبکه آندوپلاسمی انجام می‌شود. آنزیم elongase که در این مرحله عمل می‌کند، همان آنزیمی است که در مسیر بیوسنتز امگا-6 نیز عمل می‌کند و بنابراین بین این دو مسیر برای این آنزیم رقابت وجود دارد. این رقابت یکی از مکانیسم‌های اصلی تعامل بین امگا-3 و امگا-6 در بدن پرنده است و نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره تأثیر مستقیمی بر بازدهی این مرحله دارد. وقتی نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره بالا باشد، اسید لینولئیک (پیش‌ساز امگا-6) با رقابت با اسید آلفا-لینولنیک برای آنزیم elongase، بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب با زنجیره بلند را کاهش می‌دهد (Leonard, et al., 2004, p. 96). مرحله سوم، غیراشباع‌سازی اسید ایکوزاتترائنوئیک توسط آنزیم دسچوراز Δ5 است. این آنزیم یک باند دوگانه جدید در موقعیت 5 از انتهای کربوکسیل ایجاد می‌کند و اسید ایکوزاپنتانوئیک (C20:5n-3) را تولید می‌نماید. اسید ایکوزاپنتانوئیک یکی از مهم‌ترین محصولات مسیر بیوسنتز امگا-3 است که نقش کلیدی در تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی دارد. این مرحله نیز مانند مرحله نخست، تحت تأثیر رقابت با مسیر امگا-6 قرار دارد، زیرا آنزیم دسچوراز Δ5 هم روی اسید ایکوزاتترائنوئیک (مشتق امگا-3) و هم روی اسید دی‌هومو-گاما-لینولنیک (مشتق امگا-6) عمل می‌کند. در شرایطی که نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره بالا باشد، اسید دی‌هومو-گاما-لینولنیک با رقابت با اسید ایکوزاتترائنوئیک برای آنزیم دسچوراز Δ5، تولید اسید ایکوزاپنتانوئیک را کاهش می‌دهد و در مقابل تولید اسید آراشیدونیک (پیش‌ساز ایکوزانوئیدهای پروالتهابی) را افزایش می‌دهد. این مکانیسم رقابتی یکی از دلایل اصلی اهمیت کنترل نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره‌های پاییز و زمستان است (Nakamura, et al., 2004, p. 72). مراحل بعدی مسیر بیوسنتز شامل تبدیل اسید ایکوزاپنتانوئیک به اسید دوکوزاهگزانوئیک است که فرآیندی پیچیده‌تر و چندمرحله‌ای‌تر است. اسید ایکوزاپنتانوئیک ابتدا توسط آنزیم elongase ازدیاد طول می‌شود و اسید دوکوزاپنتانوئیک (C22:5n-3) را تولید می‌کند. سپس اسید دوکوزاپنتانوئیک توسط یک elongase دیگر ازدیاد طول می‌شود و اسید دوکوزاهگزانوئیک (C22:6n-3) را تولید می‌نماید. اما این فرآیند در واقعیت پیچیده‌تر از این است و شامل یک مسیر جایگزین است که در پراکسی‌سوم انجام می‌شود. در این مسیر جایگزین، اسید ایکوزاپنتانوئیک ابتدا ازدیاد طول می‌شود و سپس توسط دسچوراز Δ6 غیراشباع‌سازی می‌شود و اسید تتراکوزاهگزانوئیک (C24:6n-3) را تولید می‌کند. این اسید چرب بسیار بلندزنجیره سپس به پراکسی‌سوم منتقل می‌شود و در آنجا توسط آنزیم β-اکسیداسیون کوتاه می‌شود و اسید دوکوزاهگزانوئیک (C22:6n-3) نهایی را تولید می‌نماید. این مسیر پیچیده که توسط Sprecher و همکاران در سال 1999 کشف شد، توضیح می‌دهد که چرا بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسید دوکوزاهگزانوئیک بسیار پایین است (Sprecher, et al., 1999, p. 122). بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند در طیور بسیار محدود است و این محدودیت یکی از چالش‌های اساسی در استفاده از منابع گیاهی امگا-3 در تغذیه طیور محسوب می‌شود. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسید ایکوزاپنتانوئیک در جوجه‌های گوشتی کمتر از 5 تا 10 درصد است و بازدهی تبدیل به اسید دوکوزاهگزانوئیک کمتر از 1 تا 2 درصد است. به‌عنوان مثال، در مطالعه‌ای که در آن 10 درصد دانه کتان به جیره جوجه‌های گوشتی اضافه شد، محتوای اسید آلفا-لینولنیک بافت سینه به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافت، اما محتوای اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک افزایش بسیار محدودی نشان داد. این یافته‌ها نشان می‌دهد که برای غنی‌سازی لاشه طیور با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، استفاده از منابع مستقیم این اسیدهای چرب مانند روغن ماهی یا جلبک‌های دریایی مؤثرتر از استفاده از منابع گیاهی اسید آلفا-لینولنیک است (Rymer, et al., 2010, p. 249). عوامل مؤثر بر بازدهی بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند در طیور متعدد هستند و شناخت این عوامل برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر ضروری است. نخست، نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده بازدهی بیوسنتز است. به‌دلیل رقابت بین اسیدهای چرب امگا-3 و امگا-6 برای آنزیم‌های مشترک دسچوراز و elongase، نسبت بالای امگا-6 به امگا-3 در جیره بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب با زنجیره بلند را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد. کاهش این نسبت به کمتر از 4:1 می‌تواند بازدهی بیوسنتز را به‌طور معناداری افزایش دهد. در جیره‌های پاییز و زمستان که بر پایه ذرت و کنجاله سویا فرموله می‌شوند و نسبت امگا-6 به امگا-3 در آن‌ها معمولاً 10:1 تا 20:1 است، کاهش این نسبت با افزودن منابع امگا-3 به جیره ضروری است (Simopoulos, et al., 2000, p. 92). دومین عامل مؤثر بر بازدهی بیوسنتز، سن پرنده است. در جوجه‌های جوان، فعالیت آنزیم‌های دسچوراز و elongase در سطح پایینی قرار دارد و به‌تدریج با افزایش سن افزایش می‌یابد. این محدودیت در پرنده‌های جوان اهمیت استفاده از منابع مستقیم اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند در جیره استارتر را برجسته می‌کند. در مرغان تخم‌گذار بالغ، فعالیت این آنزیم‌ها در سطح بالاتری است، اما بازدهی تبدیل همچنان محدود است. مطالعات نشان داده‌اند که در مرغان تخم‌گذار، بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسید دوکوزاهگزانوئیک حدود 1 تا 3 درصد است که این مقدار برای غنی‌سازی تخم‌مرغ با اسید دوکوزاهگزانوئیک کافی نیست و افزودن منابع مستقیم اسید دوکوزاهگزانوئیک مانند جلبک‌های دریایی به جیره ضروری است (Cherian, et al., 2002, p. 160). سومین عامل مؤثر بر بازدهی بیوسنتز، وضعیت آنتی‌اکسیدانی بدن پرنده است. آنزیم‌های دسچوراز و elongase پروتئین‌های حساسی هستند که در برابر آسیب اکسیداتیو آسیب‌پذیرند. در شرایط استرس اکسیداتیو، فعالیت این آنزیم‌ها کاهش می‌یابد و بازدهی بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند کاهش می‌یابد. ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان اصلی بدن، با محافظت از این آنزیم‌ها در برابر آسیب اکسیداتیو، می‌تواند بازدهی بیوسنتز را افزایش دهد. این ارتباط بین ویتامین E و بازدهی بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 یکی از مکانیسم‌های مهم تعامل بین این دو ماده مغذی است و در فصول پاییز و زمستان که استرس اکسیداتیو بالاتر است، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. تأمین کافی ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان نه تنها از اسیدهای چرب امگا-3 در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند، بلکه با حفظ فعالیت آنزیم‌های بیوسنتز، بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب با زنجیره بلند را نیز افزایش می‌دهد (Surai, et al., 2019, p. 55). چهارمین عامل مؤثر بر بازدهی بیوسنتز، وضعیت تغذیه‌ای پرنده از نظر پروتئین و اسیدهای آمینه است. آنزیم‌های دسچوراز و elongase پروتئین‌ها هستند و برای سنتز آن‌ها به اسیدهای آمینه کافی نیاز است. کمبود پروتئین یا اسیدهای آمینه خاصی در جیره می‌تواند سنتز این آنزیم‌ها را محدود کند و بازدهی بیوسنتز را کاهش دهد. علاوه بر این، برخی کوفاکتورهای مورد نیاز برای فعالیت این آنزیم‌ها مانند آهن، روی و نیاسین باید از طریق جیره تأمین شوند و کمبود آن‌ها می‌تواند فعالیت آنزیم‌ها را محدود کند. در جیره‌های پاییز و زمستان، توجه به تأمین کافی این مواد مغذی برای حفظ بازدهی بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند ضروری است (Klasing, et al., 2013, p. 210). پنجمین عامل مؤثر بر بازدهی بیوسنتز، حضور اسیدهای چرب ترانس در جیره است. اسیدهای چرب ترانس که از هیدروژناسیون صنعتی روغن‌های گیاهی تولید می‌شوند، می‌توانند با مهار آنزیم‌های دسچوراز و elongase، بازدهی بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند را کاهش دهند. در فصول پاییز و زمستان که برخی تولیدکنندگان ممکن است از روغن‌های هیدروژنه برای افزایش انرژی جیره استفاده کنند، توجه به محتوای اسید چرب ترانس اهمیت فراوانی دارد و باید از مصرف روغن‌های هیدروژنه در جیره‌های حاوی منابع امگا-3 پرهیز شود (Mozaffarian, et al., 2009, p. 1605). استراتژی‌های بهبود بازدهی بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند در طیور شامل چندین رویکرد هستند. نخست، کاهش نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره با افزودن منابع امگا-3 و کاهش منابع امگا-6 می‌تواند با کاهش رقابت برای آنزیم‌های مشترک، بازدهی بیوسنتز را افزایش دهد. دوم، استفاده از منابع مستقیم اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند مانند روغن ماهی و جلبک‌های دریایی می‌تواند نیاز به تبدیل اسید آلفا-لینولنیک را کاهش دهد و محتوای اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک لاشه را به‌طور مستقیم افزایش دهد. سوم، تأمین کافی ویتامین E و سایر آنتی‌اکسیدان‌ها برای محافظت از آنزیم‌های بیوسنتز در برابر آسیب اکسیداتیو می‌تواند بازدهی بیوسنتز را افزایش دهد. چهارم، تأمین کافی پروتئین، اسیدهای آمینه و کوفاکتورها برای سنتز و فعالیت آنزیم‌های بیوسنتز ضروری است. پنجم، استفاده از ترکیب منابع گیاهی اسید آلفا-لینولنیک با منابع حیوانی اسیدهای چرب با زنجیره بلند می‌تواند استراتژی بهینه‌ای برای غنی‌سازی لاشه با تمام اعضای خانواده امگا-3 باشد (Calder, et al., 2015, p. 15). در مجموع، بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند از اسید آلفا-لینولنیک در طیور فرآیندی محدود و تحت تأثیر عوامل متعدد است. درک این فرآیند و عوامل مؤثر بر آن برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول پاییز و زمستان ضروری است. محدودیت بازدهی تبدیل، اهمیت استفاده از منابع مستقیم اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند را برجسته می‌کند و نقش ویتامین E در حفظ فعالیت آنزیم‌های بیوسنتز، یکی از مکانیسم‌های مهم تعامل بین امگا-3 و ویتامین E را نشان می‌دهد. این مفاهیم پایه‌ای برای درک اثرات ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی هستند که در فصول بعدی این پژوهش به‌طور مفصل مورد بررسی قرار خواهند گرفت (Gregory, et al., 2011, p. 155).   جذب، انتقال و متابولیسم ویتامین E در طیور جذب ویتامین E در دستگاه گوارش طیور فرآیندی پیچیده و وابسته به حضور چربی‌های جیره و ترشحات صفراوی است که شناخت آن برای درک نحوه استفاده از این ویتامین در بدن پرنده و طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول پاییز و زمستان ضروری است. ویتامین E به‌عنوان یک ویتامین محلول در چربی، برای جذب نیاز به حضور چربی‌های جیره، نمک‌های صفراوی و پانکراسی دارد و در غیاب این عوامل، بازدهی جذب آن به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابد. در صنعت طیور، ویتامین E عمدتاً به فرم DL-آلفا-توکوفرول استات به جیره اضافه می‌شود که یک استر پایدار در برابر اکسیداسیون است. این استر پیش از جذب باید در دستگاه گوارش هیدرولیز شود و آلفا-توکوفرول آزاد برای جذب آماده گردد. هیدرولیز استر استات توسط استرازهای پانکراسی و برس‌بوردر روده‌ای در دوازدهه و ژژونوم انجام می‌شود و آلفا-توکوفرول آزاد شده همراه با چربی‌های جیره وارد فرآیند امولسیوناسیون و تشکیل میسل می‌گردد (Traber, et al., 2007, p. 31). فرآیند جذب ویتامین E در روده باریک طیور از طریق مکانیسم‌های انتقال فعال و انتشار غیرفعال صورت می‌گیرد. آلفا-توکوفرول آزاد شده از استر، در میسل‌های مخلوط صفراوی حل می‌شود و به سطح سلول‌های اپیتلیال روده منتقل می‌گردد. در سطح سلول، آلفا-توکوفرول توسط ناقلین پروتئینی خاصی از جمله SR-BI (Scavenger Receptor class B type I) و NPC1L1 جذب می‌شود. این ناقلین که در غشای برس‌بوردر سلول‌های اپیتلیال روده قرار دارند، آلفا-توکوفرول را از میسل به داخل سلول منتقل می‌کنند. بازدهی جذب ویتامین E در طیور معمولاً بین 20 تا 50 درصد متغیر است که این بازدهی تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله سطح ویتامین E در جیره، نوع فرم ویتامین E، حضور چربی‌های جیره، وضعیت سلامت گوارش و سن پرنده قرار دارد. در سطوح پایین ویتامین E در جیره، بازدهی جذب بالاتر است (نزدیک به 50 درصد) و در سطوح بالا، بازدهی جذب کاهش می‌یابد (نزدیک به 20 درصد) که این پدیده به‌عنوان «اشباع جذب» شناخته می‌شود (Reboul, et al., 2006, p. 218). پس از ورود آلفا-توکوفرول به سلول‌های اپیتلیال روده، این ویتامین در سیتوزول سلول به پروتئین اتصال‌دهنده آلفا-توکوفرول (alpha-TTP) متصل می‌شود. این پروتئین که در کبد نیز بیان می‌شود، نقش کلیدی در متابولیسم ویتامین E ایفا می‌کند و مسئول انتخاب و انتقال آلفا-توکوفرول به لیپوپروتئین‌های در حال سنتز است. آلفا-توکوفرول در سلول‌های اپیتلیال روده در کیلومیکرون‌ها بسته می‌شود و از سلول ترشح می‌گردد و وارد سیستم لنفاوی می‌شود. در طیور، مسیر انتقال کیلومیکرون‌های حاوی ویتامین E مشابه با مسیر انتقال اسیدهای چرب است و از طریق سیستم لنفاوی به ورید پورتال و سپس به کبد منتقل می‌شود. در کبد، کیلومیکرون‌ها توسط لیپوپروتئین لیپاز پردازش می‌شوند و ویتامین E آزاد شده توسط آلفا-TTP کبدی گرفته می‌شود (Traber, et al., 2007, p. 35). کبد طیور به‌عنوان مرکز اصلی تنظیم متابولیسم ویتامین E عمل می‌کند. در کبد، آلفا-TTP با تمایل بالا به آلفا-توکوفرول، این ایزومر را از میان سایر ایزومرهای ویتامین E (بتا، گاما، دلتا) انتخاب می‌کند و آن را به لیپوپروتئین‌های در حال سنتز، به‌ویژه VLDL، منتقل می‌نماید. این انتخاب‌گری آلفا-TTP دلیل اصلی این است که علی‌رغم حضور مقادیر بالای گاما-توکوفرول در جیره‌های طیور (به‌دلیل حضور روغن سویا که غنی از گاما-توکوفرول است)، محتوای ویتامین E بافت‌ها عمدتاً به فرم آلفا-توکوفرول است. VLDL‌های حاوی آلفا-توکوفرول از کبد ترشح می‌شوند و وارد جریان خون می‌گردند و ویتامین E را به بافت‌های محیطی از جمله بافت عضلانی، بافت چربی و غدد تولیدمثلی منتقل می‌کنند. در بافت‌های محیطی، ویتامین E از VLDL توسط لیپوپروتئین لیپاز آزاد می‌شود و توسط سلول‌های بافت هدف جذب می‌گردد (Brigelius-Flohe, et al., 2010, p. 28). توزیع ویتامین E در بافت‌های مختلف طیور متفاوت است و این توزیع تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد. بافت‌هایی که محتوای چربی بالاتری دارند، مانند بافت چربی زیرپوستی و چربی بین‌عضلانی، محتوای ویتامین E بالاتری نیز دارند، زیرا ویتامین E در چربی حل می‌شود. بافت کبد به‌عنوان مرکز متابولیسم ویتامین E، محتوای قابل‌توجهی از این ویتامین دارد. بافت عضلانی، به‌ویژه عضله سفید (سینه)، محتوای ویتامین E پایین‌تری نسبت به عضله تیره (ران و ساق) دارد، زیرا عضله سفید محتوای چربی پایین‌تری دارد. اما با افزودن ویتامین E به جیره در سطوح بالاتر از نیاز پایه، می‌توان محتوای ویتامین E بافت عضلانی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش داد که این امر برای پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری اهمیت فراوانی دارد. در فصول پاییز و زمستان که پایداری اکسیداتیو گوشت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، افزایش محتوای ویتامین E بافت عضلانی از طریق افزایش سطح ویتامین E در جیره یک استراتژی تغذیه‌ای مؤثر است (Surai, et al., 2019, p. 60). متابولیسم ویتامین E در بدن پرنده شامل چندین مسیر است. نخست، ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان عمل می‌کند و با اهدا هیدروژن خود به رادیکال‌های آزاد، از اکسیداسیون چربی‌های غشای سلولی جلوگیری می‌نماید. در این فرآیند، ویتامین E خود به یک رادیکال توکوفرول تبدیل می‌شود که باید احیا شود تا بتواند دوباره فعالیت آنتی‌اکسیدانی خود را از سر بگیرد. احیای رادیکال توکوفرول توسط ویتامین C، گلوتاتیون و آنزیم‌های احیاکننده انجام می‌شود. دوم، ویتامین E با تنظیم بیان ژن‌های درگیر در متابولیسم لیپید، التهاب و سیستم ایمنی، اثرات غیرآنتی‌اکسیدانی اعمال می‌کند. آلفا-توکوفرول با فعال‌سازی یا مهار فاکتورهای رونویسی مانند PPAR و NF-κB، بر بیان ژن‌های درگیر در اکسیداسیون چربی، تولید سیتوکین‌های التهابی و پاسخ ایمنی تأثیر می‌گذارد. سوم، ویتامین E با مهار آنزیم‌های پروالتهابی مانند NADPH اکسیداز و لیپوکسیژناز، اثرات ضدالتهابی اعمال می‌کند (Niki, et al., 2006, p. 465).دفع ویتامین E از بدن پرنده از طریق چندین مسیر صورت می‌گیرد. بخشی از ویتامین E بدون تغییر از طریق صفرا دفع می‌شود و بخش دیگر به‌صورت متابولیت‌های کونژوگه از طریق مدفوع دفع می‌گردد. متابولیسم ویتامین E در کبد شامل اکسیداسیون زنجیره جانبی توسط سیتوکروم P450 و تولید متابولیت‌هایی مانند کاربوکسی‌اتیل‌هیدروکرومان (CEHC) است که از طریق ادرار دفع می‌شوند. نیمه‌عمر ویتامین E در بدن پرنده نسبتاً کوتاه است (حدود 10 تا 15 روز در بافت کبد و 30 تا 60 روز در بافت چربی) و بنابراین تأمین مداوم ویتامین E از طریق جیره ضروری است. در فصول پاییز و زمستان که نیاز به ویتامین E افزایش می‌یابد، قطع تأمین این ویتامین می‌تواند به‌سرعت منجر به افت ذخایر بافتی و بروز علائم کمبود شود (Brigelius-Flohe, et al., 2010, p. 32). عوامل مؤثر بر جذب و متابولیسم ویتامین E در طیور متعدد هستند و شناخت این عوامل برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر ضروری است. نخست، سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره تأثیر قابل‌توجهی بر نیاز و متابولیسم ویتامین E دارد. افزایش سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع، به‌ویژه امگا-3، باعث افزایش مصرف ویتامین E برای محافظت از این اسیدهای چرب در برابر اکسیداسیون می‌شود و در نتیجه نیاز به ویتامین E را افزایش می‌دهد. به‌عنوان قاعده کلی، برای هر یک درصد افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، نیاز به ویتامین E حدود 30 تا 50 واحد بین‌المللی در کیلوگرم افزایش می‌یابد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، این افزایش نیاز باید در فرمولاسیون جیره لحاظ شود (Surai, et al., 2019, p. 65). دومین عامل مؤثر بر جذب و متابولیسم ویتامین E، سن پرنده است. در جوجه‌های جوان، سیستم گوارش هنوز کامل نشده است و بازدهی جذب ویتامین E پایین‌تر از پرنده‌های بالغ است. علاوه بر این، در جوجه‌های جوان، سیستم آنتی‌اکسیدانی بدن هنوز کامل نشده است و نیاز به ویتامین E به‌طور نسبی بالاتر است. در مرغان مادر، انتقال ویتامین E به جنین از طریق زرده تخم‌مرغ اهمیت ویژه‌ای دارد و محتوای ویتامین E زرده به‌طور مستقیم به سطح ویتامین E جیره مرغ مادر بستگی دارد. در فصول پاییز و زمستان، تأمین کافی ویتامین E در جیره مرغ مادر برای انتقال کافی این ویتامین به جوجه‌های نوزاد ضروری است (Klasing, et al., 2013, p. 295). سومین عامل مؤثر بر جذب و متابولیسم ویتامین E، حضور سایر آنتی‌اکسیدان‌ها در جیره است. ویتامین C، سلنیوم، کاروتنوئیدها و ترکیبات فنلی می‌توانند با ویتامین E اثرات هم‌افزایی ایجاد کنند و نیاز به ویتامین E را کاهش دهند. ویتامین C با احیای رادیکال توکوفرول، به بازیافت ویتامین E کمک می‌کند. سلنیوم به‌عنوان کوفاکتور آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز، در کنار ویتامین E به دفاع آنتی‌اکسیدانی سلول کمک می‌کند. در فصول پاییز و زمستان، استفاده ترکیبی ویتامین E با سایر آنتی‌اکسیدان‌ها می‌تواند استراتژی مؤثری برای مقابله با استرس اکسیداتیو ناشی از سرما باشد (Niki, et al., 2006, p. 470). چهارمین عامل مؤثر بر جذب و متابولیسم ویتامین E، فرآوری خوراک است. پلت‌سازی با حرارت و فشار می‌تواند باعث تخریب بخشی از ویتامین E در جیره شود. استفاده از فرم استر استات که پایدارتر در برابر حرارت است، می‌تواند این اتلاف را کاهش دهد. اکستروژن با حرارت بسیار بالاتر می‌تواند باعث تخریب قابل‌توجه ویتامین E شود و در صورت استفاده از این فرآوری، باید سطح ویتامین E در جیره افزایش یابد یا از فرم‌های پوشش‌دار ویتامین E استفاده شود. در فصول پاییز و زمستان، انتخاب روش فرآوری مناسب و مدیریت سطح ویتامین E در جیره با توجه به اتلاف فرآوری اهمیت ویژه‌ای دارد (Surai, et al., 2019, p. 70). در مجموع، جذب، انتقال و متابولیسم ویتامین E در طیور فرآیندی پیچیده و چندمرحله‌ای است که تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد. شناخت این فرآیندها و عوامل مؤثر بر آن‌ها برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول پاییز و زمستان ضروری است. وابستگی جذب ویتامین E به حضور چربی‌های جیره و نمک‌های صفراوی، ارتباط نزدیکی بین متابولیسم ویتامین E و متابولیسم اسیدهای چرب امگا-3 ایجاد می‌کند که این ارتباط پایه‌ای برای درک تعاملات بین این دو ماده مغذی است. در فصول بعدی این پژوهش، این تعاملات و اثرات آن‌ها بر کیفیت لاشه و میوپاتی به‌طور مفصل مورد بررسی قرار خواهند گرفت (Traber, et al., 2007, p. 40).   نقش امگا-3 در تنظیم التهاب و سیستم ایمنی پرنده سیستم ایمنی طیور به‌عنوان خط دفاعی اول بدن پرنده در برابر عوامل بیماری‌زا، نقش حیاتی در حفظ سلامت و عملکرد گله ایفا می‌کند و تنظیم این سیستم توسط اسیدهای چرب امگا-3 یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های تأثیر این اسیدهای چرب بر سلامت پرنده محسوب می‌شود. سیستم ایمنی طیور مانند سایر vertebrate‌ها شامل دو بخش اصلی است: سیستم ایمنی ذاتی (innate immunity) که پاسخ سریع و غیراختصاصی به عوامل بیماری‌زا ارائه می‌دهد و سیستم ایمنی اکتسابی (adaptive immunity) که پاسخ اختصاصی و ماندگار ایجاد می‌کند. اسیدهای چرب امگا-3 بر هر دو بخش سیستم ایمنی تأثیر می‌گذارند و این تأثیرات از طریق چندین مکانیسم مولکولی و سلولی اعمال می‌شوند که شناخت آن‌ها برای درک نقش امگا-3 در سلامت پرنده، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان که چالش‌های ایمنی شدیدتر هستند، ضروری است (Klasing, et al., 2013, p. 320). مهم‌ترین مکانیسم تأثیر اسیدهای چرب امگا-3 بر سیستم ایمنی، تنظیم تولید ایکوزانوئیدها است. ایکوزانوئیدها ترکیبات سیگنال‌دهنده‌ای هستند که از اسیدهای چرب 20 کربنی مشتق می‌شوند و نقش واسطه‌های شیمیایی در فرآیندهای التهابی، ایمنی و انعقاد خون را ایفا می‌کنند. اسید آراشیدونیک (C20:4n-6) که از اسید لینولئیک مشتق می‌شود، پیش‌ساز ایکوزانوئیدهای پروالتهابی شامل پروستاگلاندین‌های سری 2 (PGE2)، ترومبوکسان‌های سری 2 (TXA2) و لکوترین‌های سری 4 (LTB4) است. این ایکوزانوئیدها با افزایش التهاب، گشادسازی عروق، افزایش نفوذپذیری مویرگ‌ها، جذب سلول‌های التهابی و تحریک تولید سیتوکین‌های التهابی، پاسخ التهابی را تشدید می‌کنند. در مقابل، اسید ایکوزاپنتانوئیک (C20:5n-3) که از اسید آلفا-لینولنیک مشتق می‌شود، پیش‌ساز ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی شامل پروستاگلاندین‌های سری 3 (PGE3)، ترومبوکسان‌های سری 3 (TXA3) و لکوترین‌های سری 5 (LTB5) است. این ایکوزانوئیدها با رقابت با ایکوزانوئیدهای پروالتهابی برای گیرنده‌های سلولی و آنزیم‌های مشترک، اثرات ضدالتهابی اعمال می‌کنند و از التهاب مزمن و آسیب بافتی جلوگیری می‌نمایند (Calder, et al., 2015, p. 20). مکانیسم رقابت بین اسید آراشیدونیک و اسید ایکوزاپنتانوئیک برای آنزیم سیکلواکسیژناز (COX) و لیپوکسیژناز (LOX) یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های تنظیم التهاب توسط امگا-3 است. آنزیم COX که در دو ایزوفرم COX-1 و COX-2 وجود دارد، اسید آراشیدونیک را به پروستاگلاندین‌ها و ترومبوکسان‌ها تبدیل می‌کند و اسید ایکوزاپنتانوئیک را به پروستاگلاندین‌های سری 3 و ترومبوکسان‌های سری 3 تبدیل می‌نماید. آنزیم LOX نیز اسید آراشیدونیک را به لکوترین‌های سری 4 و اسید ایکوزاپنتانوئیک را به لکوترین‌های سری 5 تبدیل می‌کند. لکوترین‌های سری 5 (LTB5) که از اسید ایکوزاپنتانوئیک مشتق می‌شوند، فعالیت پروالتهابی بسیار کمتری نسبت به لکوترین‌های سری 4 (LTB4) دارند که از اسید آراشیدونیک مشتق می‌شوند. وقتی سطح اسید ایکوزاپنتانوئیک در غشای سلولی افزایش می‌یابد، این اسید چرب با رقابت با اسید آراشیدونیک برای آنزیم‌های COX و LOX، تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی را کاهش می‌دهد و تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی را افزایش می‌دهد. این تغییر در پروفایل ایکوزانوئیدها باعث کاهش شدت و مدت زمان التهاب می‌شود و از آسیب بافتی ناشی از التهاب مزمن جلوگیری می‌نماید (Wall, et al., 2010, p. 432). در فصول پاییز و زمستان، اهمیت تنظیم التهاب توسط امگا-3 به‌دلیل چندین عامل افزایش می‌یابد. نخست، استرس سرما باعث فعال‌سازی سیستم ایمنی و افزایش تولید سیتوکین‌های التهابی می‌شود. سیتوکین‌های التهابی مانند اینترلوکین-1 (IL-1)، اینترلوکین-6 (IL-6) و فاکتور نکروز توموری آلفا (TNF-α) با تحریک پاسخ التهابی، باعث افزایش دمای بدن، کاهش مصرف خوراک، تجزیه پروتئین عضلانی و سرکوب سیستم ایمنی می‌شوند. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش تولید این سیتوکین‌های التهابی، از اثرات منفی استرس سرما بر عملکرد و سلامت پرنده جلوگیری می‌کنند. دوم، در فصول سرد، پرنده‌ها در فضاهای بسته و متراکم نگهداری می‌شوند که این امر باعث افزایش غلظت عوامل بیماری‌زا در محیط و تشدید چالش‌های ایمنی می‌شود. اسیدهای چرب امگا-3 با تنظیم پاسخ ایمنی، به کنترل التهاب ناشی از عفونت‌ها و جلوگیری از التهاب مزمن کمک می‌کنند. سوم، در فصول سرد، خطر بیماری‌های تنفسی و گوارشی افزایش می‌یابد و اسیدهای چرب امگا-3 با تقویت یکپارچگی غشای سلولی و کاهش نفوذپذیری مویرگ‌ها، از ورود عوامل بیماری‌زا به بافت‌ها جلوگیری می‌نمایند (Konjufca, et al., 1997, p. 192). تأثیر اسیدهای چرب امگا-3 بر سلول‌های ایمنی طیور شامل چندین جنبه است. بر روی ماکروفاژها، اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش تولید سیتوکین‌های التهابی و کاهش فعالیت آنزیم‌های پروالتهابی، از فعال‌سازی بیش از حد ماکروفاژها جلوگیری می‌کنند و از آسیب بافتی ناشی از فعال‌سازی بیش از حد این سلول‌ها ممانست می‌نمایند. بر روی لنفوسیت‌های T، اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر سیالیت غشای سلولی و انتقال سیگنال، بر تکثیر و فعالیت این سلول‌ها تأثیر می‌گذارند. بر روی لنفوسیت‌های B، اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر تولید آنتی‌بادی، به تنظیم پاسخ ایمنی اکتسابی کمک می‌کنند. بر روی سلول‌های کشنده طبیعی (NK cells)، اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر فعالیت این سلول‌ها، به دفاع ضد ویروسی کمک می‌نمایند. در مجموع، اسیدهای چرب امگا-3 با تنظیم متعادل فعالیت سلول‌های ایمنی، از پاسخ ایمنی بیش از حد که می‌تواند به التهاب مزمن و آسیب بافتی منجر شود، جلوگیری می‌کنند و در عین حال کارایی پاسخ ایمنی در برابر عوامل بیماری‌زا را حفظ می‌نمایند (Muir, et al., 2002, p. 108). تأثیر اسیدهای چرب امگا-3 بر بیان ژن‌های ایمنی و التهابی یکی از مکانیسم‌های مهم دیگر این اسیدهای چرب است. اسیدهای چرب امگا-3 با فعال‌سازی فاکتور رونویسی PPAR-γ (Peroxisome Proliferator-Activated Receptor gamma)، بیان ژن‌های درگیر در التهاب را سرکوب می‌کنند. PPAR-γ یک فاکتور رونویسی ضدالتهابی است که با مهار فاکتور رونویسی NF-κB، تولید سیتوکین‌های التهبی را کاهش می‌دهد. NF-κB یکی از مهم‌ترین فاکتورهای رونویسی پروالتهابی است که بیان ژن‌های درگیر در التهاب مانند IL-1، IL-6، TNF-α و COX-2 را تحریک می‌کند. اسیدهای چرب امگا-3 با فعال‌سازی PPAR-γ و مهار NF-κB، تولید سیتوکین‌های التهابی را کاهش می‌دهند و از التهاب مزمن جلوگیری می‌نمایند. این مکانیسم مولکولی یکی از مهم‌ترین مسیرهای تأثیر امگا-3 بر سیستم ایمنی است و در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث فعال‌سازی NF-κB می‌شود، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند (Calder, et al., 2015, p. 25). علاوه بر تنظیم التهاب، اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر ساخت و عملکرد غشای سلولی، بر عملکرد سلول‌های ایمنی تأثیر می‌گذارند. غشای سلول‌های ایمنی سرشار از فسفولیپیدها است که پروفایل اسیدهای چرب آن‌ها تحت تأثیر مستقیم جیره قرار دارد. با افزودن اسیدهای چرب امگا-3 به جیره، این اسیدهای چرب در فسفولیپیدهای غشای سلولی جای می‌گیرند و سیالیت غشا را افزایش می‌دهند. افزایش سیالیت غشا باعث بهبود عملکرد گیرنده‌های سطح سلول، بهبود انتقال سیگنال‌های سلولی و بهبود فعالیت سلول‌های ایمنی می‌شود. علاوه بر این، جایگزینی اسید آراشیدونیک با اسید ایکوزاپنتانوئیک در فسفولیپیدهای غشا، بستر تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی را فراهم می‌کند و تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی را کاهش می‌دهد. این تغییر در ترکیب فسفولیپیدهای غشا یکی از مکانیسم‌های اصلی تأثیر امگا-3 بر سیستم ایمنی است و برای تحقق آن، تأمین مداوم و کافی اسیدهای چرب امگا-3 از طریق جیره ضروری است (Stillwell, et al., 2003, p. 238). تأثیر اسیدهای چرب امگا-3 بر سلامت گوارش طیور نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. دستگاه گوارش طیور دارای فلور میکروبی پیچیده‌ای است که نقش مهمی در هضم، جذب و سلامت پرنده ایفا می‌کند. تعادل بین باکتری‌های مفید و مضر در گوارش برای حفظ سلامت پرنده ضروری است. اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر ترکیب فلور میکروبی گوارش، می‌توانند به حفظ این تعادل کمک کنند. مطالعات نشان داده‌اند که افزودن منابع امگا-3 به جیره می‌تواند باعث کاهش جمعیت باکتری‌های بیماری‌زا مانند سالمونلا و E. coli و افزایش جمعیت باکتری‌های مفید مانند لاکتوباسیلوس‌ها در گوارش طیور شود. این اثر ممکن است از طریق تأثیر اسیدهای چرب امگا-3 بر محیط گوارش (تغییر pH، تغییر ترکیب صفرا، تأثیر بر موکوس گوارشی) یا تأثیر مستقیم بر باکتری‌ها صورت گیرد. در فصول پاییز و زمستان که خطر بیماری‌های گوارشی افزایش می‌یابد، این اثر امگا-3 بر سلامت گوارش اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند (Klasing, et al., 2013, p. 325). در بافت عضلانی، اسیدهای چرب امگا-3 با تنظیم التهاب و حفظ یکپارچگی غشای سلولی، از بروز میوپاتی جلوگیری می‌کنند. میوپاتی در جوجه‌های گوشتی با التهاب بافت عضلانی، تجمع سلول‌های التهابی، نکروز فیبرهای عضلانی و تجمع کلاژن و فیبروز همراه است. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی و سیتوکین‌های التهابی در بافت عضلانی، از التهاب مزمن و آسیب به فیبرهای عضلانی جلوگیری می‌کنند. علاوه بر این، اسیدهای چرب امگا-3 با جایگزینی اسید آراشیدونیک در فسفولیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، سیالیت غشا را افزایش می‌دهند و از آسیب به غشای سلولی ناشی از استرس اکسیداتیو جلوگیری می‌نمایند. این اثرات محافظتی امگا-3 بر بافت عضلانی به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما و بار متابولیکی بالا باعث افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود، اهمیت فراوانی دارد (Kjaer, et al., 2004, p. 290). در مجموع، نقش اسیدهای چرب امگا-3 در تنظیم التهاب و سیستم ایمنی پرنده چندوجهی است و از طریق مکانیسم‌های متعددی اعمال می‌شود. تنظیم تولید ایکوزانوئیدها، تنظیم بیان ژن‌های التهابی، تأثیر بر سلول‌های ایمنی، تأثیر بر ساخت و عملکرد غشای سلولی و تأثیر بر سلامت گوارش از جمله مهم‌ترین این مکانیسم‌ها هستند. در فصول پاییز و زمستان که چالش‌های ایمنی و التهابی شدیدتر هستند، اهمیت این نقش‌ها دوچندان می‌شود و تأمین کافی اسیدهای چرب امگا-3 از طریق جیره برای حفظ سلامت گله و بهبود کیفیت لاشه ضروری می‌گردد. درک این مکانیسم‌ها پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی با ویتامین E است که در فصول بعدی این پژوهش به‌طور مفصل مورد بررسی قرار خواهند گرفت (Surai, et al., 2019, p. 80).   نقش ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان در بدن پرنده ویتامین E به‌عنوان مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان طبیعی در بافت‌های زنده، نقش محوری در دفاع سلولی طیور در برابر استرس اکسیداتیو ایفا می‌کند و درک مکانیسم‌های آنتی‌اکسیدانی این ویتامین در زمینه طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای برای فصول پاییز و زمستان، ضروری است. استرس اکسیداتیو حالتی است که در آن تعادل بین تولید رادیکال‌های آزاد و سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن به‌نفع رادیکال‌های آزاد برهم می‌خورد و باعث آسیب به مولکول‌های بیولوژیک از جمله لیپیدها، پروتئین‌ها و DNA می‌شود. در طیور، استرس اکسیداتیو می‌تواند از منابع متعددی ناشی شود، از جمله متابولیسم نرمال سلولی، استرس‌های محیطی (سرما، گرما)، بیماری‌ها، رژیم‌های پرچرب و پرچربی غیراشباع، و فرآیندهای تولیدی با شدت بالا. در فصول پاییز و زمستان، استرس سرمایی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع استرس اکسیداتیو، با افزایش متابولیسم میتوکندریایی و تولید رادیکال‌های آزاد، نیاز به دفاع آنتی‌اکسیدانی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد (Surai, et al., 2019, p. 85). مکانیسم اصلی اثر آنتی‌اکسیدانی ویتامین E، مهار واکنش زنجیره‌ای اکسیداسیون لیپیدها (lipid peroxidation) است. اکسیداسیون لیپیدها فرآیندی زنجیره‌ای است که در سه مرحله اصلی انجام می‌شود: آغاز (initiation)، گسترش (propagation) و خاتمه (termination). در مرحله آغاز، یک رادیکال آزاد (مانند رادیکال هیدروکسیل یا رادیکال پراکسیل) یک هیدروژن از اسید چرب چندباند غیراشباع غشای سلولی جدا می‌کند و یک رادیکال چربی تولید می‌نماید. در مرحله گسترش، رادیکال چربی با اکسیژن مولکولی واکنش می‌دهد و رادیکال پراکسیل چربی تولید می‌کند که خود می‌تواند از اسید چرب مجاور هیدروژن جدا کند و واکنش زنجیره‌ای را ادامه دهد. این واکنش زنجیره‌ای می‌تواند صدها تا هزاران مولکول اسید چرب را تخریب کند و تولید ترکیبات ثانویه اکسیداسیون مانند مالون‌آلدهید (MDA)، هیدروکسی‌نوننال (HNE) و ایزوپروستانه‌ها نماید که برای سلول سمی هستند. ویتامین E با اهدا هیدروژن خود به رادیکال پراکسیل چربی در مرحله گسترش، این رادیکال را به هیدروپراکسید چربی پایدار تبدیل می‌کند و واکنش زنجیره‌ای را متوقف می‌نماید. خود ویتامین E پس از اهدا هیدروژن به یک رادیکال توکوفرول تبدیل می‌شود که باید احیا شود تا بتواند دوباره فعالیت آنتی‌اکسیدانی خود را از سر بگیرد (Niki, et al., 2006, p. 463). احیای رادیکال توکوفرول و بازیافت ویتامین E فرآیندی حیاتی برای حفظ فعالیت آنتی‌اکسیدانی مداوم ویتامین E است. رادیکال توکوفرول می‌تواند از طریق چندین مسیر احیا شود. نخست، ویتامین C با اهدا الکترون به رادیکال توکوفرول، آن را به ویتامین E فعال احیا می‌کند و خود به رادیکال اسید اسکوربیک تبدیل می‌شود که سپس توسط آنزیم‌های احیاکننده به ویتامین C فعال بازمی‌گردد. این تعامل بین ویتامین E و ویتامین C به‌عنوان «سیستم آنتی‌اکسیدانی هم‌افزا» شناخته می‌شود و در فصول پاییز و زمستان که نیاز به دفاع آنتی‌اکسیدانی بالاتر است، اهمیت ویژه‌ای دارد. دوم، گلوتاتیون (GSH) به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های داخل‌سلولی، با احیای رادیکال توکوفرول به ویتامین E کمک می‌کند. سوم، آنزیم آلفا-توکوفرول کیناز که در غشای سلولی قرار دارد، می‌تواند رادیکال توکوفرول را احیا کند. این مسیرهای بازیافت ویتامین E باعث می‌شوند که یک مولکول ویتامین E بتواند هزاران رادیکال آزاد را خنثی کند و به این ترتیب بازدهی آنتی‌اکسیدانی ویتامین E به‌طور چشمگیری افزایش یابد (Packer, et al., 1979, p. 279). موقعیت ویتامین E در غشای سلولی برای عملکرد آنتی‌اکسیدانی آن حیاتی است. ویتامین E در لایه خارجی (leaflet) غشای سلولی قرار می‌گیرد و گروه هیدروکسیل آن در سطح غشا در مجاورت فاز آبی قرار دارد، در حالی که زنجیره جانبی آن در لایه داخلی غشا در مجاورت اسیدهای چرب فسفولیپیدها قرار می‌گیرد. این موقعیت به‌ویژه برای محافظت از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع غشا که در لایه داخلی غشا قرار دارند، اهمیت دارد. اسیدهای چرب امگا-3 که به غشای سلولی افزوده می‌شوند، در لایه داخلی غشا جای می‌گیرند و مستعد حمله رادیکال‌های آزاد هستند. ویتامین E با قرار گرفتن در مجاورت این اسیدهای چرب، می‌تواند به‌طور مؤثری از آن‌ها در برابر اکسیداسیون محافظت کند. این هم‌موقعیتی ویتامین E و اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلولی یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های تعامل بین این دو ماده مغذی است و توضیح می‌دهد که چرا استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E اثرات هم‌افزایی ایجاد می‌کند (Stillwell, et al., 2003, p. 240). علاوه بر نقش آنتی‌اکسیدانی کلاسیک، ویتامین E اثرات غیرآنتی‌اکسیدانی متعددی نیز دارد که برای سلامت و عملکرد پرنده اهمیت دارند. ویتامین E با تنظیم بیان ژن‌های درگیر در متابولیسم لیپید، التهاب و سیستم ایمنی، اثرات غیرآنتی‌اکسیدانی اعمال می‌کند. آلفا-توکوفرول با فعال‌سازی فاکتور رونویسی PPAR-γ، بیان ژن‌های درگیر در اکسیداسیون چربی را تحریک می‌کند و به مدیریت متابولیسم لیپید کمک می‌نماید. با مهار فاکتور رونویسی NF-κB، بیان ژن‌های التهابی را سرکوب می‌کند و اثر ضدالتهابی اعمال می‌نماید. با تأثیر بر بیان ژن‌های درگیر در سیستم ایمنی، به تنظیم پاسخ ایمنی کمک می‌کند. این اثرات غیرآنتی‌اکسیدانی ویتامین E در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث تغییر در بیان ژن‌های التهابی و ایمنی می‌شود، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند (Brigelius-Flohe, et al., 2010, p. 30). ویتامین E در بافت عضلانی طیور نقش حیاتی در پیشگیری از میوپاتی ایفا می‌کند. بافت عضلانی یکی از بافت‌هایی است که در معرض استرس اکسیداتیو بالایی قرار دارد، زیرا متابولیسم انرژی در میتوکندری‌های سلول‌های عضلانی باعث تولید قابل‌توجه رادیکال‌های آزاد می‌شود. در جوجه‌های گوشتی نوین که نرخ رشد بسیار بالایی دارند، بار متابولیکی روی بافت عضلانی بسیار زیاد است و تولید رادیکال‌های آزاد در این بافت به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد. اگر محتوای ویتامین E بافت عضلانی کافی نباشد، رادیکال‌های آزاد باعث اکسیداسیون لیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، آسیب به غشا، نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی (مانند کراتین کیناز) به خون، التهاب بافت عضلانی و نکروز فیبرهای عضلانی می‌شوند. این زنجیره از رویدادها زمینه بروز میوپاتی را فراهم می‌کند که می‌تواند به‌صورت خطوط سفید روی سینه، گوشت چوبی یا گوشت تیره بروز کند. تأمین کافی ویتامین E در جیره می‌تواند با محافظت از غشای سلول‌های عضلانی، از این زنجیره از رویدادها جلوگیری کند و از بروز میوپاتی پیشگیری نماید (Kjaer, et al., 2004, p. 295). در فصول پاییز و زمستان، نقش ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان در بافت عضلانی اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. استرس سرما با افزایش متابولیسم میتوکندریایی برای تولید گرما، تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، در فصول سرد، فعالیت فیزیکی پرنده‌ها تغییر می‌کند و این امر می‌تواند بر تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی تأثیر بگذارد. اگر جیره حاوی منابع امگا-3 باشد، اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلول‌های عضلانی جای می‌گیرند و به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد اکسیداسیون هستند. بدون حضور کافی ویتامین E، این اسیدهای چرب به‌سرعت اکسید می‌شوند و نه تنها ارزش تغذیه‌ای خود را از دست می‌دهند، بلکه تولید رادیکال‌های آزاد و ترکیبات ثانویه اکسیداسیون می‌کنند که باعث تشدید استرس اکسیداتیو و آسیب به بافت عضلانی می‌شوند. بنابراین، در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، افزایش سطح ویتامین E برای محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در بافت عضلانی ضروری است (Surai, et al., 2019, p. 90). تأثیر ویتامین E بر پایداری اکسیداتیو گوشت پس از ذبح نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. پس از ذبح پرنده، فرآیندهای اکسیداتیو در گوشت ادامه می‌یابند و باعث تغییرات رنگ، طعم، آبداری و ارزش تغذیه‌ای گوشت در طول دوره نگهداری می‌شوند. اکسیداسیون چربی‌های گوشت باعث تولید ترکیبات ثانویه اکسیداسیون مانند مالون‌آلدهید می‌شود که با طعم و بوی نامطبوع (rancidity) همراه است. اکسیداسیون میوگلوبین باعث تغییر رنگ گوشت از قرمز روشن به قهوه‌ای می‌شود که از نظر مصرف‌کننده نامطلوب است. اکسیداسیون پروتئین‌ها باعث از دست رفتن آبداری گوشت و افزایش چکه‌کنندگی (drip loss) می‌شود. محتوای ویتامین E بافت عضلانی در زمان ذبح تعیین‌کننده پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری است. گوشت با محتوای ویتامین E بالاتر، پایداری اکسیداتیو بالاتری دارد و ماندگاری طولانی‌تر، رنگ مطلوب‌تر، طعم بهتر و آبداری بالاتری دارد. در فصول پاییز و زمستان که شرایط نگهداری گوشت ممکن است متفاوت باشد و دوره نگهداری ممکن است طولانی‌تر شود، تأمین کافی ویتامین E در جیره برای بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت اهمیت فراوانی دارد (Bou, et al., 2004, p. 572). عوامل مؤثر بر نیاز ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان در طیور متعدد هستند. نخست، سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده نیاز ویتامین E است. افزایش سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع، به‌ویژه امگا-3، باعث افزایش مصرف ویتامین E برای محافظت از این اسیدهای چرب می‌شود. دوم، سطح استرس محیطی، به‌ویژه استرس سرما، با افزایش تولید رادیکال‌های آزاد، نیاز به ویتامین E را افزایش می‌دهد. سوم، سن پرنده و مرحله تولید بر نیاز ویتامین E تأثیر می‌گذارند. چهارم، حضور سایر آنتی‌اکسیدان‌ها در جیره مانند ویتامین C، سلنیوم و کاروتنوئیدها می‌تواند با هم‌افزایی با ویتامین E، نیاز به این ویتامین را تعدیل کند. پنجم، نوع فرآوری خوراک و میزان اتلاف ویتامین E در طول فرآوری باید در تعیین سطح مکمل ویتامین E لحاظ شود. در فصول پاییز و زمستان، تمام این عوامل باید به‌طور جامع در فرمولاسیون جیره مورد توجه قرار گیرند (Surai, et al., 2019, p. 95). در مجموع، نقش ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان در بدن پرنده چندوجهی است و از طریق مکانیسم‌های متعددی اعمال می‌شود. مهار اکسیداسیون لیپیدها، بازیافت توسط سایر آنتی‌اکسیدان‌ها، موقعیت در غشای سلولی، اثرات غیرآنتی‌اکسیدانی بر بیان ژن، محافظت از بافت عضلانی و بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت از جمله مهم‌ترین این مکانیسم‌ها هستند. در فصول پاییز و زمستان که استرس اکسیداتیو بالاتر است و جیره‌ها حاوی منابع امگا-3 هستند، اهمیت این نقش‌ها دوچندان می‌شود و تأمین کافی ویتامین E در جیره برای حفظ سلامت گله، بهبود کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی ضروری می‌گردد. درک این مکانیسم‌ها پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی با امگا-3 است که در فصول بعدی این پژوهش به‌طور مفصل مورد بررسی قرار خواهند گرفت (Niki, et al., 2006, p. 475).   تعاملات متابولیکی بین امگا-3 و ویتامین E تعاملات متابولیکی بین اسیدهای چرب امگا-3 و ویتامین E در بدن طیور یکی از مهم‌ترین و در عین حال کمتر شناخته‌شده‌ترین مفاهیم در تغذیه طیور است که درک آن برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول پاییز و زمستان ضروری است. این تعاملات به‌گونه‌ای عمیق و چندوجهی هستند که استفاده منفرد هر یک از این دو ماده مغذی بدون توجه به دیگری نمی‌تواند اثرات مطلوبی بر کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی ایجاد کند. در واقع، امگا-3 و ویتامین E در بدن پرنده یک «سیستم یکپارچه» تشکیل می‌دهند که در آن هر یک نقش مکمل دیگری را ایفا می‌کند و فقدان یا کمبود یکی از آن‌ها می‌تواند عملکرد دیگری را مختل کند. این مفهوم که در ادبیات علمی به‌عنوان «تعامل هم‌افزایی امگا-3 و ویتامین E» شناخته می‌شود، پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای در فصول سرد سال محسوب می‌شود (Surai, et al., 2019, p. 100). نخستین و مهم‌ترین تعامل بین امگا-3 و ویتامین E، رابطه بین درجه غیراشباعی اسیدهای چرب جیره و نیاز به ویتامین E است. اسیدهای چرب امگا-3 به‌دلیل داشتن چندین باند دوگانه، به‌شدت مستعد اکسیداسیون هستند. سرعت اکسیداسیون اسید آلفا-لینولنیک (سه باند دوگانه) حدود 25 برابر سریع‌تر از اسید اولئیک (یک باند دوگانه) و سرعت اکسیداسیون اسید دوکوزاهگزانوئیک (شش باند دوگانه) بیش از 100 برابر سریع‌تر از اسید اولئیک است. این پایداری اکسیداتیو پایین، چالش بزرگی در استفاده از منابع امگا-3 در جیره طیور ایجاد می‌کند، زیرا اکسیداسیون چربی‌های جیره نه تنها ارزش تغذیه‌ای آن‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه تولید رادیکال‌های آزاد و ترکیبات ثانویه اکسیداسیون می‌کند که برای پرنده سمی هستند. ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان اصلی، با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در جیره، در طول فرآوری خوراک و در بدن پرنده، از اکسیداسیون آن‌ها جلوگیری می‌کند و ارزش تغذیه‌ای آن‌ها را حفظ می‌نماید. به‌عنوان قاعده کلی، برای هر یک درصد افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، نیاز به ویتامین E حدود 30 تا 50 واحد بین‌المللی در کیلوگرم افزایش می‌یابد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، این افزایش نیاز باید در فرمولاسیون جیره لحاظ شود (Frankel, et al., 2002, p. 5). دومین تعامل مهم بین امگا-3 و ویتامین E، رابطه بین ترکیب اسیدهای چرب غشای سلولی و عملکرد ویتامین E است. اسیدهای چرب امگا-3 که از طریق جیره تأمین می‌شوند، در فسفولیپیدهای غشای سلولی جای می‌گیرند و سیالیت غشا را افزایش می‌دهند. این افزایش سیالیت برای عملکرد طبیعی سلول، از جمله فعالیت آنزیم‌های غشایی، انتقال سیگنال‌های سلولی و عملکرد گیرنده‌های سطح سلول، ضروری است. اما همین اسیدهای چرب امگا-3 که سیالیت غشا را افزایش می‌دهند، به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد اکسیداسیون توسط رادیکال‌های آزاد هستند. ویتامین E با قرار گرفتن در مجاورت اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلولی، از آن‌ها در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند و به این ترتیب هم سیالیت غشا را حفظ می‌نماید و هم از آسیب به غشای سلولی جلوگیری می‌کند. این هم‌موقعیتی ویتامین E و اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلولی یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های تعامل بین این دو ماده مغذی است و توضیح می‌دهد که چرا استفاده ترکیبی آن‌ها اثرات هم‌افزایی ایجاد می‌کند (Stillwell, et al., 2003, p. 242). سومین تعامل بین امگا-3 و ویتامین E، رابطه بین وضعیت آنتی‌اکسیدانی و بازدهی بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند است. آنزیم‌های دسچوراز و elongase که در مسیر بیوسنتز اسید آلفا-لینولنیک به اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک نقش دارند، پروتئین‌های حساسی هستند که در برابر آسیب اکسیداتیو آسیب‌پذیرند. در شرایط استرس اکسیداتیو، فعالیت این آنزیم‌ها کاهش می‌یابد و بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب با زنجیره بلند کاهش می‌یابد. ویتامین E با محافظت از این آنزیم‌ها در برابر آسیب اکسیداتیو، می‌تواند بازدهی بیوسنتز را افزایش دهد. این ارتباط بین ویتامین E و بازدهی بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند یکی از مکانیسم‌های مهم تعامل بین این دو ماده مغذی است و در فصول پاییز و زمستان که استرس اکسیداتیو بالاتر است، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. تأمین کافی ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان نه تنها از اسیدهای چرب امگا-3 در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند، بلکه با حفظ فعالیت آنزیم‌های بیوسنتز، بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب با زنجیره بلند را نیز افزایش می‌دهد (Gregory, et al., 2011, p. 152). چهارمین تعامل بین امگا-3 و ویتامین E، رابطه بین اثرات ضدالتهابی امگا-3 و اثرات آنتی‌اکسیدانی ویتامین E است. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی و سیتوکین‌های التهابی، اثرات ضدالتهابی اعمال می‌کنند. اما التهاب با تولید رادیکال‌های آزاد توسط سلول‌های التهابی همراه است و این رادیکال‌های آزاد می‌توانند باعث آسیب اکسیداتیو به بافت‌ها شوند. ویتامین E با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد تولیدشده در طول التهاب، از آسیب بافتی جلوگیری می‌کند و اثرات ضدالتهابی امگا-3 را تکمیل می‌نماید. این تعامل به‌ویژه در بافت عضلانی که در معرض التهاب و استرس اکسیداتیو قرار دارد، اهمیت فراوانی دارد و می‌تواند از بروز میوپاتی پیشگیری کند. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث فعال‌سازی مسیرهای التهابی و تولید رادیکال‌های آزاد می‌شود، این تعامل اهمیت دوچندان پیدا می‌کند (Calder, et al., 2015, p. 28). پنجمین تعامل بین امگا-3 و ویتامین E، رابطه بین تأثیر این دو ماده مغذی بر کیفیت لاشه است. اسیدهای چرب امگا-3 با تغییر پروفایل اسیدهای چرب لاشه، ارزش تغذیه‌ای گوشت را برای مصرف‌کننده افزایش می‌دهند. اما اسیدهای چرب امگا-3 به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، پایداری اکسیداتیو گوشت را کاهش می‌دهند و گوشت مستعد فساد اکسیداتیو می‌شود. ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در گوشت پس از ذبح، پایداری اکسیداتیو گوشت را افزایش می‌دهد و از فساد اکسیداتیو جلوگیری می‌کند. این تعامل به‌گونه‌ای است که استفاده منفرد امگا-3 بدون ویتامین E کافی می‌تواند باعث کاهش پایداری اکسیداتیو گوشت و افت کیفیت لاشه شود، در حالی که استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E می‌تواند هم ارزش تغذیه‌ای گوشت را افزایش دهد و هم پایداری اکسیداتیو آن را حفظ کند. این مفهوم پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای در فصول پاییز و زمستان است (Bou, et al., 2004, p. 575). ششمین تعامل بین امگا-3 و ویتامین E، رابطه بین این دو ماده مغذی در پیشگیری از میوپاتی است. میوپاتی در جوجه‌های گوشتی با التهاب بافت عضلانی، اکسیداسیون لیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، آسیب به غشا و نکروز فیبرهای عضلانی همراه است. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش التهاب بافت عضلانی و حفظ یکپارچگی غشای سلولی، از بروز میوپاتی پیشگیری می‌کنند. ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلول‌های عضلانی در برابر اکسیداسیون، از آسیب به غشا و نکروز فیبرهای عضلانی جلوگیری می‌نماید. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E اثرات هم‌افزایی در پیشگیری از میوپاتی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما و بار متابولیکی بالا باعث افزایش خطر میوپاتی می‌شود، این تعامل اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند (Kjaer, et al., 2004, p. 298). استراتژی‌های بهینه استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان باید بر اساس درک تعاملات بین این دو ماده مغذی طراحی شوند: نخست، سطح امگا-3 در جیره باید با توجه به اهداف تولید (غنی‌سازی لاشه، بهبود سلامت، پیشگیری از میوپاتی) تعیین شود. دوم، سطح ویتامین E باید متناسب با سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره، به‌ویژه امگا-3، تنظیم شود. به‌عنوان قاعده کلی، در جیره‌های حاوی منابع امگا-3، سطح ویتامین E باید حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم باشد. سوم، نوع منبع امگا-3 باید با توجه به محتوای اسیدهای چرب با زنجیره بلند و پایداری اکسیداتیو انتخاب شود. چهارم، فرآوری خوراک باید با توجه به حساسیت امگا-3 و ویتامین E به حرارت مدیریت شود. پنجم، استفاده از آنتی‌اکسیدان‌های مکمل مانند ویتامین C و سلنیوم می‌تواند با هم‌افزایی با ویتامین E، بازدهی سیستم آنتی‌اکسیدانی را افزایش دهد (Surai, et al., 2019, p. 105). در مجموع، تعاملات متابولیکی بین امگا-3 و ویتامین E در بدن طیور عمیق و چندوجهی هستند و درک این تعاملات برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول پاییز و زمستان ضروری است. رابطه بین درجه غیراشباعی اسیدهای چرب و نیاز به ویتامین E، رابطه بین ترکیب اسیدهای چرب غشا و عملکرد ویتامین E، رابطه بین وضعیت آنتی‌اکسیدانی و بازدهی بیوسنتز امگا-3، رابطه بین اثرات ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی، رابطه بین تأثیر بر کیفیت لاشه و رابطه در پیشگیری از میوپاتی از جمله مهم‌ترین این تعاملات هستند. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E با توجه به این تعاملات می‌تواند اثرات هم‌افزایی ایجاد کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است و این استراتژی پایه‌ای برای بهبود کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی در فصول پاییز و زمستان محسوب می‌شود. درک این تعاملات پایه‌ای است که فصول بعدی این پژوهش بر آن استوار خواهد بود (Niki, et al., 2006, p. 480).   فصل سوم: منابع امگا-3 در تغذیه طیور منابع گیاهی امگا-3 در تغذیه طیور اسیدهای چرب امگا-3 گروهی از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع هستند که اولین باند دوگانه آن‌ها در موقعیت کربن سوم از انتهای متیل مولکول قرار دارد. این اسیدهای چرب شامل اسید آلفا-لینولنیک (ALA, C18:3n-3)، اسید ایکوزاپنتانوئیک (EPA, C20:5n-3) و اسید دوکوزاهگزانوئیک (DHA, C22:6n-3) می‌باشند که هر یک نقش‌های فیزیولوژیک متفاوتی در بدن پرنده ایفا می‌کنند. در میان این سه اسید چرب، اسید آلفا-لینولنیک به‌عنوان پیش‌ساز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند محسوب می‌شود و به‌طور گسترده در منابع گیاهی یافت می‌شود. پرنده‌ها قادر به سنتز اسید آلفا-لینولنیک در بدن خود نیستند و بنابراین این اسید چرب به‌عنوان یک اسید چرب ضروری باید از طریق جیره غذایی تأمین گردد. تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسید ایکوزاپنتانوئیک و سپس به اسید دوکوزاهگزانوئیک از طریق مسیر بیوسنتزی آنزیم‌های دسچوراز و elongase در پرنده‌ها صورت می‌گیرد، اما بازدهی این تبدیل در طیور بسیار محدود است و معمولاً کمتر از پنج درصد جیره آلفا-لینولنیک به اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک تبدیل می‌شود (Rymer, et al., 2010, p. 243). این محدودیت متابولیکی اهمیت انتخاب منابع گیاهی مناسب و غنی از اسید آلفا-لینولنیک را در فرمولاسیون جیره‌های پاییز و زمستان طیور دوچندان می‌کند، زیرا در این فصول پرنده‌ها با چالش‌های متابولیکی و اکسیداتیو بیشتری روبه‌رو هستند و نیاز به اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند افزایش می‌یابد.منابع گیاهی امگا-3 در تغذیه طیور تنوع قابل‌توجهی دارند و هر یک از این منابع دارای ویژگی‌های شیمیایی، فیزیکی و تغذیه‌ای متمایزی هستند که باید پیش از استفاده در جیره به‌دقت ارزیابی شوند. دانه‌های روغنی، گیاهان علوفه‌ای، محصولات فرعی صنایع غذایی و عصاره‌های گیاهی از جمله مهم‌ترین منابع گیاهی اسید آلفا-لینولنیک به شمار می‌روند که در سال‌های اخیر توجه بسیاری از محققان و صنعتگران صنعت طیور را به خود جلب کرده‌اند. انتخاب منبع مناسب بستگی به عوامل متعددی از جمله میزان اسید آلفا-لینولنیک، قیمت دسترسی، پایداری اکسیداتیو، حضور عوامل ضدتغذیه‌ای، تأثیر بر مصرف خوراک و قابلیت فرآوری دارد. در فصول پاییز و زمستان که دمای محیط کاهش می‌یابد و پرنده‌ها برای حفظ دمای بدن نیاز انرژی بیشتری دارند، انتخاب منبع امگا-3 که همزمان انرژی متابولیسمی قابل‌توجهی فراهم کند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است (Cherian, et al., 2002, p. 156). دانه کتان (Linum usitatissimum) به‌عنوان غنی‌ترین منبع گیاهی اسید آلفا-لینولنیک شناخته می‌شود و در صنعت طیور به‌طور گسترده‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. روغن دانه کتان حاوی 50 تا 60 درصد اسید آلفا-لینولنیک از کل اسیدهای چرب آن است که این میزان به‌مراتب بالاتر از سایر منابع گیاهی است. دانه کتان کامل حاوی حدود 40 تا 45 درصد روغن و 20 تا 25 درصد پروتئین خام می‌باشد و انرژی متابولیسمی ظاهری آن در طیور حدود 3800 کیلوکالری در کیلوگرم تخمین زده می‌شود. با این حال، دانه کتان دارای عوامل ضدتغذیه‌ای متعددی است که استفاده از آن را در جیره طیور محدود می‌کند. مهم‌ترین این عوامل شامل سیانوژن‌های گلیکوزیدی به‌ویژه لینامارین، اسید فیتیک، موسیلاژها و لیگنان‌ها می‌باشند. لینامارین با آزادسازی اسید سیانیدریک می‌تواند باعث مسمومیت در پرنده شود و در دوزهای بالا منجر به تلفات گله گردد. موسیلاژهای دانه کتان که حدود 10 درصد وزن دانه را تشکیل می‌دهند، با جذب آب و ایجاد ویسکوزیته بالا در محیط گوارش، هضم و جذب مواد مغذی را مختل می‌کنند. برای کاهش اثرات منفی این عوامل ضدتغذیه‌ای، فرآوری‌های مختلفی روی دانه کتان انجام می‌شود که از جمله آن‌ها می‌توان به آسیاب کردن، حرارت‌دهی، پلت‌سازی، اکستروژن و فرآوری با بخار اشاره کرد. آسیاب کردن دانه کتان به‌دلیل پوشش سخت و چربی آن، شکستن دیواره سلولی و آزادسازی روغن را تسهیل می‌کند، اما به‌دلیل حساسیت بالای روغن کتان به اکسیداسیون، دانه آسیاب‌شده باید در مدت کوتاهی مصرف شود. حرارت‌دهی و پلت‌سازی با غیرفعال‌سازی آنزیم لیناز که مسئول هیدرولیز لینامارین و آزادسازی سیانید است، اثرات سمی این گلیکوزید سیانوژنی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد (Bean, et al., 2003, p. 189). در مطالعات متعدد نشان داده شده است که افزودن دانه کتان یا روغن کتان به جیره طیور می‌تواند پروفایل اسیدهای چرب لاشه را به‌طور چشمگیری تغییر دهد و محتوای اسید آلفا-لینولنیک و اسید ایکوزاپنتانوئیک بافت عضلانی را افزایش دهد. در جوجه‌های گوشتی، افزودن 10 درصد دانه کتان به جیره باعث افزایش اسید آلفا-لینولنیک بافت سینه از 1 درصد به بیش از 3 درصد از کل اسیدهای چرب شده است. این افزایش در بافت ران که چربی بیشتری دارد، حتی مشهودتر است و می‌تواند به 5 تا 7 درصد برسد. در مرغان تخم‌گذار، افزودن 10 درصد دانه کتان به جیره باعث افزایش اسید آلفا-لینولنیک زرده تخم‌مرغ از کمتر از 1 درصد به بیش از 8 درصد از کل اسیدهای چرب زرده می‌شود که این موضوع از نظر غنی‌سازی تخم‌مرغ با امگا-3 اهمیت فراوانی دارد. با این حال، یکی از چالش‌های اصلی استفاده از دانه کتان در جیره طیور، کاهش مصرف خوراک است که به‌دلیل ویسکوزیته بالای موسیلاژها و طعم نامطلوب دانه رخ می‌دهد. این کاهش مصرف خوراک می‌تواند منجر به کاهش وزن‌گیری و افت عملکرد شود، به‌ویژه در فصول سرد سال که نیاز انرژی پرنده افزایش یافته است. برای جبران این اثر منفی، استفاده از آنزیم‌های کربوهیدرازی مانند زایلاناز و بتاگلوکاناز و همچنین محدود کردن سطح دانه کتان به 5 تا 8 درصد جیره توصیه می‌شود (Leeson, et al., 2007, p. 312). دانه چیا (Salvia hispanica) منبع گیاهی دیگر امگا-3 است که در سال‌های اخیر به‌عنوان جایگزین بالقوه دانه کتان در تغذیه طیور مورد توجه قرار گرفته است. دانه چیا حاوی 30 تا 35 درصد روغن و 60 تا 65 درصد اسید آلفا-لینولنیک از کل اسیدهای چرب آن است. اگرچه محتوای اسید آلفا-لینولنیک دانه چیا کمتر از دانه کتان است، اما دانه چیا فاقد گلیکوزیدهای سیانوژنی و موسیلاژهای ویسکوز است و بنابراین عوامل ضدتغذیه‌ای آن بسیار کمتر از دانه کتان می‌باشد. دانه چیا حاوی آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی مانند کافئیک اسید، کلروژنیک اسید و فلاونوئیدها است که از روغن آن در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کنند و پایداری اکسیداتیو بالاتری نسبت به روغن کتان فراهم می‌سازند. این ویژگی در فصول پاییز و زمستان که به‌دلیل دمای پایین محیط، رطوبت نسبی بالاتر و شرایط نگهداری نامساعد، خطر اکسیداسیون چربی‌ها در انبار افزایش می‌یابد، اهمیت ویژه‌ای دارد. مطالعات نشان داده‌اند که افزودن 10 تا 15 درصد دانه چیا به جیره جوجه‌های گوشتی باعث افزایش محتوای اسید آلفا-لینولنیک بافت عضلانی بدون تأثیر منفی بر مصرف خوراک و وزن‌گیری می‌شود. علاوه بر این، دانه چیا حاوی مقادیر قابل‌توجهی فیبر محلول و پروتئین با کیفیت بالا است که می‌تواند نقش تغذیه‌ای فراتر از تأمین امگا-3 ایفا کند. با این حال، قیمت بالاتر دانه چیا نسبت به دانه کتان و در دسترس بودن محدود آن در بازارهای داخلی، از محدودیت‌های اصلی استفاده از این منبع در صنعت طیور محسوب می‌شود (Ayerza, et al., 2002, p. 171). کنجاله کانولا و روغن کانولا از دیگر منابع گیاهی امگا-3 هستند که در صنعت طیور کاربرد گسترده‌ای دارند. روغن کانولا حاوی حدود 10 تا 12 درصد اسید آلفا-لینولنیک از کل اسیدهای چرب آن است که اگرچه بسیار کمتر از دانه کتان و دانه چیا است، اما به‌دلیل قیمت پایین، در دسترس بودن گسترده و پایداری اکسیداتیو بالا، یک منبع اقتصادی و عملی برای افزایش امگا-3 در جیره طیور محسوب می‌شود. کنجاله کانولا که محصول فرعی استخراج روغن از دانه کانولا است، حاوی حدود 3 تا 4 درصد چربی باقی‌مانده و حدود 35 تا 40 درصد پروتئین خام می‌باشد و به‌عنوان منبع پروتئینی در جیره طیور استفاده می‌شود. اگرچه محتوای اسید آلفا-لینولنیک کنجاله کانولا به‌دلیل فرآوری و استخراج روغن کاهش می‌یابد، اما همچنان می‌تواند سهم قابل‌توجهی در تأمین امگا-3 جیره داشته باشد، به‌ویژه زمانی که در سطوح بالا (10 تا 20 درصد جیره) استفاده شود. محدودیت‌های استفاده از کنجاله کانولا شامل حضور گلیکوزینولات‌ها که می‌توانند باعث تیروتوکسیسیتی و کاهش مصرف خوراک شوند و فیبر بالا به‌دلیل پوسته دانه است. سطوح گلیکوزینولات در ارقام جدید کانولا به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته و به کمتر از 30 میکرومول در گرم رسیده است، که این امر امکان استفاده از سطوح بالاتر کنجاله کانولا در جیره را فراهم می‌سازد. در جوجه‌های گوشتی، افزودن کنجاله کانولا به‌عنوان جایگزین بخشی از کنجاله سویا می‌تواند بدون تأثیر منفی بر عملکرد، محتوای امگا-3 لاشه را افزایش دهد و هزینه جیره را کاهش دهد (Khajali, et al., 2006, p. 89). سبوس برنج و روغن سبوس برنج از منابع گیاهی دیگری هستند که محتوای اسید آلفا-لینولنیک قابل‌توجهی دارند. روغن سبوس برنج حاوی حدود 1 تا 2 درصد اسید آلفا-لینولنیک است که در مقایسه با روغن کانولا پایین‌تر است، اما این روغن به‌دلیل داشتن ترکیبات آنتی‌اکسیدانی منحصربه‌فردی مانند اوریزانول، توکوترینول‌ها و توکوفرول‌ها، پایداری اکسیداتیو بسیار بالایی دارد و می‌تواند به‌عنوان منبع انرژی و امگا-3 در جیره‌های پاییز و زمستان طیور استفاده شود. اوریزانول موجود در روغن سبوس برنج دارای اثرات آنتی‌اکسیدانی قوی است و از چربی‌های جیره در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند. این ویژگی به‌ویژه زمانی که سطوح بالای امگا-3 به جیره اضافه می‌شود، اهمیت فراوانی دارد، زیرا اسیدهای چرب چندباند غیراشباع به‌سرعت اکسید می‌شوند و تولید رادیکال‌های آزاد می‌کنند که باعث آسیب به بافت‌ها و افت کیفیت لاشه می‌گردند. استفاده از روغن سبوس برنج در ترکیب با منابع غنی امگا-3 مانند دانه کتان می‌تواند یک استراتژی تغذیه‌ای مؤثر برای تأمین همزمان امگا-3 و محافظت اکسیداتیو باشد. سبوس برنج خام حاوی حدود 15 تا 20 درصد چربی و 1 تا 2 درصد اسید آلفا-لینولنیک است و به‌عنوان منبع انرژی و فیبر در جیره طیور استفاده می‌شود، اما به‌دلیل فعالیت آنزیم لیپاز که باعث هیدرولیز چربی و تولید اسیدهای چرب آزاد می‌شود، باید در مدت کوتاهی پس از تولید مصرف شود یا فرآوری حرارتی برای غیرفعال‌سازی لیپاز روی آن انجام گیرد (Sharif, et al., 2014, p. 421). دانه‌های روغنی کمتر شناخته‌شده دیگری نیز وجود دارند که می‌توانند به‌عنوان منبع امگا-3 در تغذیه طیور مورد استفاده قرار گیرند. دانه شاهدانه حاوی حدود 30 درصد روغن و 15 تا 20 درصد اسید آلفا-لینولنیک از کل اسیدهای چرب آن است. دانه شاهدانه علاوه بر امگا-3، حاوی نسبت مطلوبی از امگا-6 به امگا-3 (حدود 3:1) است که این نسبت به‌عنوان نسبت ایده‌آل در تغذیه انسان و حیوان شناخته می‌شود. دانه شاهدانه فاقد عوامل ضدتغذیه‌ای عمده است و پروتئین با کیفیت بالایی دارد که شامل تمام اسیدهای آمینه ضروری می‌شود. با این حال، به‌دلیل محدودیت‌های قانونی مرتبط با محتوای تتراهیدروکانابینول در ارقام صنعتی شاهدانه، استفاده از این منبع در برخی کشورها با چالش‌های قانونی روبه‌رو است. در مطالعات محدودی که روی استفاده از دانه شاهدانه در جیره طیور انجام شده است، نشان داده شده است که افزودن 5 تا 10 درصد دانه شاهدانه به جیره باعث افزایش محتوای امگا-3 لاشه و بهبود کیفیت گوشت بدون تأثیر منفی بر عملکرد پرنده می‌شود (Parker, et al., 2003, p. 234). دانه پریلا (Perilla frutescens) منبع گیاهی دیگری است که در کشورهای آسیای شرقی به‌طور سنتی استفاده می‌شود و حاوی 35 تا 40 درصد روغن با 55 تا 65 درصد اسید آلفا-لینولنیک است که آن را در زمره غنی‌ترین منابع گیاهی امگا-3 قرار می‌دهد. روغن پریلا در صنعت طیور کمتر شناخته‌شده است، اما مطالعات نشان داده‌اند که افزودن روغن پریلا به جیره جوجه‌های گوشتی می‌تواند پروفایل اسیدهای چرب لاشه را به‌طور چشمگیری بهبود بخشد و محتوای امگا-3 بافت عضلانی را افزایش دهد. دانه پریلا فاقد عوامل ضدتغذیه‌ای عمده است، اما به‌دلیل محدودیت تولید و در دسترس نبودن در بازارهای جهانی، استفاده از آن در مقیاس صنعتی محدود است. عصاره برگ پریلا نیز حاوی ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی با خاصیت آنتی‌اکسیدانی است که می‌تواند به‌طور همزمان با روغن پریلا برای محافظت از چربی‌های جیره در برابر اکسیداسیون استفاده شود (Long, et al., 2018, p. 78). گیاهان علوفه‌ای از جمله منابعی هستند که غالباً در نقش منبع فیبر و پروتئین در جیره طیور شناخته می‌شوند، اما برخی از آن‌ها محتوای اسید آلفا-لینولنیک قابل‌توجهی دارند. یونجه (Medicago sativa) به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گیاهان علوفه‌ای، حاوی 1 تا 3 درصد اسید آلفا-لینولنیک از کل اسیدهای چرب برگ و ساقه آن است. اگرچه محتوای کل چربی یونجه پایین است (2 تا 4 درصد ماده خشک)، اما به‌دلیل استفاده در سطوح بالا در جیره‌های برخی طیور مانند مرغان مادر و بوقلمون، می‌تواند سهم قابل‌توجهی در تأمین امگا-3 جیره داشته باشد. علاوه بر این، یونجه منبع غنی کاروتنوئیدها، ویتامین K و ترکیبات فنلی است که نقش آنتی‌اکسیدانی دارند و می‌توانند از امگا-3 جیره در برابر اکسیداسیون محافظت کنند. در جیره‌های پاییز و زمستان که دسترسی به علوفه تازه محدود است، استفاده از یونجه خشک یا آلفاآلفا دانه‌شده می‌تواند به تأمین امگا-3 و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی کمک کند. مطالعات نشان داده‌اند که افزودن 5 تا 10 درصد یونجه خشک به جیره جوجه‌های گوشتی باعث افزایش محتوای اسید آلفا-لینولنیک لاشه و بهبود رنگ گوشت به‌دلیل انتقال کاروتنوئیدها می‌شود، اما سطوح بالاتر یونجه به‌دلیل فیبر بالا می‌تواند باعث کاهش مصرف خوراک و افت عملکرد گردد (Karadas, et al., 2006, p. 205). عصاره‌های گیاهی و روغن‌های اساسی نیز می‌توانند به‌عنوان منابع مکمل امگا-3 و محافظ اکسیداتیو در جیره طیور مورد استفاده قرار گیرند. اگرچه محتوای اسید آلفا-لینولنیک این عصاره‌ها معمولاً پایین است، اما ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی موجود در آن‌ها می‌توانند از اکسیداسیون اسیدهای چرب امگا-3 جیره جلوگیری کنند و پایداری آن‌ها را در طول دوره پرورش و نگهداری لاشه افزایش دهند. عصاره رزماری (Rosmarinus officinalis) حاوی اسید کارنوسیک و کارنوسول است که از قوی‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی شناخته می‌شوند و می‌توانند به‌طور مؤثری از اکسیداسیون چربی‌های جیره و لاشه جلوگیری کنند. مطالعات نشان داده‌اند که افزودن 200 تا 500 میلی‌گرم در کیلوگرم عصاره رزماری به جیره حاوی دانه کتان باعث کاهش شاخص‌های اکسیداتیو لاشه مانند ارزش تیوباربیتوریک اسید و افزایش پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری می‌شود. این اثر محافظتی به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان که شرایط نگهداری لاشه به‌دلیل دمای پایین ممکن است طولانی‌تر شود، اهمیت فراوانی دارد (Botsoglou, et al., 2004, p. 567). عوامل مؤثر بر انتخاب منبع گیاهی امگا-3 در جیره طیور شامل عوامل تغذیه‌ای، اقتصادی، فنی و فصلی می‌باشند. از نظر تغذیه‌ای، میزان اسید آلفا-لینولنیک، نسبت امگا-6 به امگا-3، حضور عوامل ضدتغذیه‌ای، قابلیت هضم و تأثیر بر مصرف خوراک باید در نظر گرفته شود. از نظر اقتصادی، قیمت ماده اولیه، هزینه‌های فرآوری و در دسترس بودن در بازار محلی تعیین‌کننده هستند. از نظر فنی، پایداری اکسیداتیو، قابلیت پلت‌سازی و سازگاری با تجهیزات تولید خوراک اهمیت دارند. از نظر فصلی، در پاییز و زمستان که نیاز به انرژی و مقاومت به استرس اکسیداتیو افزایش می‌یابد، منابعی که همزمان انرژی و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی فراهم می‌کنند، مانند دانه چیا و روغن سبوس برنج، اولویت بیشتری دارند. در مجموع، منابع گیاهی امگا-3 تنوع گسترده‌ای دارند و انتخاب منبع مناسب بستگی به اهداف تولید، شرایط محیطی و اقتصادی واحد طیور دارد. دانه کتان به‌دلیل محتوای بالای اسید آلفا-لینولنیک و قیمت نسبتاً مناسب، رایج‌ترین منبع گیاهی امگا-3 در صنعت طیور است، اما عوامل ضدتغذیه‌ای آن نیازمند فرآوری مناسب است. دانه چیا به‌دلیل فاقد بودن عوامل ضدتغذیه‌ای عمده و پایداری اکسیداتیو بالا، جایگزین مناسب دانه کتان است، اما قیمت بالاتر آن محدودیت ایجاد می‌کند. کنجاله کانولا و روغن کانولا به‌دلیل قیمت پایین و در دسترس بودن، منابع اقتصادی امگا-3 هستند، اما محتوای اسید آلفا-لینولنیک آن‌ها کمتر است. ترکیب چند منبع گیاهی امگا-3 با یکدیگر و با منابع جلبکی دوکوزاهگزانوئیک می‌تواند استراتژی بهینه‌ای برای غنی‌سازی لاشه طیور با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند و بهبود کیفیت لاشه و کاهش میوپاتی در فصول سرد سال باشد (Kris-Etherton, et al., 2000, p. 102).   منابع حیوانی و جلبکی امگا-3 در تغذیه طیور منابع حیوانی اسیدهای چرب امگا-3 در تغذیه طیور به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: منابع دریایی شامل روغن ماهی، روغن کریل و جلبک‌های دریایی، و منابع غیردریایی شامل چربی حیوانات تک‌معده‌ای مانند مرغ و خوک. در میان این منابع، منابع دریایی به‌دلیل محتوای بالای اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، به‌ویژه اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک، اهمیت ویژه‌ای در تغذیه طیور دارند. برخلاف منابع گیاهی که عمدتاً حاوی اسید آلفا-لینولنیک با بازدهی تبدیل محدود به اسیدهای چرب با زنجیره بلند هستند، منابع حیوانی دریایی به‌طور مستقیم اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک را فراهم می‌کنند و بنابراین نیازی به تبدیل متابولیکی در بدن پرنده ندارند. این ویژگی منابع حیوانی دریایی را به مؤثرترین منبع برای غنی‌سازی لاشه طیور با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند تبدیل می‌کند که نقش فیزیولوژیک مهمی در تنظیم التهاب، حفظ یکپارچگی غشای سلولی و پیشگیری از میوپاتی ایفا می‌کنند (Sargent, et al., 2002, p. 456). روغن ماهی به‌عنوان رایج‌ترین و مهم‌ترین منبع حیوانی امگا-3 در صنعت طیور، از بافت چربی ماهی‌های چرب مانند سالمون، ساردین، آنچوی، ماکرل و هرینگ استخراج می‌شود. روغن ماهی حاوی 20 تا 30 درصد اسید ایکوزاپنتانوئیک و 10 تا 20 درصد اسید دوکوزاهگزانوئیک است که این میزان به نوع ماهی، منطقه صید، فصل صید و روش فرآوری بستگی دارد. علاوه بر اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، روغن ماهی حاوی ویتامین‌های A و D، اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره کوتاه و میان‌زنجیره و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی طبیعی است. انرژی متابولیسمی روغن ماهی در طیور حدود 8000 تا 9000 کیلوکالری در کیلوگرم است که آن را به‌عنوان منبع انرژی متراکم نیز ارزشمند می‌سازد. در فصول پاییز و زمستان که نیاز انرژی پرنده افزایش می‌یابد، روغن ماهی می‌تواند همزمان انرژی و اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند را فراهم کند و به این ترتیب دو نیاز تغذیه‌ای مهم را به‌طور همزمان برآورده سازد. با این حال، روغن ماهی به‌دلیل درجه غیراشباعی بسیار بالای اسیدهای چرب آن، به‌شدت مستعد اکسیداسیون است و نیازمند محافظت آنتی‌اکسیدانی قوی، به‌ویژه ویتامین E، می‌باشد. اکسیداسیون روغن ماهی نه تنها ارزش تغذیه‌ای آن را کاهش می‌دهد، بلکه تولید ترکیبات ثانویه اکسیداسیون می‌کند که برای پرنده سمی هستند و می‌توانند باعث افت عملکرد، آسیب به بافت‌ها و کاهش کیفیت لاشه شوند (Ruxton, et al., 2004, p. 385). اثر روغن ماهی بر پروفایل اسیدهای چرب لاشه طیور بسیار چشمگیرتر از منابع گیاهی است. در جوجه‌های گوشتی، افزودن 2 تا 4 درصد روغن ماهی به جیره می‌تواند محتوای اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک بافت سینه را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد. در مطالعه‌ای که در آن 3 درصد روغن ماهی به جیره جوجه‌های گوشتی اضافه شد، محتوای اسید دوکوزاهگزانوئیک بافت سینه از کمتر از 10 میلی‌گرم در 100 گرم گوشت به بیش از 80 میلی‌گرم در 100 گرم گوشت افزایش یافت که این مقدار برای طبقه‌بندی گوشت به‌عنوان منبع امگا-3 در رژیم غذایی انسان کافی است. در مرغان تخم‌گذار، افزودن 1 تا 2 درصد روغن ماهی به جیره می‌تواند محتوای اسید دوکوزاهگزانوئیک زرده تخم‌مرغ را به‌طور چشمگیری افزایش دهد و تخم‌مرغ غنی‌شده با اسید دوکوزاهگزانوئیک تولید نماید. یک تخم‌مرغ معمولی حاوی حدود 20 تا 30 میلی‌گرم اسید دوکوزاهگزانوئیک است، در حالی که تخم‌مرغ غنی‌شده با روغن ماهی می‌تواند حاوی 100 تا 200 میلی‌گرم اسید دوکوزاهگزانوئیک باشد (Lopez-Ferrer, et al., 2001, p. 760). با این حال، استفاده از روغن ماهی در جیره طیور با چالش‌های متعددی روبه‌رو است. نخست، طعم و بوی ماهی که به گوشت و تخم‌مرغ منتقل می‌شود، یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های استفاده از روغن ماهی در سطوح بالا است. این طعم و بوی ماهی ناشی از اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند و ترکیبات فرار ناشی از اکسیداسیون آن‌ها است و می‌تواند باعث کاهش پذیرش محصول توسط مصرف‌کننده گردد. برای کنترل این مشکل، سطح روغن ماهی در جیره باید محدود شود (معمولاً به کمتر از 2 تا 3 درصد) یا از فرم‌های پوشش‌دار روغن ماهی استفاده شود که طعم و بوی آن‌ها کمتر منتقل می‌شود. دوم، پایداری اکسیداتیو پایین روغن ماهی چالش بزرگی در نگهداری و فرآوری خوراک است. روغن ماهی باید در شرایط خنک، تاریک و با حداقل تماس با اکسیژن نگهداری شود و از آنتی‌اکسیدان‌های قوی مانند ویتامین E برای محافظت از آن استفاده گردد. سوم، کیفیت روغن ماهی متغیر است و به نوع ماهی، منطقه صید، فصل صید، روش استخراج و مدت زمان نگهداری بستگی دارد. روغن ماهی با کیفیت پایین می‌تواند حاوی سطح بالایی از ترکیبات اکسیداسیون، فلزات سنگین و آلاینده‌های محیطی مانند PCB و دیوکسین باشد که برای پرنده و مصرف‌کننده مضر هستند. چهارم، پایداری تامین روغن ماهی به‌دلیل محدودیت منابع شیلات و نوسانات قیمت، چالش‌برانگیز است (Kris-Etherton, et al., 2002, p. 27). روغن کریل (Krill oil) که از میگوهای شناختی قطب‌جنوب (Euphausia superba) استخراج می‌شود، منبع حیوانی نوظهور امگا-3 است که در سال‌های اخیر توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. روغن کریل حاوی 15 تا 25 درصد اسید ایکوزاپنتانوئیک و 10 تا 15 درصد اسید دوکوزاهگزانوئیک است که این اسیدهای چرب عمدتاً به فرم فسفولیپید هستند. فرم فسفولیپید اسیدهای چرب امگا-3 در روغن کریل، بازدهی جذب بالاتری نسبت به فرم تری‌گلیسرید در روغن ماهی دارد، زیرا فسفولیپیدها به‌طور ذاتی آمولسیفایر هستند و نیازی به نمک‌های صفراوی برای امولسیوناسیون ندارند. علاوه بر این، روغن کریل حاوی آستاکانتین که یک کاروتنوئید با خاصیت آنتی‌اکسیدانی قوی است، می‌باشد و این ترکیب از اسیدهای چرب امگا-3 در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند. در مطالعات محدود روی استفاده از روغن کریل در جیره طیور، نشان داده شده است که روغن کریل می‌تواند با سطح پایین‌تر از روغن ماهی، همان اثر را بر غنی‌سازی لاشه با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند داشته باشد و در عین حال طعم و بوی ماهی کمتری به گوشت منتقل کند. با این حال، قیمت بسیار بالای روغن کریل و در دسترس بودن محدود آن، از محدودیت‌های اصلی استفاده از این منبع در صنعت طیور محسوب می‌شود (Tou, et al., 2007, p. 315). جلبک‌های دریایی و میکروارگانیسم‌های تک‌سلولی به‌عنوان منابع نوین و پایدار امگا-3 در تغذیه طیور، در سال‌های اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده‌اند. جلبک‌های میکروسکوپی مانند Schizochytrium sp. و Crypthecodinium cohnii که در دسته‌بندی پروتیست‌ها قرار می‌گیرند، قادر به تولید مقادیر بسیار بالایی از اسید دوکوزاهگزانوئیک هستند. برخی گونه‌های Schizochytrium می‌توانند بیش از 40 درصد وزن خشک خود را به‌صورت چربی تولید کنند که بیش از 50 درصد این چربی را اسید دوکوزاهگزانوئیک تشکیل می‌دهد. این میزان تولید اسید دوکوزاهگزانوئیک به‌مراتب بالاتر از روغن ماهی است و بنابراین جلبک‌های دریایی به‌عنوان منبع غنی و متمرکز اسید دوکوزاهگزانوئیک شناخته می‌شوند. علاوه بر این، تولید جلبک در شرایط کنترل‌شده فرآیندی پایدار و قابل پیش‌بینی است که از نظر کیفیت و کمیت محصول، برتر بر روغن ماهی که وابسته به صید طبیعی است، می‌باشد. جلبک‌های دریایی فاقد طعم و بوی ماهی هستند و بنابراین انتقال طعم نامطلوب به گوشت و تخم‌مرغ در آن‌ها کمتر از روغن ماهی است. همچنین، جلبک‌های دریایی فاقد آلاینده‌های محیطی مانند فلزات سنگین، PCB و دیوکسین هستند که در روغن ماهی ممکن است وجود داشته باشند (Miller, et al., 2007, p. 209). در مطالعات متعدد نشان داده شده است که افزودن جلبک‌های دریایی به جیره طیور می‌تواند محتوای اسید دوکوزاهگزانوئیک لاشه و تخم‌مرغ را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. در جوجه‌های گوشتی، افزودن 1 تا 2 درصد جلبک Schizochytrium به جیره می‌تواند محتوای اسید دوکوزاهگزانوئیک بافت سینه را به بیش از 100 میلی‌گرم در 100 گرم گوشت برساند که این مقدار برای طبقه‌بندی گوشت به‌عنوان منبع عالی امگا-3 کافی است. در مرغان تخم‌گذار، افزودن 0.5 تا 1 درصد جلبک به جیره می‌تواند محتوای اسید دوکوزاهگزانوئیک زرده تخم‌مرغ را به 80 تا 150 میلی‌گرم در هر تخم‌مرغ برساند. یکی از مزایای استفاده از جلبک‌های دریایی نسبت به روغن ماهی، پایداری اکسیداتیو بالاتر آن‌ها است. جلبک‌های دریایی حاوی کاروتنوئیدها و ترکیبات فنلی با خاصیت آنتی‌اکسیدانی هستند که از اسیدهای چرب امگا-3 در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کنند و نیاز به ویتامین E اضافی را کاهش می‌دهند. با این حال، قیمت بالای جلبک‌های دریایی در مقایسه با روغن ماهی و دانه کتان، از محدودیت‌های اصلی استفاده از این منبع در صنعت طیور محسوب می‌شود. در سال‌های اخیر، با توسعه فناوری تولید جلبک در مقیاس بزرگ، قیمت این منبع در حال کاهش است و انتظار می‌رود در آینده رقابت‌پذیرتر گردد (Cachaldora, et al., 2008, p. 445). منابع حیوانی غیردریایی امگا-3 شامل چربی حیوانات تک‌معده‌ای مانند مرغ و خوک (بر اساس مطالعات جهانی) نیز می‌توانند به‌عنوان منبع امگا-3 در تغذیه طیور مورد استفاده قرار گیرند. اگرچه این منابع به‌طور طبیعی محتوای اسیدهای چرب امگا-3 بالایی ندارند، اما با تغذیه حیوانات با منابع امگا-3، می‌توان چربی غنی‌شده با امگا-3 تولید کرد. به‌عنوان مثال، چربی مرغ‌هایی که با دانه کتان تغذیه شده‌اند، می‌تواند حاوی 5 تا 10 درصد اسید آلفا-لینولنیک باشد که این مقدار به‌مراتب بالاتر از چربی مرغ معمولی است. این چربی غنی‌شده می‌تواند به‌عنوان منبع امگا-3 در جیره طیور استفاده شود و مزیت آن نسبت به روغن ماهی، فاقد بودن طعم و بوی ماهی است. با این حال، محتوای اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند در این منابع بسیار پایین است و بازدهی آن‌ها برای غنی‌سازی لاشه با اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک محدود است (Rymer, et al., 2010, p. 255). علاوه بر منابع اصلی مذکور، محصولات فرعی صنایع شیلات مانند پودر ماهی، روغن کبد ماهی و عصاره ماهی نیز می‌توانند به‌عنوان منبع امگا-3 در تغذیه طیور مورد استفاده قرار گیرند. پودر ماهی علاوه بر محتوای پروتئین بالا (60 تا 70 درصد)، حاوی 8 تا 12 درصد چربی است که بخش قابل‌توجهی از آن را اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند تشکیل می‌دهد. روغن کبد ماهی مانند روغن کبد کاد، علاوه بر اسیدهای چرب امگا-3، حاوی ویتامین‌های A و D است و می‌تواند به‌عنوان منبع همزمان امگا-3 و ویتامین در جیره طیور استفاده شود. با این حال، محدودیت‌های استفاده از محصولات فرعی شیلات شامل کیفیت متغیر، حضور آلاینده‌های محیطی و قیمت بالا است. در فصول پاییز و زمستان که کیفیت مواد اولیه خوراک ممکن است به‌دلیل شرایط انبارداری تغییر کند، توجه به کیفیت محصولات فرعی شیلات اهمیت ویژه‌ای دارد (Sargent, et al., 2002, p. 460). انتخاب بین منابع حیوانی و گیاهی امگا-3 در جیره طیور بستگی به اهداف تولید، بودجه و شرایط محیطی واحد طیور دارد. برای غنی‌سازی لاشه با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند (اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک)، منابع حیوانی دریایی به‌ویژه روغن ماهی و جلبک‌های دریایی مؤثرترین منابع هستند. برای غنی‌سازی لاشه با اسید آلفا-لینولنیک و کاهش هزینه جیره، منابع گیاهی مانند دانه کتان و دانه چیا گزینه‌های مناسب هستند. استراتژی بهینه اغلب ترکیبی از منابع گیاهی و حیوانی است که در آن منابع گیاهی اسید آلفا-لینولنیک و منابع حیوانی اسیدهای چرب با زنجیره بلند را تأمین می‌کنند و به این ترتیب تمام اعضای خانواده امگا-3 در لاشه غنی می‌شوند. در فصول پاییز و زمستان، این استراتژی ترکیبی می‌تواند همزمان با تأمین انرژی، تنظیم التهاب، حفظ یکپارچگی غشای سلولی و پیشگیری از میوپاتی، ارزش تغذیه‌ای گوشت را برای مصرف‌کننده افزایش دهد (Surai, et al., 2019, p. 110). در مجموع، منابع حیوانی و جلبکی امگا-3 در تغذیه طیور نقش مکمل منابع گیاهی را ایفا می‌کنند و به‌دلیل تأمین مستقیم اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، بازدهی بالاتری در غنی‌سازی لاشه و بهبود کیفیت گوشت دارند. روغن ماهی به‌عنوان رایج‌ترین منبع حیوانی، با وجود چالش‌های متعدد، همچنان مهم‌ترین منبع امگا-3 با زنجیره بلند در صنعت طیور است. جلبک‌های دریایی به‌عنوان منبع نوظهور و پایدار، در حال جایگزینی تدریجی روغن ماهی هستند و انتظار می‌رود در آینده با کاهش قیمت، جایگاه مهم‌تری در صنعت طیور پیدا کنند. انتخاب منبع مناسب بستگی به اهداف تولید، بودجه و شرایط محیطی دارد و استفاده ترکیبی منابع گیاهی و حیوانی می‌تواند استراتژی بهینه‌ای برای غنی‌سازی لاشه با تمام اعضای خانواده امگا-3 باشد (Miller, et al., 2007, p. 215).   روغن‌های ماهی و محصولات فرعی شیلات روغن ماهی به‌عنوان غنی‌ترین و مهم‌ترین منبع اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند در صنعت طیور، از اهمیت استراتژیکی ویژه‌ای برخوردار است و درک ویژگی‌های این منبع ضروری محسوب می‌شود. روغن ماهی از بافت چربی ماهی‌های چرب استخراج می‌شود و انواع مختلفی دارد که هر یک ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند. روغن سالمون (Salmon oil) که از ماهی سالمون استخراج می‌شود، حاوی حدود 18 درصد اسید ایکوزاپنتانوئیک و 12 درصد اسید دوکوزاهگزانوئیک است و به‌دلیل کیفیت بالا و محتوای بالای امگا-3، یکی از گران‌ترین انواع روغن ماهی محسوب می‌شود. روغن ساردین (Sardine oil) حاوی حدود 16 تا 20 درصد اسید ایکوزاپنتانوئیک و 10 تا 14 درصد اسید دوکوزاهگزانوئیک است و به‌دلیل قیمت مناسب‌تر نسبت به روغن سالمون، در صنعت طیور کاربرد گسترده‌تری دارد. روغن آنچوی (Anchovy oil) حاوی حدود 20 تا 25 درصد اسید ایکوزاپنتانوئیک و 12 تا 15 درصد اسید دوکوزاهگزانوئیک است و به‌عنوان یکی از غنی‌ترین منابع امگا-3 با زنجیره بلند شناخته می‌شود. روغن ماکرل و روغن هرینگ نیز از دیگر انواع روغن ماهی هستند که محتوای امگا-3 متفاوتی دارند (Sargent, et al., 2002, p. 458). فرآیند تولید روغن ماهی بر کیفیت و ترکیب نهایی محصول تأثیر قابل‌توجهی دارد. روش سنتی تولید روغن ماهی شامل پختن ماهی، فشرده‌سازی برای جداسازی چربی از فاز جامد، و تصفیه روغن است. در این روش، ماهی تازه در دمای 90 تا 100 درجه سانتی‌گراد پخته می‌شود تا پروتئین‌ها دناتوره شوند و چربی آزاد گردد. سپس مخلوط پخته‌شده فشرده می‌شود و فاز مایع (شامل روغن و آب) از فاز جامد (پودر ماهی) جدا می‌گردد. روغن با سانتریفیوژ از آب جدا می‌شود و سپس تحت تصفیه قرار می‌گیرد. روش‌های نوین‌تر تولید روغن ماهی شامل استخراج با حلال، استخراج با دی‌اکسید کربن فوق‌بحرانی و استخراج با آنزیم هستند که هر یک مزایا و معایب خود را دارند. استخراج با دی‌اکسید کربن فوق‌بحرانی به‌دلیل عدم استفاده از حلال‌های آلی و دمای پایین، کیفیت بالاتری از نظر محتوای اسیدهای چرب و پایداری اکسیداتیو فراهم می‌کند، اما هزینه بالایی دارد. کیفیت روغن ماهی به‌علاوه بر روش استخراج، به تازگی ماهی، شرایط نگهداری پیش از فرآوری و روش نگهداری روغن پس از تولید نیز بستگی دارد (Ruxton, et al., 2004, p. 388). در صنعت طیور، روغن ماهی در سطوح مختلفی استفاده می‌شود که سطح استفاده به اهداف تولید، نوع پرنده و مرحله رشد بستگی دارد. در جوجه‌های گوشتی، سطح روغن ماهی معمولاً بین 1 تا 3 درصد جیره است که این سطح برای غنی‌سازی لاشه با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند کافی است و در عین حال طعم و بوی ماهی را به حداقل می‌رساند. در سطوح بالاتر از 3 درصد، طعم و بوی ماهی در گوشت قابل‌تشخیص می‌شود و پذیرش محصول توسط مصرف‌کننده کاهش می‌یابد. در مرغان تخم‌گذار، سطح روغن ماهی معمولاً بین 0.5 تا 2 درصد جیره است که این سطح برای غنی‌سازی تخم‌مرغ با اسید دوکوزاهگزانوئیک کافی است. در مرغان مادر، سطح روغن ماهی باید با احتیاط بیشتری تعیین شود، زیرا انتقال طعم ماهی به تخم‌مرغ می‌تواند بر جوجه‌درآوری و کیفیت جوجه‌های نوزاد تأثیر بگذارد. در فصول پاییز و زمستان، سطح روغن ماهی می‌تواند با توجه به نیاز انرژی پرنده و اهداف غنی‌سازی لاشه تنظیم شود (Lopez-Ferrer, et al., 2001, p. 762). یکی از چالش‌های مهم استفاده از روغن ماهی در جیره طیور، مدیریت پایداری اکسیداتیو این روغن است. روغن ماهی به‌دلیل محتوای بالای اسیدهای چرب چندباند غیراشباع، به‌شدت مستعد اکسیداسیون است. اکسیداسیون روغن ماهی در سه مرحله انجام می‌شود: مرحله آغاز که در آن رادیکال‌های آزاد تولید می‌شوند، مرحله گسترش که در آن واکنش زنجیره‌ای اکسیداسیون گسترش می‌یابد و مرحله خاتمه که در آن رادیکال‌ها با یکدیگر واکنش می‌دهند و ترکیبات پایدار تولید می‌کنند. در مرحله آغاز، عواملی مانند حرارت، نور، اکسیژن، فلزات سنگین و آنزیم‌ها می‌توانند باعث تولید رادیکال‌های آزاد شوند. در صنعت خوراک طیور، فرآوری خوراک (پلت‌سازی، اکستروژن) با حرارت و فشار می‌تواند باعث آغاز اکسیداسیون روغن ماهی شود. برای کنترل اکسیداسیون، استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها ضروری است. آنتی‌اکسیدان‌های سنتزی مانند BHT (بوتیلهیدروکسی‌تولوئن)، BHA (بوتیلهیدروکسی‌آنیزول) و اتوکسی‌کوئین به‌طور گسترده در صنعت روغن ماهی استفاده می‌شوند. آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی مانند ویتامین E، عصاره رزماری و توکوفرول‌های گیاهی نیز می‌توانند به‌عنوان جایگزین یا مکمل آنتی‌اکسیدان‌های سنتزی استفاده شوند. در فصول پاییز و زمستان که شرایط نگهداری خوراک ممکن است متفاوت باشد، مدیریت پایداری اکسیداتیو روغن ماهی اهمیت ویژه‌ای دارد (Frankel, et al., 2002, p. 8). محصولات فرعی شیلات از جمله پودر ماهی، روغن کبد ماهی، عصاره ماهی و هیدرولیزات ماهی نیز می‌توانند به‌عنوان منابع امگا-3 در تغذیه طیور مورد استفاده قرار گیرند. پودر ماهی که از بافت ماهی پس از استخراج روغن تولید می‌شود، حاوی 60 تا 70 درصد پروتئین خام و 8 تا 12 درصد چربی باقی‌مانده است. چربی باقی‌مانده در پودر ماهی غنی از اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند است و می‌تواند سهم قابل‌توجهی در تأمین امگا-3 جیره داشته باشد. پودر ماهی علاوه بر امگا-3، منبع عالی اسیدهای آمینه ضروری، ویتامین‌های گروه B و مواد معدنی مانند سلنیوم و فسفر است. با این حال، قیمت بالای پودر ماهی و محدودیت تامین، استفاده از آن را در جیره طیور محدود می‌کند. در فصول پاییز و زمستان که کیفیت پروتئین مواد اولیه ممکن است تغییر کند، پودر ماهی می‌تواند به‌عنوان منبع پروتئین با کیفیت بالا و امگا-3 به جیره اضافه شود (Kris-Etherton, et al., 2002, p. 30).روغن کبد ماهی به‌ویژه روغن کبد کاد، منبع غنی اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند و ویتامین‌های A و D است. روغن کبد ماهی حاوی حدود 15 تا 20 درصد اسید ایکوزاپنتانوئیک و 10 تا 15 درصد اسید دوکوزاهگزانوئیک است و به‌دلیل محتوای بالای ویتامین A و D، باید با احتیاط در جیره استفاده شود تا از مسمومیت با ویتامین A و D جلوگیری گردد. در جوجه‌های گوشتی، سطح روغن کبد ماهی معمولاً به کمتر از 1 درصد جیره محدود می‌شود. در مرغان مادر، روغن کبد ماهی می‌تواند به‌عنوان منبع همزمان امگا-3 و ویتامین‌های A و D استفاده شود و به بهبود جوجه‌درآوری و انتقال ویتامین‌ها به جوجه‌های نوزاد کمک کند. با این حال، قیمت بالای روغن کبد ماهی و محدودیت تامین، استفاده از آن را در صنعت طیور محدود می‌کند (Sargent, et al., 2002, p. 462). هیدرولیزات ماهی که از هیدرولیز پروتئینی ماهی با اسید یا آنزیم تولید می‌شود، محصول فرعی دیگری است که می‌تواند به‌عنوان منبع پروتئین و امگا-3 در تغذیه طیور استفاده شود. هیدرولیزات ماهی حاوی پپتیدهای کوتاه و اسیدهای آمینه آزاد است که قابلیت هضم و جذب بالایی دارند و علاوه بر این، حاوی چربی باقی‌مانده غنی از امگا-3 است. در مطالعات نشان داده شده است که افزودن هیدرولیزات ماهی به جیره جوجه‌های گوشتی می‌تواند باعث بهبود رشد، افزایش مقاومت بیماری و غنی‌سازی لاشه با امگا-3 شود. با این حال، طعم و بوی شدید هیدرولیزات ماهی و قیمت بالای آن، از محدودیت‌های استفاده از این محصول در صنعت طیور محسوب می‌شود (Khajali, et al., 2006, p. 92). کیفیت روغن ماهی و محصولات فرعی شیلات از نظر آلاینده‌های محیطی باید به‌دقت کنترل شود. ماهی‌ها به‌عنوان موجودات زنده در زنجیره غذایی دریا، می‌توانند آلاینده‌های محیطی مانند فلزات سنگین (جیوه، سرب، کادمیوم)، PCB (پلی‌کلرینه بیفنیل‌ها)، دیوکسین‌ها و باقیمانده‌های دارویی را در بافت چربی خود تجمع کنند. این آلاینده‌ها می‌توانند از طریق روغن ماهی به جیره طیور و سپس به گوشت و تخم‌مرغ منتقل شوند و خطر سلامتی برای مصرف‌کننده ایجاد کنند. برای کنترل این خطر، روغن ماهی باید از منابع معتبر و با گواهی کیفیت تهیه شود و سطح آلاینده‌ها باید زیر حد مجاز باشد. سازمان‌های بین‌المللی مانند FDA و EFSA حدود مجاز آلاینده‌ها در روغن ماهی را تعیین کرده‌اند و تولیدکنندگان خوراک طیور باید این حدود را رعایت کنند. در فصول پاییز و زمستان که ممکن است کیفیت مواد اولیه متغیر باشد، توجه به کیفیت روغن ماهی اهمیت ویژه‌ای دارد (Ruxton, et al., 2004, p. 390). در فصول پاییز و زمستان، استفاده از روغن ماهی در جیره طیور مزایای متعددی دارد. نخست، روغن ماهی به‌عنوان منبع انرژی متراکم، می‌تواند به تأمین نیاز انرژی پرنده در فصول سرد کمک کند. دوم، اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند روغن ماهی با تنظیم التهاب و تقویت سیستم ایمنی، به مقاومت پرنده در برابر استرس سرما و چالش‌های بیماری کمک می‌کنند. سوم، غنی‌سازی لاشه با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند باعث بهبود کیفیت گوشت و ارزش تغذیه‌ای آن می‌شود. چهارم، اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند با حفظ یکپارچگی غشای سلول‌های عضلانی، از بروز میوپاتی پیشگیری می‌کنند. با این حال، برای بهره‌برداری از این مزایا، باید چالش‌های استفاده از روغن ماهی شامل پایداری اکسیداتیو، طعم و بوی ماهی، کیفیت و آلاینده‌ها و هزینه به‌دقت مدیریت شوند. استفاده از ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان محافظ، کنترل سطح روغن ماهی در جیره، انتخاب منبع با کیفیت و مدیریت فرآوری خوراک از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به بهره‌برداری بهینه از روغن ماهی در جیره‌های پاییز و زمستان کمک کنند (Surai, et al., 2019, p. 115). در مجموع، روغن ماهی و محصولات فرعی شیلات به‌عنوان منابع غنی اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، نقش کلیدی در تغذیه طیور ایفا می‌کنند و در فصول پاییز و زمستان اهمیت ویژه‌ای دارند. انتخاب نوع روغن ماهی، سطح استفاده در جیره، مدیریت پایداری اکسیداتیو و کنترل کیفیت از جمله عوامل مهم در استفاده بهینه از این منابع هستند. با مدیریت صحیح این عوامل، روغن ماهی می‌تواند به‌عنوان یک ابزار تغذیه‌ای مؤثر برای بهبود کیفیت لاشه، پیشگیری از میوپاتی، تقویت سیستم ایمنی و غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3 در فصول سرد سال استفاده شود (Kris-Etherton, et al., 2002, p. 35).   ارزیابی اقتصادی و در دسترس بودن منابع امگا-3 ارزیابی اقتصادی منابع امگا-3 در صنعت طیور یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده در انتخاب منبع مناسب برای جیره است و درک این ارزیابی ضروری محسوب می‌شود، زیرا تصمیمات تغذیه‌ای در صنعت طیور غالباً بر اساس نسبت هزینه به فایده اتخاذ می‌شوند. قیمت منابع امگا-3 تنوع بسیار بالایی دارد و این تنوع به نوع منبع، کیفیت، در دسترس بودن، روش فرآوری و شرایط بازار بستگی دارد. در میان منابع امگا-3، دانه کتان به‌عنوان ارزان‌ترین منبع گیاهی، روغن ماهی به‌عنوان منبع حیوانی با قیمت متوسط، و جلبک‌های دریایی و روغن کریل به‌عنوان گران‌ترین منابع شناخته می‌شوند. این تفاوت قیمت، انتخاب منبع امگا-3 را به یک تصمیم پیچیده تبدیل می‌کند که باید همزمان اهداف تغذیه‌ای، اقتصادی و فنی را در نظر بگیرد (Rymer, et al., 2010, p. 258). قیمت دانه کتان نسبت به سایر منابع امگا-3 پایین است و به‌دلیل محتوای بالای اسید آلفا-لینولنیک (50 تا 60 درصد از کل اسیدهای چرب)، هر واحد اسید آلفا-لینولنیک تأمین‌شده از دانه کتان، ارزان‌ترین منبع امگا-3 محسوب می‌شود. با این حال، ارزیابی اقتصادی دانه کتان نباید تنها بر اساس قیمت خرید انجام شود، بلکه هزینه‌های فرآوری، تأثیر بر مصرف خوراک و افت عملکرد ناشی از عوامل ضدتغذیه‌ای نیز باید در نظر گرفته شود. هزینه آسیاب کردن دانه کتان، هزینه حرارت‌دهی برای غیرفعال‌سازی لینامارین و هزینه افزودن آنزیم‌های کربوهیدرازی برای مقابله با موسیلاژها، هزینه واقعی استفاده از دانه کتان را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، کاهش مصرف خوراک ناشی از موسیلاژها و طعم نامطلوب دانه کتان می‌تواند باعث افت عملکرد و کاهش سود تولیدکننده شود که این هزینه‌های پنهان باید در ارزیابی اقتصادی لحاظ شوند. در فصول پاییز و زمستان که نیاز انرژی پرنده افزایش می‌یابد و کاهش مصرف خوراک می‌تواند پیامدهای جدی‌تری داشته باشد، این ارزیابی اقتصادی اهمیت ویژه‌ای دارد (Leeson, et al., 2007, p. 315). روغن ماهی به‌عنوان منبع حیوانی امگا-3 با قیمت متوسط، در صنعت طیور کاربرد گسترده‌ای دارد. قیمت روغن ماهی به نوع ماهی، کیفیت، منطقه تولید و شرایط بازار بستگی دارد و معمولاً بین 2 تا 4 برابر قیمت دانه کتان است. با این حال، به‌دلیل محتوای بالای اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند (اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک) و بازدهی بالای غنی‌سازی لاشه، هر واحد اسید دوکوزاهگزانوئیک تأمین‌شده از روغن ماهی می‌تواند از نظر اقتصادی رقابت‌پذیر باشد. ارزیابی اقتصادی روغن ماهی باید شامل هزینه‌های محافظت اکسیداتیو (ویتامین E و آنتی‌اکسیدان‌های سنتزی)، هزینه کنترل طعم و بوی ماهی (استفاده از فرم‌های پوشش‌دار یا محدود کردن سطح در جیره) و هزینه کنترل کیفیت (آزمایش آلاینده‌ها) باشد. در فصول پاییز و زمستان، روغن ماهی به‌عنوان منبع همزمان انرژی و امگا-3 با زنجیره بلند، می‌تواند ارزش اقتصادی بالاتری داشته باشد، زیرا نیاز به افزودن منابع انرژی جداگانه را کاهش می‌دهد (Kris-Etherton, et al., 2002, p. 38). جلبک‌های دریایی به‌عنوان گران‌ترین منبع امگا-3، در حال حاضر در صنعت طیور به‌صورت محدود استفاده می‌شوند. قیمت جلبک‌های دریایی غنی از اسید دوکوزاهگزانوئیک معمولاً 5 تا 10 برابر قیمت روغن ماهی است و این قیمت بالا، استفاده از جلبک‌ها را در جیره طیور محدود می‌کند. با این حال، ارزیابی اقتصادی جلبک‌های دریایی باید مزایای منحصربه‌فرد این منبع را نیز در نظر بگیرد. جلبک‌های دریایی فاقد طعم و بوی ماهی هستند و بنابراین انتقال طعم نامطلوب به گوشت و تخم‌مرغ در آن‌ها کمتر از روغن ماهی است. جلبک‌های دریایی فاقد آلاینده‌های محیطی مانند فلزات سنگین و PCB هستند و بنابراین هزینه کنترل کیفیت در آن‌ها کمتر است. جلبک‌های دریایی پایداری اکسیداتیو بالاتری نسبت به روغن ماهی دارند و بنابراین نیاز به آنتی‌اکسیدان اضافی کمتر است. با توسعه فناوری تولید جلبک در مقیاس بزرگ، انتظار می‌رود قیمت این منبع در آینده کاهش یابد و رقابت‌پذیرتر گردد. در ارزیابی اقتصادی جلبک‌های دریایی، باید این پتانسیل کاهش قیمت در آینده نیز در نظر گرفته شود (Miller, et al., 2007, p. 218). دانه چیا به‌عنوان منبع گیاهی با کیفیت بالا، قیمت متوسط تا بالایی دارد که معمولاً 2 تا 3 برابر قیمت دانه کتان است. ارزیابی اقتصادی دانه چیا باید مزایای این منبع را در نظر بگیرد: فاقد عوامل ضدتغذیه‌ای عمده، پایداری اکسیداتیو بالا، عدم تأثیر منفی بر مصرف خوراک و محتوای آنتی‌اکسیدانی طبیعی. این مزایا می‌توانند هزینه‌های فرآوری و محافظت اکسیداتیو را کاهش دهند و به این ترتیب هزینه واقعی استفاده از دانه چیا را به قیمت خرید نزدیک کنند. با این حال، در دسترس بودن محدود دانه چیا در بازارهای محلی و قیمت بالای آن، استفاده از این منبع را در صنعت طیور محدود می‌کند. در فصول پاییز و زمستان که پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد، دانه چیا می‌تواند به‌عنوان منبع امگا-3 با پایداری بالا و نیاز کمتر به آنتی‌اکسیدان اضافی، ارزش اقتصادی بالاتری داشته باشد (Ayerza, et al., 2002, p. 174). در دسترس بودن منابع امگا-3 در بازار محلی یکی دیگر از عوامل مهم در انتخاب منبع است. دانه کتان به‌دلیل تولید گسترده در بسیاری از کشورهای جهان و بازار جهانی فعال، به‌راحتی در دسترس است. روغن ماهی نیز به‌دلیل صنعت شیلات گسترده، در بازار جهانی در دسترس است، اگرچه کیفیت و قیمت آن متغیر است. کنجاله کانولا و روغن کانولا به‌دلیل تولید گسترده کانولا در بسیاری از کشورها، در دسترس هستند و قیمت پایینی دارند. دانه چیا به‌دلیل تولید محدود در مناطق خاص (عمدتاً آمریکای لاتین)، در دسترس بودن آن در بازارهای محلی محدودتر است. جلبک‌های دریایی به‌دلیل تولید محدود و فناوری نوین، در دسترس بودن آن‌ها در بازار محدود است و معمولاً از طریق شرکت‌های تخصصی تأمین می‌شوند. در فصول پاییز و زمستان که ممکن است دسترسی به برخی مواد اولیه محدود شود، در دسترس بودن منبع امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد و منابعی که به‌راحتی در دسترس هستند، اولویت بیشتری دارند (Surai, et al., 2019, p. 120). ارزیابی هزینه-فایده منابع امگا-3 باید شامل محاسبه بازگشت سرمایه (ROI) از استفاده از این منابع باشد. بازگشت سرمایه از استفاده از منابع امگا-3 از طریق چندین مسیر حاصل می‌شود: نخست، غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3 می‌تواند باعث افزایش قیمت محصول در بازار شود. تخم‌مرغ غنی‌شده با امگا-3 معمولاً 20 تا 50 درصد گران‌تر از تخم‌مرغ معمولی فروخته می‌شود و گوشت غنی‌شده با امگا-3 نیز می‌تواند قیمت بالاتری داشته باشد. دوم، بهبود سلامت گله و کاهش تلفات ناشی از اثرات ضدالتهابی و ایمنی‌تقویتی امگا-3 می‌تواند هزینه‌های دامپزشکی را کاهش دهد. سوم، بهبود کیفیت لاشه و کاهش ضایعات ناشی از میوپاتی می‌تواند ارزش اقتصادی لاشه را افزایش دهد. چهارم، بهبود عملکرد و ضریب تبدیل ناشی از بهبود سلامت و متابولیسم می‌تواند هزینه خوراک را کاهش دهد. در فصول پاییز و زمستان که چالش‌های تولید بیشتر هستند، بازگشت سرمایه از استفاده از منابع امگا-3 می‌تواند بالاتر باشد (Lopez-Ferrer, et al., 2001, p. 765). استراتژی‌های اقتصادی بهینه استفاده از منابع امگا-3 در صنعت طیور شامل چندین رویکرد هستند. نخست، استفاده از ترکیب منابع ارزان و گران برای بهینه‌سازی هزینه و کیفیت می‌تواند استراتژی مؤثری باشد. به‌عنوان مثال، ترکیب 5 تا 8 درصد دانه کتان (به‌عنوان منبع ارزان اسید آلفا-لینولنیک) با 1 تا 2 درصد روغن ماهی (به‌عنوان منبع اسیدهای چرب با زنجیره بلند) می‌تواند همزمان با هزینه معقول، لاشه را با تمام اعضای خانواده امگا-3 غنی کند. دوم، استفاده از سطوح بهینه و نه حداکثری امگا-3 با توجه به اهداف تولید و شرایط بازار می‌تواند هزینه‌ها را مدیریت کند. سوم، استفاده از منابع امگا-3 با پایداری اکسیداتیو بالا (مانند دانه چیا و جلبک‌های دریایی) می‌تواند هزینه‌های محافظت اکسیداتیو را کاهش دهد. چهارم، مدیریت فرآوری خوراک برای بهینه‌سازی بازدهی هضم و حفظ پایداری اکسیداتیو می‌تواند ارزش اقتصادی منابع امگا-3 را افزایش دهد. پنجم، بازاریابی محصولات غنی‌شده با امگا-3 به‌عنوان محصولات ارزش‌افزوده می‌تواند بازگشت سرمایه را افزایش دهد (Rymer, et al., 2010, p. 260). در فصول پاییز و زمستان، ارزیابی اقتصادی منابع امگا-3 باید عوامل فصلی را نیز در نظر بگیرد. در این فصول، نیاز انرژی پرنده افزایش می‌یابد و منابع امگا-3 که همزمان انرژی متراکم فراهم می‌کنند (مانند روغن ماهی و دانه کتان)، ارزش اقتصادی بالاتری دارند. استرس سرما باعث افزایش نیاز به آنتی‌اکسیدان می‌شود و منابع امگا-3 با پایداری اکسیداتیو بالا (مانند دانه چیا) می‌توانند هزینه‌های محافظت اکسیداتیو را کاهش دهند. کیفیت مواد اولیه در فصول پاییز و زمستان ممکن است متغیر باشد و منابع امگا-3 با کیفیت پایدار (مانند جلبک‌های دریایی) می‌توانند ارزش اقتصادی بالاتری داشته باشند. در مجموع، ارزیابی اقتصادی منابع امگا-3 در فصول پاییز و زمستان یک ارزیابی چندوجهی است که باید همزمان قیمت، کیفیت، در دسترس بودن، هزینه‌های فرآوری، هزینه‌های محافظت اکسیداتیو، تأثیر بر عملکرد و بازگشت سرمایه را در نظر بگیرد (Surai, et al., 2019, p. 125). در مجموع، ارزیابی اقتصادی و در دسترس بودن منابع امگا-3 در صنعت طیور یک تصمیم پیچیده و چندوجهی است که باید بر اساس شرایط خاص هر واحد طیور اتخاذ شود. دانه کتان به‌عنوان ارزان‌ترین منبع، پایه اقتصادی تأمین امگا-3 در جیره طیور است، اما هزینه‌های فرآوری و تأثیر بر عملکرد باید در نظر گرفته شود. روغن ماهی به‌عنوان منبع با قیمت متوسط و محتوای بالای اسیدهای چرب با زنجیره بلند، ارزش اقتصادی بالایی دارد، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان. جلبک‌های دریایی به‌عنوان گران‌ترین منبع، در حال حاضر استفاده محدودی دارند، اما با کاهش قیمت در آینده، می‌توانند جایگاه مهم‌تری پیدا کنند. استراتژی بهینه اغلب ترکیبی از منابع مختلف است که همزمان با هزینه معقول، اهداف تغذیه‌ای و اقتصادی را برآورده می‌کند (Kris-Etherton, et al., 2002, p. 42).    فرآوری و نگهداری منابع امگا-3 در صنعت خوراک طیور فرآوری و نگهداری منابع امگا-3 در صنعت خوراک طیور یکی از مهم‌ترین و در عین حال چالش‌برانگیزترین مراحل در استفاده از این منابع است و درک این فرآیندها ضروری محسوب می‌شود. اسیدهای چرب امگا-3 به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، به‌شدت مستعد اکسیداسیون هستند و این ویژگی، فرآوری و نگهداری این منابع را به فرآیندی پیچیده تبدیل می‌کند که نیازمند مدیریت دقیق دما، رطوبت، اکسیژن، نور و زمان است. اکسیداسیون اسیدهای چرب امگا-3 نه تنها ارزش تغذیه‌ای آن‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه تولید رادیکال‌های آزاد و ترکیبات ثانویه اکسیداسیون می‌کند که برای پرنده سمی هستند و می‌توانند باعث افت عملکرد، آسیب به بافت‌ها، کاهش کیفیت لاشه و بروز میوپاتی شوند. در فصول پاییز و زمستان که شرایط نگهداری خوراک به‌دلیل رطوبت بالا و دمای پایین متفاوت است، مدیریت فرآوری و نگهداری منابع امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد (Frankel, et al., 2002, p. 10). فرآوری دانه کتان به‌عنوان رایج‌ترین منبع گیاهی امگا-3، شامل چندین مرحله است که هر یک هدف خاصی دارند. نخست، آسیاب کردن دانه کتان برای شکستن پوشش سخت دانه و آزادسازی روغن ضروری است. دانه کتان کامل به‌دلیل پوشش سخت و مومی، در دستگاه گوارش پرنده بدون تغییر عبور می‌کند و روغن آن آزاد نمی‌شود. آسیاب کردن با کاهش اندازه ذرات، سطح تماس روغن با آنزیم‌های هضمی را افزایش می‌دهد و بازدهی هضم را بهبود می‌بخشد. با این حال، دانه کتان آسیاب‌شده به‌دلیل آزاد شدن روغن غنی از اسید آلفا-لینولنیک، به‌شدت مستعد اکسیداسیون است و باید در مدت کوتاهی (ترجیحاً کمتر از 48 ساعت) مصرف شود یا در شرایط خنک، تاریک و بدون اکسیژن نگهداری گردد. برای افزایش پایداری دانه کتان آسیاب‌شده، می‌توان از آنتی‌اکسیدان‌ها استفاده کرد. دوم، حرارت‌دهی دانه کتان برای غیرفعال‌سازی آنزیم لیناز که مسئول هیدرولیز لینامارین و آزادسازی اسید سیانیدریک است، ضروری است. حرارت‌دهی در دمای 80 تا 100 درجه سانتی‌گراد به مدت 15 تا 30 دقیقه می‌تواند آنزیم لیناز را به‌طور کامل غیرفعال کند و خطر مسمومیت با سیانید را از بین ببرد. با این حال، حرارت‌دهی باید با کنترل دقیق انجام شود، زیرا حرارت بیش از حد می‌تواند باعث اکسیداسیون روغن کتان و کاهش ارزش تغذیه‌ای آن شود. سوم، پلت‌سازی یا اکستروژن دانه کتان می‌تواند با ترکیب حرارت و فشار، هم عوامل ضدتغذیه‌ای را غیرفعال کند و هم بازدهی هضم را افزایش دهد. اکستروژن به‌دلیل دما و فشار بالاتر، مؤثرتر از پلت‌سازی در غیرفعال‌سازی عوامل ضدتغذیه‌ای است، اما باید با کنترل دقیق انجام شود تا از اکسیداسیون چربی‌ها جلوگیری گردد (Bean, et al., 2003, p. 192). فرآوری روغن ماهی به‌عنوان منبع حیوانی امگا-3، چالش‌های متفاوتی دارد. روغن ماهی به‌دلیل درجه غیراشباعی بسیار بالای اسیدهای چرب آن، به‌شدت مستعد اکسیداسیون است و نیازمند محافظت آنتی‌اکسیدانی قوی در تمام مراحل فرآوری و نگهداری است. روغن ماهی پس از تولید باید بلافاصله با آنتی‌اکسیدان‌ها تثبیت شود. آنتی‌اکسیدان‌های سنتزی مانند BHT، BHA و اتوکسی‌کوئین به‌طور گسترده در صنعت روغن ماهی استفاده می‌شوند و با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد، از اکسیداسیون چربی‌ها جلوگیری می‌کنند. آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی مانند ویتامین E، توکوفرول‌های گیاهی و عصاره رزماری نیز می‌توانند به‌عنوان جایگزین یا مکمل آنتی‌اکسیدان‌های سنتزی استفاده شوند. در سال‌های اخیر، تمایل به استفاده از آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی به‌دلیل نگرانی‌های مصرف‌کننده در مورد ایمنی آنتی‌اکسیدان‌های سنتزی افزایش یافته است. روغن ماهی باید در شرایط خنک (کمتر از 15 درجه سانتی‌گراد)، تاریک و با حداقل تماس با اکسیژن نگهداری شود. استفاده از مخازن با گاز نیتروژن برای جایگزینی اکسیژن می‌تواند پایداری اکسیداتیو روغن ماهی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد. در فرآوری خوراک طیور، روغن ماهی باید در مرحله آخر فرآوری اضافه شود تا از قرار گرفتن در معرض حرارت بالا به‌طور طولانی جلوگیری شود. در پلت‌سازی، روغن ماهی باید پس از خنک شدن پلت اضافه شود (به‌صورت روغن پوششی) تا از اکسیداسیون ناشی از حرارت پلت‌سازی جلوگیری گردد (Ruxton, et al., 2004, p. 392). فرآوری جلبک‌های دریایی به‌عنوان منبع نوظهور امگا-3، شامل مراحل متفاوتی است. جلبک‌های دریایی پس از کشت در مخازن یا استخرهای کنترل‌شده، از طریق سانتریفیوژ یا فیلتراسیون جمع‌آوری می‌شوند. سپس بیومس جلبک خشک می‌شود و چربی آن استخراج می‌گردد. روش استخراج چربی از جلبک شامل استخراج با حلال (مانند هگزان یا اتانول)، استخراج با دی‌اکسید کربن فوق‌بحرانی یا استخراج مکانیکی (پرس سرد) است. استخراج با دی‌اکسید کربن فوق‌بحرانی به‌دلیل عدم استفاده از حلال‌های آلی و دمای پایین، کیفیت بالاتری فراهم می‌کند، اما هزینه بالایی دارد. چربی استخراج‌شده از جلبک باید بلافاصله با آنتی‌اکسیدان‌ها تثبیت شود و در شرایط مناسب نگهداری گردد. در صنعت خوراک طیور، جلبک‌های دریایی غنی از اسید دوکوزاهگزانوئیک معمولاً به فرم پودر خشک یا روغن پوشش‌دار استفاده می‌شوند. فرم پودر خشک به‌دلیل رطوبت پایین و سطح تماس کمتر با اکسیژن، پایداری اکسیداتیو بالاتری دارد و راحت‌تر در خوراک مخلوط می‌شود. فرم روغن پوشش‌دار (microencapsulated) با پوشش پروتئینی یا لیپیدی، روغن جلبک را از اکسیژن، حرارت و رطوبت محافظت می‌کند و پایداری اکسیداتیو بالاتری فراهم می‌سازد (Miller, et al., 2007, p. 220). میکروکپسوله‌سازی (Microencapsulation) به‌عنوان یکی از مهم‌ترین فناوری‌های فرآوری منابع امگا-3، نقش کلیدی در حفظ پایداری اکسیداتیو و بهبود بازدهی استفاده از این منابع در صنعت طیور ایفا می‌کند. میکروکپسوله‌سازی فرآیندی است که در آن قطرات ریز روغن امگا-3 در یک پوشش محافظ (مانند پروتئین، لیپید یا پلیمر) قرار می‌گیرند و به این ترتیب از اکسیداسیون، تبخیر و واکنش با سایر ترکیبات خوراک محافظت می‌شوند. پوشش میکروکپسول می‌تواند به‌گونه‌ای طراحی شود که در شرایط خاصی (مانند pH روده) آزاد شود و به این ترتیب بازدهی جذب افزایش یابد. میکروکپسوله‌سازی روغن ماهی می‌تواند طعم و بوی ماهی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد و امکان استفاده از سطوح بالاتر روغن ماهی در جیره را بدون انتقال طعم نامطلوب به گوشت فراهم کند. با این حال، هزینه میکروکپسوله‌سازی بالاست و این هزینه باید در ارزیابی اقتصادی منابع امگا-3 لحاظ شود. در فصول پاییز و زمستان که پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد، میکروکپسوله‌سازی می‌تواند استراتژی مؤثری برای حفظ کیفیت این منابع باشد (Kris-Etherton, et al., 2002, p. 45). نگهداری منابع امگا-3 در انبار کارخانه خوراک طیور نیازمند مدیریت دقیق شرایط انبارداری است. عوامل مؤثر بر پایداری منابع امگا-3 در انبار شامل دما، رطوبت، اکسیژن، نور و زمان می‌باشند. دمای انبار باید پایین نگهداشته شود (ترجیحاً کمتر از 15 درجه سانتی‌گراد) تا سرعت اکسیداسیون کاهش یابد. رطوبت انبار باید کنترل شود (ترجیحاً کمتر از 12 درصد برای دانه‌های روغنی و کمتر از 5 درصد برای روغن‌ها) تا از رشد قارچ‌ها و تسریع اکسیداسیون جلوگیری گردد. اکسیژن باید به حداقل برسد و استفاده از بسته‌بندی‌های خلأ یا با گاز نیتروژن می‌تواند پایداری اکسیداتیو را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد. نور به‌ویژه نور ماوراء بنفش می‌تواند باعث تسریع اکسیداسیون شود و منابع امگا-3 باید در انبارهای تاریک یا در بسته‌بندی‌های غیرشفاف نگهداری شوند. زمان نگهداری باید به حداقل برسد و منابع امگا-3 باید به‌صورت FIFO (اولین ورودی، اولین خروجی) مدیریت شوند. در فصول پاییز و زمستان که رطوبت محیط بالا و دما پایین است، مدیریت شرایط انبارداری اهمیت ویژه‌ای دارد. رطوبت بالا می‌تواند باعث رشد قارچ‌ها و تولید مایکوتوکسین‌ها شود که این امر نه تنها بر کیفیت منابع امگا-3 تأثیر منفی می‌گذارد، بلکه می‌تواند باعث آسیب به کبد و کاهش تولید صفرا که برای جذب چربی‌ها ضروری است، گردد (Surai, et al., 2019, p. 130). مدیریت فرآوری خوراک طیور حاوی منابع امگا-3 نیازمند توجه به چندین نکته مهم است. نخست، ترتیب افزودن مواد به میکسر باید به‌گونه‌ای باشد که منابع امگا-3 در مرحله مناسب اضافه شوند. روغن‌های امگا-3 مانند روغن ماهی باید در مرحله آخر فرآوری، پس از خنک شدن خوراک اضافه شوند تا از اکسیداسیون ناشی از حرارت جلوگیری گردد. دانه کتان آسیاب‌شده باید در مرحله مخلوط خشک اضافه شود و پیش از افزودن مایعات (مانند مولاس) به‌خوبی با سایر مواد مخلوط گردد. دوم، دما و زمان فرآوری باید کنترل شوند. در پلت‌سازی، دما نباید از 70 تا 80 درجه سانتی‌گراد تجاوز کند و زمان قرار گرفتن در معرض حرارت باید به حداقل برسد. در اکستروژن، دما و زمان باید با دقت کنترل شوند تا هم عوامل ضدتغذیه‌ای غیرفعال شوند و هم از اکسیداسیون چربی‌ها جلوگیری گردد. سوم، پس از فرآوری، خوراک حاوی منابع امگا-3 باید به‌سرعت خنک شود و در شرایط مناسب نگهداری گردد. خنک‌سازی ناکافی می‌تواند باعث ادامه اکسیداسیون در خوراک پلت‌شده شود. چهارم، خوراک حاوی منابع امگا-3 باید در مدت کوتاهی (ترجیحاً کمتر از 2 تا 4 هفته) مصرف شود تا از اکسیداسیون در طول نگهداری جلوگیری گردد. در فصول پاییز و زمستان، مدیریت فرآوری خوراک حاوی منابع امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد و باید با توجه به شرایط محیطی و کیفیت مواد اولیه تنظیم شود (Kouba, et al., 2003, p. 420). نقش ویتامین E و سایر آنتی‌اکسیدان‌ها در حفظ پایداری منابع امگا-3 در طول فرآوری و نگهداری بسیار حیاتی است. ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان اصلی، با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد، از اکسیداسیون اسیدهای چرب امگا-3 در جیره، در طول فرآوری و در بدن پرنده جلوگیری می‌کند. سطح ویتامین E در جیره باید متناسب با سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع، به‌ویژه امگا-3، تنظیم شود. به‌عنوان قاعده کلی، برای هر یک درصد افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، نیاز به ویتامین E حدود 30 تا 50 واحد بین‌المللی در کیلوگرم افزایش می‌یابد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، سطح ویتامین E باید حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم باشد. علاوه بر ویتامین E، استفاده از آنتی‌اکسیدان‌های سنتزی (BHT، BHA، اتوکسی‌کوئین) و طبیعی (عصاره رزماری، توکوفرول‌های گیاهی) می‌تواند پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 را افزایش دهد. در فصول پاییز و زمستان که شرایط نگهداری خوراک متفاوت است، استفاده از ترکیب آنتی‌اکسیدان‌ها می‌تواند استراتژی مؤثری برای حفظ پایداری منابع امگا-3 باشد (Surai, et al., 2019, p. 135). در مجموع، فرآوری و نگهداری منابع امگا-3 در صنعت خوراک طیور فرآیندی پیچیده و نیازمند مدیریت دقیق است. انتخاب روش فرآوری مناسب، مدیریت شرایط انبارداری، استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها و کنترل زمان نگهداری از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 را حفظ کنند و ارزش تغذیه‌ای آن‌ها را در طول فرآوری و نگهداری حفظ نمایند. در فصول پاییز و زمستان که شرایط محیطی چالش‌برانگیزتر هستند، مدیریت فرآوری و نگهداری منابع امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد و باید با توجه به شرایط خاص هر واحد طیور تنظیم شود. درک این فرآیندها و عوامل مؤثر بر آن‌ها برای دانشجویان تغذیه طیور ضروری است و پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول سرد سال محسوب می‌شود (Frankel, et al., 2002, p. 15).   فصل چهارم: ویتامین E، منابع، نیازها و نقش‌های فیزیولوژیک منابع ویتامین E در خوراک طیور ویتامین E به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی در تغذیه طیور، از منابع متنوعی در جیره پرنده تأمین می‌شود و شناخت این منابع از اهمیت بنیادینی برخوردار است، زیرا انتخاب منبع مناسب ویتامین E و سطح استفاده از آن در جیره، تأثیر مستقیمی بر سلامت پرنده، کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی دارد. ویتامین E در طبیعت به‌صورت خانواده‌ای از ترکیبات مرتبط شامل چهار ایزومر توکوفرول (آلفا، بتا، گاما، دلتا) و چهار ایزومر توکوترینول (آلفا، بتا، گاما، دلتا) وجود دارد که هر یک از این ایزومرها فعالیت بیولوژیک و پایداری متفاوتی دارند. در میان این ایزومرها، آلفا-توکوفرول بالاترین فعالیت بیولوژیک را دارد و به‌عنوان فرم اصلی ویتامین E در تغذیه طیور شناخته می‌شود. منابع ویتامین E در خوراک طیور به دو دسته کلی طبیعی و سنتزی تقسیم می‌شوند که هر یک ویژگی‌ها، مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند (Brigelius-Flohe, et al., 2010, p. 25). منابع طبیعی ویتامین E در خوراک طیور شامل مواد اولیه گیاهی و حیوانی هستند که به‌طور طبیعی حاوی توکوفرول‌ها و توکوترینول‌ها می‌باشند. در میان مواد اولیه گیاهی، جوانه گندم به‌عنوان غنی‌ترین منبع طبیعی ویتامین E شناخته می‌شود و حاوی 150 تا 300 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است. جوانه گندم علاوه بر ویتامین E، حاوی اسیدهای چرب ضروری، ویتامین‌های گروه B، مواد معدنی و فیبر است و به‌عنوان یک ماده اولیه با ارزش تغذیه‌ای بالا در جیره طیور استفاده می‌شود. با این حال، جوانه گندم به‌دلیل محتوای چربی بالا (10 تا 15 درصد)، به‌سرعت اکسید می‌شود و باید در شرایط مناسب نگهداری شود یا فرآوری شود. در فصول پاییز و زمستان که شرایط نگهداری مواد اولیه به‌دلیل رطوبت بالا چالش‌برانگیزتر است، پایداری اکسیداتیو جوانه گندن باید به‌دقت مدیریت شود. علاوه بر جوانه گندم، سبوس گندم نیز حاوی ویتامین E است، اگرچه محتوای آن کمتر از جوانه گندم است (حدود 30 تا 60 میلی‌گرم در کیلوگرم). سبوس گندم به‌دلیل قیمت پایین و در دسترس بودن گسترده، در جیره طیور به‌طور معمول استفاده می‌شود و می‌تواند سهم قابل‌توجهی در تأمین ویتامین E جیره داشته باشد (Klasing, et al., 2013, p. 287). روغن‌های گیاهی از دیگر منابع طبیعی ویتامین E در خوراک طیور هستند که محتوای ویتامین E متفاوتی دارند. روغن سویا حاوی حدود 100 تا 150 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است که عمدتاً به فرم گاما-توکوفرول (حدود 70 درصد) و بخش کمتری به فرم آلفا-توکوفرول (حدود 10 درصد) می‌باشد. این تفاوت در فرم ایزومر اهمیت دارد، زیرا گاما-توکوفرول فعالیت بیولوژیک کمتری نسبت به آلفا-توکوفرول دارد (حدود 10 درصد فعالیت آلفا-توکوفرول) و بنابراین محتوای کل ویتامین E روغن سویا بالاتر از فعالیت بیولوژیک واقعی آن است. روغن آفتابگردان حاوی حدود 500 تا 700 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است که عمدتاً به فرم آلفا-توکوفرول (حدود 95 درصد) می‌باشد و بنابراین فعالیت بیولوژیک بالاتری نسبت به روغن سویا دارد. روغن ذرت حاوی حدود 100 تا 200 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است که شامل ترکیبی از آلفا-توکوفرول و گاما-توکوفرول می‌باشد. روغن کانولا حاوی حدود 150 تا 250 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است که شامل ترکیبی از آلفا-توکوفرول و گاما-توکوفرول می‌باشد. در فصول پاییز و زمستان که روغن‌های گیاهی به‌عنوان منبع انرژی به جیره اضافه می‌شوند، این روغن‌ها می‌توانند سهم قابل‌توجهی در تأمین ویتامین E جیره داشته باشند (Kamal-Eldin, et al., 2005, p. 8). کنجاله‌های روغنی نیز حاوی ویتامین E باقی‌مانده هستند که پس از استخراج روغن در کنجاله باقی می‌ماند. کنجاله سویا حاوی حدود 3 تا 5 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است که این مقدار به‌دلیل استخراج روغن و فرآوری حرارتی کاهش یافته است. کنجاله آفتابگردان حاوی حدود 10 تا 15 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است. کنجاله کانولا حاوی حدود 5 تا 10 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است. اگرچه محتوای ویتامین E کنجاله‌ها پایین است، اما به‌دلیل استفاده در سطوح بالا در جیره طیور (20 تا 40 درصد جیره)، می‌توانند سهم قابل‌توجهی در تأمین ویتامین E جیره داشته باشند. در فصول پاییز و زمستان که سطوح کنجاله در جیره ممکن است افزایش یابد، این سهم قابل‌توجه‌تر می‌شود (Leeson, et al., 2001, p. 165). غلات نیز حاوی ویتامین E هستند، اگرچه محتوای آن‌ها نسبت به جوانه گندم و روغن‌های گیاهی پایین‌تر است. ذرت به‌عنوان غلات اصلی در جیره طیور، حاوی حدود 5 تا 10 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است که عمدتاً به فرم گاما-توکوفرول می‌باشد. گندم حاوی حدود 10 تا 15 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است. جو حاوی حدود 5 تا 10 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است. اگرچه محتوای ویتامین E غلات پایین است، اما به‌دلیل استفاده در سطوح بسیار بالا در جیره طیور (50 تا 70 درصد جیره)، سهم قابل‌توجهی در تأمین ویتامین E جیره دارند. با این حال، محتوای ویتامین E غلات به‌دلیل شرایط برداشت، انبارداری و فرآوری متغیر است و در فصول پاییز و زمستان که ممکن است کیفیت غلات تغییر کند، این تغییرات باید در فرمولاسیون جیره لحاظ شود (Surai, et al., 2019, p. 140). منابع حیوانی ویتامین E در خوراک طیور شامل پودر ماهی، چربی حیوانی و محصولات فرعی صنایع گوشت هستند. پودر ماهی حاوی حدود 5 تا 15 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم است که این مقدار به نوع ماهی و روش فرآوری بستگی دارد. چربی حیوانی مانند چربی مرغ و چربی گاو محتوای ویتامین E بسیار پایینی دارند (کمتر از 5 میلی‌گرم در کیلوگرم)، زیرا ویتامین E عمدتاً در بافت‌های گیاهی سنتز می‌شود و در بافت‌های حیوانی فقط از طریق جیره تأمین می‌شود. پودر خون و پودر گوشت نیز محتوای ویتامین E پایینی دارند. در مجموع، منابع حیوانی سهم محدودی در تأمین ویتامین E جیره طیور دارند و ویتامین E جیره عمدتاً از منابع گیاهی و مکمل‌های سنتزی تأمین می‌شود (Klasing, et al., 2013, p. 290). منابع سنتزی ویتامین E در صنعت طیور نقش اصلی را در تأمین نیاز ویتامین E پرنده ایفا می‌کنند، زیرا محتوای ویتامین E منابع طبیعی غالباً کافی نیست و به‌دلیل تنوع و تغییرپذیری، نمی‌تواند به‌تنهایی نیاز پرنده را تأمین کند. فرم رایج تجاری ویتامین E در صنعت طیور، DL-آلفا-توکوفرول استات است که یک ترکیب سنتزی با پایداری بالا در فرآوری خوراک است. این فرم از نظر فعالیت بیولوژیک، معادل حدود 67 درصد فعالیت D-آلفا-توکوفرول طبیعی است و بنابراین برای تأمین همان سطح فعالیت، نیاز به مقدار بیشتری از فرم سنتزی نسبت به فرم طبیعی وجود دارد. یک واحد بین‌المللی (IU) ویتامین E معادل 1 میلی‌گرم DL-آلفا-توکوفرول استات سنتزی یا 0.67 میلی‌گرم D-آلفا-توکوفرول طبیعی است. DL-آلفا-توکوفرول استات به فرم پودر یا مایع در بازار عرضه می‌شود و در پرمیکس ویتامینی به جیره اضافه می‌گردد. فرم پودر به‌دلیل سهولت در مخلوط کردن با سایر مواد پرمیکس، رایج‌تر از فرم مایع است (Traber, et al., 2007, p. 42). در سال‌های اخیر، فرم‌های نوین ویتامین E با پوشش میکروکپسول در بازار عرضه شده‌اند که پایداری بالاتری در فرآوری خوراک و بازدهی جذب بهتری دارند. میکروکپسوله‌سازی ویتامین E با پوشش پروتئینی یا لیپیدی، این ویتامین را از اکسیژن، حرارت و رطوبت محافظت می‌کند و پایداری آن را در طول فرآوری و نگهداری خوراک افزایش می‌دهد. علاوه بر این، میکروکپسوله‌سازی می‌تواند بازدهی جذب ویتامین E را در دستگاه گوارش پرنده افزایش دهد، زیرا پوشش میکروکپسول می‌تواند به‌گونه‌ای طراحی شود که در شرایط خاصی (مانند pH روده) آزاد شود. با این حال، هزینه میکروکپسوله‌سازی بالاست و این هزینه باید در ارزیابی اقتصادی جیره لحاظ شود. در فصول پاییز و زمستان که نیاز به ویتامین E افزایش می‌یابد و شرایط فرآوری و نگهداری خوراک چالش‌برانگیزتر است، استفاده از فرم‌های میکروکپسوله می‌تواند استراتژی مؤثری برای حفظ پایداری و بازدهی ویتامین E باشد (Surai, et al., 2019, p. 145). عوامل مؤثر بر محتوای ویتامین E در منابع طبیعی متعدد هستند و شناخت این عوامل برای ارزیابی دقیق تأمین ویتامین E از منابع طبیعی ضروری است. نخست، شرایط برداشت و انبارداری غلات و دانه‌های روغنی تأثیر قابل‌توجهی بر محتوای ویتامین E دارند. ویتامین E به‌دلیل حساسیت به اکسیژن، نور و حرارت، در طول انبارداری به‌تدریج تخریب می‌شود. در فصول پاییز و زمستان که رطوبت بالای محیط می‌تواند باعث رشد قارچ‌ها و تسریع تخریب ویتامین E شود، این امر اهمیت ویژه‌ای دارد. دوم، فرآوری مواد اولیه مانند استخراج روغن با حلال، حرارت‌دهی و پلت‌سازی می‌تواند باعث تخریب بخشی از ویتامین E شود. سوم، نوع ایزومر ویتامین E در منابع طبیعی متفاوت است و فعالیت بیولوژیک متفاوتی دارد. چهارم، تنوع بین‌گونه‌ای و بین‌رقمی در محتوای ویتامین E غلات و دانه‌های روغنی وجود دارد و این تنوع باید در فرمولاسیون جیره لحاظ شود (Kamal-Eldin, et al., 2005, p. 12). توکوترینول‌ها به‌عنوان فرم کمتر شناخته‌شده ویتامین E، در سال‌های اخیر توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده‌اند. توکوترینول‌ها ساختار مشابهی با توکوفرول‌ها دارند، اما زنجیره جانبی آن‌ها غیراشباع است (سه باند دوگانه). توکوترینول‌ها در nature عمدتاً در روغن نخل (palm oil)، روغن سبوس برنج و دانه جو (barley) یافت می‌شوند. مطالعات نشان داده‌اند که توکوترینول‌ها اثرات بیولوژیک متفاوتی نسبت به توکوفرول‌ها دارند، از جمله اثرات ضدسرطانی، ضدالتهابی و محافظت‌کننده عصبی. در تغذیه طیور، توکوترینول‌ها کمتر مورد مطالعه قرار گرفته‌اند، اما مطالعات محدود نشان داده‌اند که افزودن توکوترینول‌ها به جیره می‌تواند اثرات آنتی‌اکسیدانی و محافظتی مشابه یا حتی بالاتری نسبت به توکوفرول‌ها داشته باشد. روغن سبوس برنج که حاوی ترکیبی از توکوفرول‌ها و توکوترینول‌ها است، به‌دلیل این ترکیب منحصربه‌فرد، می‌تواند به‌عنوان منبع ویتامین E با اثرات بیولوژیک گسترده در جیره طیور استفاده شود. در فصول پاییز و زمستان که نیاز به دفاع آنتی‌اکسیدانی بالاتر است، توکوترینول‌ها می‌توانند نقش مکمل توکوفرول‌ها را ایفا کنند (Niki, et al., 2006, p. 468). در مجموع، منابع ویتامین E در خوراک طیور متنوع هستند و شامل منابع طبیعی (جوانه گندم، روغن‌های گیاهی، کنجاله‌های روغنی، غلات و منابع حیوانی) و منابع سنتزی (DL-آلفا-توکوفرول استات و فرم‌های میکروکپسوله) می‌باشند. منابع طبیعی به‌دلیل تنوع و تغییرپذیری محتوای ویتامین E، نمی‌توانند به‌تنهایی نیاز پرنده را تأمین کنند و مکمل‌های سنتزی ویتامین E نقش اصلی را در تأمین نیاز پرنده ایفا می‌کنند. در فصول پاییز و زمستان که نیاز به ویتامین E افزایش می‌یابد، انتخاب منبع مناسب و سطح مناسب مکمل ویتامین E اهمیت ویژه‌ای دارد و باید با توجه به اهداف تولید، شرایط محیطی و اقتصادی واحد طیور تعیین شود. درک این منابع و ویژگی‌های آن‌ها برای متخصصین تغذیه طیور ضروری است و پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول سرد سال محسوب می‌شود (Surai, et al., 2019, p. 150).   نیازهای تغذیه‌ای ویتامین E در مراحل مختلف رشد طیور تعیین نیاز ویتامین E در طیور مفهومی پیچیده و چندوجهی است که به عوامل متعددی بستگی دارد و درک این پیچیدگی برای متخصصین تغذیه طیور ضروری محسوب می‌شود، زیرا تعیین نادرست نیاز ویتامین E می‌تواند منجر به کمبود یا مصرف بیش از حد این ویتامین شود که هر یک پیامدهای منفی برای سلامت و عملکرد پرنده دارد. نیاز پایه ویتامین E برای طیور توسط سازمان‌های مرجع مانند شورای ملی تحقیقات (NRC) تعیین شده است، اما این نیاز پایه برای شرایط عادی و بدون استرس طراحی شده است و در عمل، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان که پرنده با استرس‌های متعدد روبه‌رو است، نیاز واقعی به‌مراتب بالاتر از نیاز پایه است (NRC, 1994, p. 35). نیاز ویتامین E در جوجه‌های گوشتی در مراحل مختلف رشد متفاوت است و باید با توجه به سن پرنده، نرخ رشد و شرایط محیطی تعیین شود. در دوره استارتر (روز 1 تا 21)، نیاز پایه ویتامین E توسط NRC حدود 10 تا 15 واحد بین‌المللی در کیلوگرم جیره تعیین شده است. با این حال، در جوجه‌های یک‌روزه، سیستم گوارش هنوز کامل نشده است و بازدهی جذب ویتامین E پایین است. علاوه بر این، در جوجه‌های یک‌روزه، سیستم آنتی‌اکسیدانی بدن هنوز کامل نشده است و نیاز به ویتامین E به‌طور نسبی بالاتر است. در دوره گروور یا رشد (روز 21 تا 42)، نیاز پایه ویتامین E حدود 10 واحد بین‌المللی در کیلوگرم تعیین شده است. در دوره فینیشر یا پایانی (روز 42 تا کشتار)، نیاز پایه ویتامین E حدود 5 تا 10 واحد بین‌المللی در کیلوگرم تعیین شده است. با این حال، این نیازهای پایه برای شرایط عادی و بدون استرس طراحی شده‌اند و در عمل، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان، نیاز واقعی به‌مراتب بالاتر است. در شرایط استرس سرما، نیاز ویتامین E در جوجه‌های گوشتی می‌تواند به 50 تا 100 واحد بین‌المللی در کیلوگرم یا حتی بالاتر برسد (Surai, et al., 2019, p. 155). عوامل مؤثر بر نیاز ویتامین E در جوجه‌های گوشتی متعدد هستند و شناخت این عوامل برای تعیین نیاز واقعی ضروری است. نخست، سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده نیاز ویتامین E است. افزایش سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع، به‌ویژه امگا-3، باعث افزایش مصرف ویتامین E برای محافظت از این اسیدهای چرب در برابر اکسیداسیون می‌شود. به‌عنوان قاعده کلی، برای هر یک درصد افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، نیاز به ویتامین E حدود 30 تا 50 واحد بین‌المللی در کیلوگرم افزایش می‌یابد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 مانند دانه کتان یا روغن ماهی هستند، نیاز ویتامین E می‌تواند به 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم یا حتی بالاتر برسد. دوم، سطح استرس محیطی، به‌ویژه استرس سرما، با افزایش تولید رادیکال‌های آزاد، نیاز به ویتامین E را افزایش می‌دهد. سوم، نرخ رشد پرنده بر نیاز ویتامین E تأثیر می‌گذارد. جوجه‌های گوشتی نوین که نرخ رشد بسیار بالایی دارند، بار متابولیکی بالاتری روی بافت عضلانی دارند و تولید رادیکال‌های آزاد در این بافت بیشتر است و بنابراین نیاز به ویتامین E بالاتر است. چهارم، وضعیت سیستم ایمنی پرنده بر نیاز ویتامین E تأثیر می‌گذارد. در گله‌هایی که با چالش‌های بیماری روبه‌رو هستند، نیاز به ویتامین E برای تقویت سیستم ایمنی بالاتر است. پنجم، حضور سایر آنتی‌اکسیدان‌ها در جیره مانند ویتامین C، سلنیوم و کاروتنوئیدها می‌تواند با هم‌افزایی با ویتامین E، نیاز به این ویتامین را تعدیل کند (Klasing, et al., 2013, p. 295). نیاز ویتامین E در مرغان تخم‌گذار نیز در مراحل مختلف تولید متفاوت است. در دوره پیش از تولید (پیش از بلوغ جنسی)، نیاز پایه ویتامین E حدود 10 تا 15 واحد بین‌المللی در کیلوگرم تعیین شده است. در دوره اوج تولید، نیاز پایه ویتامین E حدود 10 تا 20 واحد بین‌المللی در کیلوگرم تعیین شده است. با این حال، در مرغان تخم‌گذار، ویتامین E نقش‌های متعددی ایفا می‌کند که فراتر از نقش آنتی‌اکسیدانی است. ویتامین E برای سلامت غدد تولیدمثلی، انتقال به جنین از طریق زرده تخم‌مرغ، حفظ کیفیت تخم‌مرغ در طول نگهداری و تقویت سیستم ایمنی ضروری است. در فصول پاییز و زمستان که مرغان تخم‌گذار با استرس سرما و چالش‌های ایمنی بیشتری روبه‌رو هستند، نیاز به ویتامین E افزایش می‌یابد. در مرغان تخم‌گذار که جیره آن‌ها حاوی منابع امگا-3 برای غنی‌سازی تخم‌مرغ است، نیاز ویتامین E می‌تواند به 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم برسد (Surai, et al., 2019, p. 160). نیاز ویتامین E در مرغان مادر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا ویتامین E از طریق زرده تخم‌مرغ به جنین منتقل می‌شود و ذخایر ویتامین E جوجه نوزاد به‌طور مستقیم به سطح ویتامین E جیره مرغ مادر بستگی دارد. جوجه‌های نوزاد در روزهای نخست زندگی با چالش‌های متعددی روبه‌رو هستند، از جمله استرس محیطی، چالش‌های ایمنی و عدم بلوغ کامل سیستم گوارش و آنتی‌اکسیدانی. ذخایر ویتامین E که از مرغ مادر به جوجه منتقل می‌شود، در روزهای نخست زندگی به‌عنوان منبع اصلی دفاع آنتی‌اکسیدانی عمل می‌کند و بنابراین تأمین کافی ویتامین E در جیره مرغ مادر برای سلامت و بقای جوجه‌های نوزاد ضروری است. نیاز ویتامین E در مرغان مادر معمولاً بالاتر از مرغان تخم‌گذار تجاری است و در فصول پاییز و زمستان می‌تواند به 150 تا 300 واحد بین‌المللی در کیلوگرم برسد. علاوه بر این، در مرغان مادر که جیره آن‌ها حاوی منابع امگا-3 است، نیاز ویتامین E به‌دلیل محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در برابر اکسیداسیون، به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد (Klasing, et al., 2013, p. 300). نیاز ویتامین E در بوقلمون‌ها نیز باید با توجه به ویژگی‌های خاص این گونه تعیین شود. بوقلمون‌ها نرخ رشد بالاتری نسبت به جوجه‌های گوشتی دارند و بار متابولیکی روی بات عضلانی در آن‌ها بیشتر است. علاوه بر این، بوقلمون‌ها به میوپاتی حساس‌تر هستند و بنابراین نیاز به ویتامین E برای پیشگیری از میوپاتی در آن‌ها بالاتر است. نیاز پایه ویتامین E در بوقلمون‌های گوشتی توسط NRC حدود 10 تا 25 واحد بین‌المللی در کیلوگرم تعیین شده است، اما در عمل، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان، نیاز واقعی می‌تواند به 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم برسد. در بوقلمون‌های مادر، نیاز ویتامین E برای انتقال به جوجه نوزاد و حفظ جوجه‌درآوری اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند به 200 تا 400 واحد بین‌المللی در کیلوگرم برسد (NRC, 1994, p. 40). مفهوم «نیاز شرطی» (conditional requirement) در تغذیه ویتامین E طیور مفهوم مهمی است که دانشجویان و متخصصین باید به‌خوبی درک کنند. نیاز شرطی به شرایطی اشاره دارد که نیاز به ویتامین E به‌دلیل عوامل محیطی، تغذیه‌ای یا فیزیولوژیک افزایش می‌یابد. این عوامل شامل استرس سرما، استرس گرمایی، بیماری‌ها، جیره‌های پرچربی غیراشباع، سطوح بالای امگا-3، سن جوان، مرحله اوج تولید و فرآوری شدید خوراک می‌باشند. در شرایط نیاز شرطی، نیاز واقعی ویتامین E می‌تواند چندین برابر نیاز پایه باشد و اگر این افزایش نیاز در فرمولاسیون جیره لحاظ نشود، پرنده با کمبود ویتامین E روبه‌رو می‌شود و علائم کمبود می‌تواند بروز کند. در فصول پاییز و زمستان، چندین عامل نیاز شرطی همزمان فعال هستند (استرس سرما، جیره‌های پرانرژی با چربی بالا، چالش‌های ایمنی) و بنابراین نیاز واقعی ویتامین E به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از نیاز پایه است (Surai, et al., 2019, p. 165). تعیین نیاز واقعی ویتامین E در عمل نیازمند ارزیابی جامع شرایط هر واحد طیور است. این ارزیابی باید شامل بررسی سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره، شرایط محیطی (دما، تهویه، تراکم)، وضعیت سلامت گله، سن و مرحله تولید پرنده، نوع فرآوری خوراک و حضور سایر آنتی‌اکسیدان‌ها در جیره باشد. بر اساس این ارزیابی، سطح ویتامین E در پرمیکس ویتامینی باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که نیاز واقعی پرنده در شرایط خاص آن واحد طیور تأمین شود. در فصول پاییز و زمستان، این ارزیابی باید با دقت بیشتری انجام شود و سطح ویتامین E باید نسبت به فصول گرم افزایش یابد. به‌عنوان یک راهنمای کلی، در جیره‌های پاییز و زمستان جوجه‌های گوشتی که حاوی منابع امگا-3 هستند، سطح ویتامین E باید حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم باشد. در مرغان تخم‌گذار و مادر، این سطح باید حداقل 150 تا 300 واحد بین‌المللی در کیلوگرم باشد (Klasing, et al., 2013, p. 305). نشانه‌های کمبود ویتامین E در طیور شناخته شده‌اند و می‌توانند به‌عنوان شاخصی برای ارزیابی کفایت ویتامین E جیره استفاده شوند. در جوجه‌های گوشتی، کمبود ویتامین E می‌تواند منجر به بروز سندرم‌های عصبی و عضلانی متعددی شود. آنسفالومالاسی (Encephalomalacia) که با ضایعات در مخچه، اختلال در تعادل و حرکات غیرطبیعی سر همراه است، یکی از علائم شایع کمبود ویتامین E است. اگزوداتیو دیاتزیس (Exudative diathesis) که با تجمع مایع زیرپوستی به‌دلیل افزایش نفوذپذیری مویرگ‌ها مشخص می‌شود، علامت دیگر کمبود ویتامین E است. دیستروفی عضلانی (Muscular dystrophy) که با تجمع کلسیم در عضلات و ضعف عضلانی همراه است، از دیگر علائم کمبود ویتامین E در طیور محسوب می‌شود. در مرغان تخم‌گذار، کمبود ویتامین E می‌تواند باعث کاهش تولید تخم‌مرغ، کاهش جوجه‌درآوری، ضعف سیستم ایمنی و افزایش تلفات شود. در فصول پاییز و زمستان که نیاز به ویتامین E افزایش می‌یابد، این علائم می‌توانند به‌سرعت بروز کنند و خسارات اقتصادی قابل‌توجهی به تولیدکننده وارد کنند (Niki, et al., 2006, p. 472). نشانه‌های مصرف بیش از حد ویتامین E در طیور کمتر شناخته شده‌اند، زیرا ویتامین E به‌عنوان یک ویتامین محلول در چربی، در بدن ذخیره می‌شود و سمیت کمتری نسبت به ویتامین‌های محلول در چربی دیگر مانند ویتامین A و D دارد. با این حال، مصرف بسیار بالای ویتامین E (بیش از 1000 واحد بین‌المللی در کیلوگرم) می‌تواند باعث کاهش جذب سایر ویتامین‌های محلول در چربی (A، D، K) به‌دلیل رقابت برای جذب شود و همچنین می‌تواند باعث افزایش هزینه جیره بدون بازگشت سرمایه متناسب گردد. بنابراین، تعیین سطح بهینه ویتامین E در جیره باید به‌گونه‌ای باشد که نیاز پرنده تأمین شود بدون آنکه هزینه‌های غیرضروری ایجاد گردد (Traber, et al., 2007, p. 45). در مجموع، تعیین نیاز ویتامین E در طیور فرآیندی پیچیده است که باید با توجه به عوامل متعددی از جمله سن، نوع پرنده، مرحله تولید، شرایط محیطی، ترکیب جیره و وضعیت سلامت گله انجام شود. نیاز پایه تعیین‌شده توسط NRC برای شرایط عادی طراحی شده است و در عمل، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان، نیاز واقعی به‌مراتب بالاتر است. مفهوم نیاز شرطی و عوامل مؤثر بر نیاز ویتامین E باید در فرمولاسیون جیره لحاظ شوند و سطح ویتامین E باید متناسب با شرایط خاص هر واحد طیور تعیین شود. درک این مفاهیم ضروری است و پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول سرد سال محسوب می‌شود (Surai, et al., 2019, p. 170).   نقش ویتامین E در سلامت گوارش و سیستم ایمنی نقش ویتامین E در سلامت دستگاه گوارش طیور یکی از مهم‌ترین و کمتر شناخته‌شده‌ترین جنبه‌های عملکرد این ویتامین در بدن پرنده است که درک آن برای دانشجویان تغذیه طیور، به‌ویژه در زمینه طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای برای فصول پاییز و زمستان، ضروری محسوب می‌شود. دستگاه گوارش طیور به‌عنوان اولین نقطه تماس پرنده با مواد خوراکی و محیط، به‌طور مداوم در معرض چالش‌های متعددی قرار دارد، از جمله عوامل بیماری‌زا (باکتری‌ها، ویروس‌ها، انگل‌ها)، توکسین‌ها (مایکوتوکسین‌ها)، عوامل ضدتغذیه‌ای خوراک و استرس‌های محیطی. ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان اصلی غشای سلولی، نقش کلیدی در حفظ یکپارچگی غشای سلول‌های اپیتلیال گوارش، تنظیم فلور میکروبی روده و تنظیم پاسخ ایمنی گوارشی ایفا می‌کند (Klasing, et al., 2013, p. 320). غشای سلول‌های اپیتلیال گوارش به‌عنوان اولین خط دفاعی در برابر عوامل بیماری‌زا و توکسین‌ها، نقش حیاتی در حفظ سلامت پرنده ایفا می‌کند. این غشا سرشار از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع است که به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد اکسیداسیون توسط رادیکال‌های آزاد هستند. رادیکال‌های آزاد در دستگاه گوارش می‌توانند از منابع متعددی تولید شوند، از جمله متابولیسم نرمال سلولی، فعالیت سلول‌های ایمنی گوارشی، تولید رادیکال‌های آزاد توسط باکتری‌های بیماری‌زا، اکسیداسیون چربی‌های جیره و حضور مایکوتوکسین‌ها. ویتامین E با قرار گرفتن در غشای سلول‌های اپیتلیال گوارش، از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع غشا در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند و یکپارچگی غشا را حفظ می‌نماید. این محافظت غشایی برای جلوگیری از نفوذ عوامل بیماری‌زا و توکسین‌ها به بافت گوارشی و جلوگیری از التهاب و آسیب بافتی ضروری است. در فصول پاییز و زمستان که خطر بیماری‌های گوارشی و حضور مایکوتوکسین‌ها در مواد اولیه خوراک افزایش می‌یابد، این نقش ویتامین E اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند (Surai, et al., 2019, p. 175). ویتامین E با تأثیر بر تکثیر و مهاجرت سلول‌های اپیتلیال گوارش، به ترمیم و بازسازی بافت گوارشی کمک می‌کند. سلول‌های اپیتلیال روده باریک طیور دارای چرخه گردش سریعی هستند و به‌طور مداوم جایگزین می‌شوند. این چرخه گردش سریع برای حفظ یکپارچگی بافت گوارشی و عملکرد طبیعی هضم و جذب ضروری است. در شرایط استرس، بیماری یا آسیب بافتی، سرعت جایگزینی سلول‌های اپیتلیال افزایش می‌یابد و نیاز به ویتامین E برای محافظت از سلول‌های جدید و حمایت از تکثیر آن‌ها افزایش می‌یابد. ویتامین E با محافظت از غشای سلول‌های جدید در برابر استرس اکسیداتیو و با تأثیر بر بیان ژن‌های درگیر در تکثیر سلولی، به ترمیم بافت گوارشی کمک می‌کند. در فصول پاییز و زمستان که خطر آسیب به بافت گوارشی به‌دلیل مایکوتوکسین‌ها و بیماری‌های گوارشی افزایش می‌یابد، این نقش ویتامین E اهمیت ویژه‌ای دارد (Klasing, et al., 2013, p. 325). فلور میکروبی گوارش طیور به‌عنوان یک اکوسیستم پیچیده، نقش مهمی در هضم، جذب، سلامت و عملکرد پرنده ایفا می‌کند. تعادل بین باکتری‌های مفید (مانند لاکتوباسیلوس‌ها و بیفیدوباکتریوم‌ها) و باکتری‌های مضر (مانند سالمونلا، E. coli و کلستریدیوم) در گوارش برای حفظ سلامت پرنده ضروری است. ویتامین E با تأثیر بر محیط گوارش (تغییر pH، تغییر ترکیب صفرا، تأثیر بر موکوس گوارشی) می‌تواند به حفظ این تعادل کمک کند. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در جیره می‌تواند باعث کاهش جمعیت باکتری‌های بیماری‌زا در گوارش و افزایش جمعیت باکتری‌های مفید شود. این اثر ممکن است از طریق تأثیر ویتامین E بر سیستم ایمنی گوارشی و تولید آنتی‌بادی‌های ترشحی (sIgA) که باکتری‌های بیماری‌زا را خنثی می‌کنند، یا از طریق تأثیر مستقیم بر محیط گوارش صورت گیرد. در فصول پاییز و زمستان که خطر بیماری‌های گوارشی افزایش می‌یابد، این اثر ویتامین E بر فلور میکروبی اهمیت ویژه‌ای دارد (Muir, et al., 2002, p. 112). سیستم ایمنی گوارشی (GALT - Gut-Associated Lymphoid Tissue) به‌عنوان بزرگ‌ترین بخش سیستم ایمنی بدن پرنده، نقش کلیدی در دفاع در برابر عوامل بیماری‌زا و حفظ سلامت پرنده ایفا می‌کند. این سیستم شامل بافت‌های لنفوئیدی گوارشی مانند پلاک‌های پیر، تونسیل‌های سکومی و سلول‌های ایمنی پراکنده در بافت گوارشی است. ویتامین E با تأثیر بر عملکرد سلول‌های ایمنی گوارشی، به تقویت دفاع گوارشی کمک می‌کند. بر روی ماکروفاژهای گوارشی، ویتامین E با افزایش فعالیت فاگوسیتوز و افزایش تولید رادیکال‌های آزاد برای کشتن باکتری‌های بلعیده‌شده، به دفاع ضد باکتریایی کمک می‌کند. بر روی لنفوسیت‌های T گوارشی، ویتامین E با تأثیر بر تکثیر و فعالیت این سلول‌ها، به دفاع ضد ویروسی کمک می‌نماید. بر روی لنفوسیت‌های B گوارشی، ویتامین E با تأثیر بر تولید آنتی‌بادی‌های ترشحی (sIgA)، به دفاع مخاطی کمک می‌کند. در فصول پاییز و زمستان که چالش‌های ایمنی گوارشی شدیدتر هستند، این نقش ویتامین E اهمیت ویژه‌ای دارد (Klasing, et al., 2013, p. 330). تأثیر ویتامین E بر تولید سیتوکین‌ها در بافت گوارشی از مکانیسم‌های مهم دیگر این ویتامین در تنظیم ایمنی گوارشی است. سیتوکین‌ها پروتئین‌هایی هستند که به‌عنوان واسطه‌های شیمیایی در ارتباط بین سلول‌های ایمنی عمل می‌کنند و نقش کلیدی در تنظیم پاسخ ایمنی دارند. ویتامین E با مهار فاکتور رونویسی NF-κB، تولید سیتوکین‌های التهابی مانند IL-1، IL-6 و TNF-α را کاهش می‌دهد و از التهاب مزمن گوارشی جلوگیری می‌کند. التهاب مزمن گوارشی می‌تواند باعث آسیب به بافت گوارشی، کاهش بازدهی هضم و جذب، و افت عملکرد پرنده شود. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما و چالش‌های ایمنی باعث فعال‌سازی NF-κB در بافت گوارشی می‌شوند، این نقش ویتامین E اهمیت ویژه‌ای دارد (Calder, et al., 2015, p. 30). تأثیر ویتامین E بر سیستم ایمنی عمومی طیور نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ویتامین E با تأثیر بر عملکرد سلول‌های ایمنی سیستمیک، از جمله لنفوسیت‌های T و B خونی، ماکروفاژها و سلول‌های کشنده طبیعی (NK cells)، به تقویت پاسخ ایمنی در برابر عوامل بیماری‌زا کمک می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در جیره از نیاز پایه به سطوح بالاتر (100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم) می‌تواند باعث بهبود پاسخ ایمنی، افزایش تولید آنتی‌بادی در پاسخ به واکسیناسیون و کاهش تلفات در گله‌های در معرض چالش بیماری شود. این اثر ایمنی‌تقویتی ویتامین E به‌ویژه در پرنده‌های جوان که سیستم ایمنی هنوز کامل نشده است، اهمیت بیشتری دارد. در فصول پاییز و زمستان که پرنده‌ها با چالش‌های ایمنی بیشتری روبه‌رو هستند، تأمین کافی ویتامین E می‌تواند به حفظ سلامت گله و کاهش تلفات کمک کند (Muir, et al., 2002, p. 115). تعاملات ویتامین E با اسیدهای چرب امگا-3 در سیستم ایمنی گوارشی و سیستمیک یکی از مهم‌ترین مفاهیم در تغذیه طیور است. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی و سیتوکین‌های التهابی، اثرات ضدالتهابی اعمال می‌کنند. اما التهاب با تولید رادیکال‌های آزاد توسط سلول‌های التهابی همراه است و این رادیکال‌های آزاد می‌توانند باعث آسیب اکسیداتیو به بافت‌ها شوند. ویتامین E با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد تولیدشده در طول التهاب، از آسیب بافتی جلوگیری می‌کند و اثرات ضدالتهابی امگا-3 را تکمیل می‌نماید. این تعامل به‌ویژه در بافت گوارشی که در معرض التهاب و استرس اکسیداتیو مداوم قرار دارد، اهمیت فراوانی دارد. در فصول پاییز و زمستان که جیره‌ها حاوی منابع امگا-3 هستند و استرس سرما باعث فعال‌سازی مسیرهای التهابی می‌شود، این تعامل اهمیت دوچندان پیدا می‌کند (Surai, et al., 2019, p. 180). در مجموع، نقش ویتامین E در سلامت گوارش و سیستم ایمنی طیور چندوجهی است و از طریق مکانیسم‌های متعددی اعمال می‌شود. حفظ یکپارچگی غشای سلول‌های اپیتلیال گوارش، ترمیم بافت گوارشی، تنظیم فلور میکروبی، تقویت سیستم ایمنی گوارشی و سیستمیک، تنظیم تولید سیتوکین‌ها و تعامل با اسیدهای چرب امگا-3 از جمله مهم‌ترین این مکانیسم‌ها هستند. در فصول پاییز و زمستان که چالش‌های گوارشی و ایمنی شدیدتر هستند، اهمیت این نقش‌ها دوچندان می‌شود و تأمین کافی ویتامین E در جیره برای حفظ سلامت گله و بهبود عملکرد تولید ضروری می‌گردد. درک این مکانیسم‌ها پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی با امگا-3 است که در فصول بعدی این پژوهش به‌طور مفصل مورد بررسی قرار خواهند گرفت (Klasing, et al., 2013, p. 335).   ویتامین E و کیفیت لاشه: مکانیسم‌های مولکولی کیفیت لاشه طیور به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده ارزش اقتصادی محصول، تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد که درک آن‌ها برای متخصصین تغذیه طیور ضروری محسوب می‌شود. در میان این عوامل، وضعیت آنتی‌اکسیدانی بافت عضلانی در زمان ذبح نقش کلیدی در تعیین پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری ایفا می‌کند و ویتامین E به‌عنوان مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان بافت عضلانی، تأثیر مستقیمی بر کیفیت لاشه دارد. مکانیسم‌های مولکولی تأثیر ویتامین E بر کیفیت لاشه چندوجهی هستند و شامل مهار اکسیداسیون لیپیدها، محافظت از پروتئین‌ها، حفظ رنگ گوشت، حفظ آبداری و جلوگیری از میوپاتی می‌شوند (Bou, et al., 2004, p. 570). مهار اکسیداسیون لیپیدها در گوشت مهم‌ترین مکانیسم تأثیر ویتامین E بر کیفیت لاشه است. گوشت طیور حاوی چربی بین‌عضلانی است که پروفایل اسیدهای چرب آن تحت تأثیر مستقیم جیره قرار دارد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، چربی بین‌عضلانی غنی از اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند می‌باشد که به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، به‌شدت مستعد اکسیداسیون هستند. پس از ذبح پرنده، فرآیندهای اکسیداتیو در گوشت ادامه می‌یابند و باعث تولید ترکیبات ثانویه اکسیداسیون مانند مالون‌آلدهید (MDA)، هیدروکسی‌نوننال (HNE) و ایزوپروستانه‌ها می‌شوند. این ترکیبات ثانویه اکسیداسیون با طعم و بوی نامطبوع (rancidity) همراه هستند و کیفیت حسی گوشت را کاهش می‌دهند. ویتامین E با قرار گرفتن در غشای سلول‌های عضلانی، از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع غشا در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند و تولید ترکیبات ثانویه اکسیداسیون را کاهش می‌دهد. محتوای ویتامین E بافت عضلانی در زمان ذبح تعیین‌کننده پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری است. گوشت با محتوای ویتامین E بالاتر، پایداری اکسیداتیو بالاتری دارد و ماندگاری طولانی‌تری دارد. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در جیره از 10 به 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم می‌تواند باعث کاهش ارزش تیوباربیتوریک اسید (TBARS) گوشت تا 50 تا 70 درصد در طول دوره نگهداری شود (Surai, et al., 2019, p. 185). محافظت از پروتئین‌های گوشت مکانیسم دیگر تأثیر ویتامین E بر کیفیت لاشه است. پروتئین‌های گوشت نیز مانند لیپیدها در معرض اکسیداسیون توسط رادیکال‌های آزاد هستند. اکسیداسیون پروتئین‌ها باعث تغییر ساختار پروتئین، از دست دادن عملکرد آنزیمی، کاهش قابلیت حل شدن و کاهش قابلیت ژله‌ای شدن گوشت می‌شود. اکسیداسیون پروتئین‌های گوشت همچنین باعث افزایش چکه‌کنندگی (drip loss) و کاهش آبداری گوشت می‌گردد. ویتامین E با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد، از اکسیداسیون پروتئین‌های گوشت جلوگیری می‌کند و به حفظ کیفیت پروتئین‌ها کمک می‌نماید. علاوه بر این، ویتامین E با محافظت از غشای سلول‌های عضلانی، از نشت آب داخل‌سلولی به فضای بین‌سلولی جلوگیری می‌کند و به این ترتیب آبداری گوشت را حفظ می‌کند. در فصول پاییز و زمستان که شرایط نگهداری گوشت ممکن است متفاوت باشد و دوره نگهداری ممکن است طولانی‌تر شود، این نقش ویتامین E اهمیت فراوانی دارد (Bou, et al., 2004, p. 572). حفظ رنگ گوشت یکی از مهم‌ترین جنبه‌های کیفیت لاشه است که مستقیماً بر پذیرش محصول توسط مصرف‌کننده تأثیر می‌گذارد. رنگ گوشت طیور به‌طور اصلی توسط میوگلوبین تعیین می‌شود که یک پروتئین حامل اکسیژن در سلول‌های عضلانی است. میوگلوبین می‌تواند به سه فرم وجود داشته باشد: اکسی‌میوگلوبین (قرمز روشن، مطلوب)، دئوکسی‌میوگلوبین (قرمز تیره) و مت‌میوگلوبین (قهوه‌ای، نامطلوب). در طول دوره نگهداری، اکسی‌میوگلوبین به‌تدریج به مت‌میوگلوبین اکسید می‌شود و رنگ گوشت از قرمز روشن به قهوه‌ای تغییر می‌کند که این تغییر رنگ از نظر مصرف‌کننده نامطلوب است. ویتامین E با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد که باعث اکسیداسیون میوگلوبین می‌شوند، از تغییر رنگ گوشت جلوگیری می‌کند و رنگ قرمز روشن گوشت را در طول دوره نگهداری حفظ می‌نماید. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در جیره می‌تواند باعث کاهش سرعت تغییر رنگ گوشت و افزایش ماندگاری رنگ تا 2 تا 3 روز بیشتر در طول دوره نگهداری شود (Faustman, et al., 1998, p. 45). تأثیر ویتامین E بر بافت و نرمی گوشت نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بافت گوشت تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد، از جمله وضعیت غشای سلول‌های عضلانی، میزان تجزیه پروتئین‌ها پس از ذبح، و میزان آب‌گیری گوشت در طول فرآوری و پخت. ویتامین E با محافظت از غشای سلول‌های عضلانی، از آسیب به غشا و نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی (مانند کالپین‌ها و کاتپسین‌ها) که مسئول تجزیه پروتئین‌های گوشت پس از ذبح هستند، جلوگیری می‌کند. این کنترل تجزیه پروتئین‌ها باعث بهبود بافت گوشت و نرمی آن می‌شود. علاوه بر این، ویتامین E با حفظ آبداری گوشت، به نرمی و آبداری گوشت در طول پخت کمک می‌کند. در فصول پاییز و زمستان که گوشت ممکن است طولانی‌تر در انبار نگهداری شود، این نقش ویتامین E بر بافت و نرمی گوشت اهمیت ویژه‌ای دارد (Surai, et al., 2019, p. 190). پیشگیری از میوپاتی یکی از مهم‌ترین نقش‌های ویتامین E در بهبود کیفیت لاشه است. میوپاتی در جوجه‌های گوشتی می‌تواند به‌صورت خطوط سفید روی سینه (White striping)، گوشت سفت و چوبی (Woody breast) یا گوشت تیره (Dark firm dry) بروز کند که کیفیت گوشت را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد. مکانیسم بروز میوپاتی شامل زنجیره‌ای از رویدادها است: افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی ناشی از بار متابولیکی بالا، اکسیداسیون لیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، آسیب به غشا، نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی به خون، التهاب بافت عضلانی، تجمع سلول‌های التهابی، نکروز فیبرهای عضلانی، تجمع کلاژن و فیبروز بافت. ویتامین E با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی، از اکسیداسیون لیپیدهای غشا و آسیب به غشای سلول‌های عضلانی جلوگیری می‌کند و به این ترتیب از زنجیره رویدادهای منجر به میوپاتی پیشگیری می‌نماید. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما و بار متابولیکی بالا باعث افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود، این نقش ویتامین E اهمیت ویژه‌ای دارد (Kjaer, et al., 2004, p. 295). مکانیسم مولکولی تأثیر ویتامین E بر میوپاتی شامل چندین مسیر است. نخست، ویتامین E با مهار اکسیداسیون لیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، از آسیب به غشا و نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی (مانند کراتین کیناز و لکتات دهیدروژناز) به خون جلوگیری می‌کند. این آنزیم‌ها در خون به‌عنوان شاخص آسیب عضلانی استفاده می‌شوند و کاهش سطح آن‌ها در خون نشان‌دهنده کاهش آسیب عضلانی است. دوم، ویتامین E با مهار فاکتور رونویسی NF-κB در بافت عضلانی، تولید سیتوکین‌های التهابی مانند IL-1، IL-6 و TNF-α را کاهش می‌دهد و از التهاب بافت عضلانی جلوگیری می‌کند. سوم، ویتامین E با کاهش تولید رادیکال‌های آزاد در میتوکندری‌های سلول‌های عضلانی، از آسیب به میتوکندری و آپوپتوز (مرگ برنامه‌ریزی‌شده) سلول‌های عضلانی جلوگیری می‌نماید. چهارم، ویتامین E با تأثیر بر بیان ژن‌های درگیر در سنتز کلاژن، از تجمع بیش از حد کلاژن و فیبروز بافت عضلانی جلوگیری می‌کند. این مکانیسم‌های مولکولی پایه‌ای برای درک اثرات ویتامین E بر پیشگیری از میوپاتی هستند و در فصول پاییز و زمستان که خطر میوپاتی بالاتر است، اهمیت ویژه‌ای دارند (Surai, et al., 2019, p. 195). تعاملات ویتامین E با اسیدهای چرب امگا-3 در بافت عضلانی یکی از مهم‌ترین مفاهیم در درک تأثیر این دو ماده مغذی بر کیفیت لاشه است. اسیدهای چرب امگا-3 با جایگزینی اسید آراشیدونیک در فسفولیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، سیالیت غشا را افزایش می‌دهند و از التهاب بافت عضلانی جلوگیری می‌کنند. اما همین اسیدهای چرب امگا-3 که سیالیت غشا را افزایش می‌دهند، به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد اکسیداسیون هستند. ویتامین E با قرار گرفتن در مجاورت اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلولی، از آن‌ها در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند و هم سیالیت غشا را حفظ می‌نماید و هم از آسیب به غشای سلولی جلوگیری می‌کند. این هم‌موقعیتی ویتامین E و اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلولی پایه‌ای برای درک اثرات هم‌افزایی این دو ماده مغذی بر کیفیت لاشه است. در فصول پاییز و زمستان که جیره‌ها حاوی منابع امگا-3 هستند و استرس اکسیداتیو بالاتر است، این تعامل اهمیت دوچندان پیدا می‌کند (Stillwell, et al., 2003, p. 242). در مجموع، مکانیسم‌های مولکولی تأثیر ویتامین E بر کیفیت لاشه چندوجهی هستند و شامل مهار اکسیداسیون لیپیدها، محافظت از پروتئین‌ها، حفظ رنگ گوشت، حفظ آبداری و بافت گوشت و پیشگیری از میوپاتی می‌شوند. در فصول پاییز و زمستان که پایداری اکسیداتیو گوشت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و خطر میوپاتی بالاتر است، این مکانیسم‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند و تأمین کافی ویتامین E در جیره برای بهبود کیفیت لاشه ضروری می‌گردد. درک این مکانیسم‌ها پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی با امگا-3 است که در فصل پنجم این پژوهش به‌طور مفصل مورد بررسی قرار خواهد گرفت (Bou, et al., 2004, p. 575).   تعاملات ویتامین E با سایر آنتی‌اکسیدان‌ها و مواد مغذی سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن طیور به‌عنوان یک شبکه یکپارچه و چندلایه عمل می‌کند که در آن ویتامین E به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اجزای این شبکه، با سایر آنتی‌اکسیدان‌ها و مواد مغذی تعاملات پیچیده‌ای دارد و درک این تعاملات برای دانشجویان تغذیه طیور، به‌ویژه در زمینه طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای برای فصول پاییز و زمستان، ضروری محسوب می‌شود. این تعاملات به‌گونه‌ای هستند که استفاده منفرد ویتامین E بدون توجه به سایر اجزای سیستم آنتی‌اکسیدانی نمی‌تواند به‌طور کامل اثرات محافظتی این ویتامین را اعمال کند و بهینه‌سازی سیستم آنتی‌اکسیدانی نیازمند درک و مدیریت تعاملات بین تمام اجزای این سیستم است (Surai, et al., 2019, p. 200). ویتامین C (اسید اسکوربیک) یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌هایی است که با ویتامین E تعامل نزدیکی دارد. ویتامین C به‌عنوان یک آنتی‌اکسیدان محلول در آب، در فضای خارج‌سلولی و سیتوزول عمل می‌کند و با احیای رادیکال توکوفرول، به بازیافت ویتامین E کمک می‌نماید. وقتی ویتامین E با اهدا هیدروژن خود به رادیکال پراکسیل چربی، واکنش زنجیره‌ای اکسیداسیون را متوقف می‌کند، خود به یک رادیکال توکوفرول تبدیل می‌شود که باید احیا شود تا بتواند دوباره فعالیت آنتی‌اکسیدانی خود را از سر بگیرد. ویتامین C با اهدا الکترون به رادیکال توکوفرول، آن را به ویتامین E فعال احیا می‌کند و خود به رادیکال اسید اسکوربیک تبدیل می‌شود که سپس توسط آنزیم‌های احیاکننده به ویتامین C فعال بازمی‌گردد. این تعامل بین ویتامین E و ویتامین C به‌عنوان «سیستم آنتی‌اکسیدانی هم‌افزا» شناخته می‌شود و در فصول پاییز و زمستان که نیاز به دفاع آنتی‌اکسیدانی بالاتر است، اهمیت ویژه‌ای دارد. طیور قادر به سنتز ویتامین C در بدن خود هستند (برخلاف انسان)، اما در شرایط استرس، سنتز ویتامین C ممکن است ناکافی باشد و افزودن ویتامین C به جیره می‌تواند به بازیافت ویتامین E کمک کند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده ترکیبی ویتامین E و ویتامین C در جیره طیور می‌تواند اثرات هم‌افزایی در کاهش استرس اکسیداتیو و بهبود کیفیت لاشه ایجاد کند (Packer, et al., 1979, p. 282). سلنیوم به‌عنوان کوفاکتور آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز (GSH-Px)، یکی از مهم‌ترین تعاملات را با ویتامین E در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن پرنده دارد. آنزیم GSH-Px در سیتوزول و میتوکندری سلول‌ها قرار دارد و با کاهش هیدروپراکسیدهای چربی به الکل‌های متناظر، از تولید رادیکال‌های آزاد ناشی از تجزیه هیدروپراکسیدها جلوگیری می‌کند. این عملکرد مکمل عملکرد ویتامین E است که در غشای سلولی از تولید هیدروپراکسیدها جلوگیری می‌کند. به این ترتیب، ویتامین E و سلنیوم در دو سطح مختلف (غشای سلولی و سیتوزول) به دفاع آنتی‌اکسیدانی سلول کمک می‌کنند و کمبود هر یک می‌تواند عملکرد دیگری را مختل کند. کمبود سلنیوم می‌تواند باعث تجمع هیدروپراکسیدها در سلول شود که این هیدروپراکسیدها با حمله به غشای سلولی، مصرف ویتامین E را افزایش می‌دهند و باعث کمبود ثانویه ویتامین E شوند. به‌طور مشابه، کمبود ویتامین E می‌تواند باعث افزایش تولید هیدروپراکسیدها شود که این هیدروپراکسیدها با اشباع کردن ظرفیت GSH-Px، نیاز به سلنیوم را افزایش می‌دهند. در فصول پاییز و زمستان که نیاز به دفاع آنتی‌اکسیدانی بالاتر است، تأمین کافی هر دو ماده مغذی (ویتامین E و سلنیوم) برای عملکرد بهینه سیستم آنتی‌اکسیدانی ضروری است (Surai, et al., 2019, p. 205). کاروتنوئیدها به‌عنوان آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی، تعاملات مهمی با ویتامین E در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن پرنده دارند. کاروتنوئیدها مانند بتاکاروتن، لوتئین، زآگزانتین و کنتاکسانتین با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد، به‌ویژه رادیکال‌های سینگلت اکسیژن، به دفاع آنتی‌اکسیدانی کمک می‌کنند. رادیکال‌های سینگلت اکسیژن نوعی رادیکال آزاد هستند که توسط نور ماوراء بنفش، آلودگی‌های محیطی و متابولیسم سلولی تولید می‌شوند و می‌توانند باعث اکسیداسیون لیپیدها و پروتئین‌ها شوند. کاروتنوئیدها با خنثی کردن رادیکال‌های سینگلت اکسیژن، از تولید رادیکال‌های پراکسیل جلوگیری می‌کنند و به این ترتیب مصرف ویتامین E را کاهش می‌دهند. علاوه بر این، کاروتنوئیدها می‌توانند با احیای رادیکال توکوفرول، به بازیافت ویتامین E کمک کنند. در صنعت طیور، کاروتنوئیدها علاوه بر نقش آنتی‌اکسیدانی، به‌عنوان رنگدانه برای رنگ‌دهی به زرده تخم‌مرغ و پوست و گوشت طیور استفاده می‌شوند. در فصول پاییز و زمستان که دسترسی به منابع طبیعی کاروتنوئیدها (مانند یونجه تازه) محدود است، افزودن کاروتنوئیدها به جیره می‌تواند به‌طور همزمان به دفاع آنتی‌اکسیدانی و رنگ‌دهی کمک کند (Niki, et al., 2006, p. 475). گلوتاتیون (GSH) به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های داخل‌سلولی، تعاملات متعددی با ویتامین E در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی دارد. گلوتاتیون یک تری‌پپتید است که در سیتوزول سلول‌ها به غلظت بالا (1 تا 10 میلی‌مولار) وجود دارد و به‌عنوان کوفاکتور آنزیم GSH-Px و گلوتاتیون ردوکتاز عمل می‌کند. گلوتاتیون با احیای رادیکال توکوفرول، به بازیافت ویتامین E کمک می‌کند و همچنین با احیای هیدروپراکسیدهای چربی، از تولید رادیکال‌های آزاد جلوگیری می‌نماید. سنتز گلوتاتیون در بدن پرنده به تأمین کافی اسیدهای آمینه (به‌ویژه سیستئین، گلایسین و گلوتامات) بستگی دارد و کمبود این اسیدهای آمینه می‌تواند سنتز گلوتاتیون را محدود کند و به این ترتیب سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی را تضعیف نماید. در فصول پاییز و زمستان که نیاز به دفاع آنتی‌اکسیدانی بالاتر است، تأمین کافی اسیدهای آمینه برای سنتز گلوتاتیون اهمیت ویژه‌ای دارد (Surai, et al., 2019, p. 210). تعاملات ویتامین E با اسیدهای چرب امگا-3 یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین تعاملات در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن پرنده است. اسیدهای چرب امگا-3 با جایگزینی اسید آراشیدونیک در فسفولیپیدهای غشای سلولی، سیالیت غشا را افزایش می‌دهند و از التهاب جلوگیری می‌کنند. اما همین اسیدهای چرب امگا-3 به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد اکسیداسیون هستند و نیاز به ویتامین E را افزایش می‌دهند. به‌عنوان قاعده کلی، برای هر یک درصد افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، نیاز به ویتامین E حدود 30 تا 50 واحد بین‌المللی در کیلوگرم افزایش می‌یابد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، این افزایش نیاز باید در فرمولاسیون جیره لحاظ شود. از سوی دیگر، ویتامین E بدون حضور اسیدهای چرب امگا-3 نمی‌تواند به‌طور کامل اثرات محافظتی خود را بر بافت عضلانی اعمال کند، زیرا اسیدهای چرب امگا-3 بستر اصلی برای عملکرد ویتامین E در غشای سلولی فراهم می‌کنند. این تعامل دوطرفه پایه‌ای برای درک اثرات هم‌افزایی امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی است (Stillwell, et al., 2003, p. 245). تعاملات ویتامین E با ویتامین‌های گروه B نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ویتامین B12 (کوبالامین) و اسید فولیک (B9) در متابولیسم هموسیستئین نقش دارند و کمبود آن‌ها می‌تواند باعث افزایش سطح هموسیستئین در خون شود. هموسیستئین یک اسید آمینه سمی است که می‌تواند باعث استرس اکسیداتیو و آسیب به غشای سلولی شود و نیاز به ویتامین E را افزایش دهد. ریبوفلاوین (B2) به‌عنوان کوفاکتور آنزیم گلوتاتیون ردوکتاز که مسئول احیای گلوتاتیون اکسیدشده است، نقش مهمی در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی دارد و کمبود آن می‌تواند سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی را تضعیف کند. نیاسین (B3) به‌عنوان پیش‌ساز NADPH که برای احیای گلوتاتیون ضروری است، در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی نقش دارد. در فصول پاییز و زمستان که نیاز به دفاع آنتی‌اکسیدانی بالاتر است، تأمین کافی ویتامین‌های گروه B برای پشتیبانی از سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی اهمیت ویژه‌ای دارد (Klasing, et al., 2013, p. 310). تعاملات ویتامین E با مواد معدنی مانند روی، مس و آهن نیز در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی اهمیت دارند. روی به‌عنوان کوفاکتور آنزیم سوپراکسید دیسموتاز (SOD) که در سیتوزول قرار دارد و رادیکال‌های سوپراکسید را به هیدروژن پراکسید تبدیل می‌کند، نقش مهمی در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی دارد. مس به‌عنوان کوفاکتور آنزیم SOD که در میتوکندری قرار دارد، نیز در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی نقش دارد. آهن به‌عنوان کوفاکتور کاتالاز که هیدروژن پراکسید را به آب و اکسیژن تبدیل می‌کند، در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی نقش دارد. کمبود این مواد معدنی می‌تواند سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی را تضعیف کند و نیاز به ویتامین E را افزایش دهد. از سوی دیگر، آهن اضافی می‌تواند به‌عنوان پرواکسیدان عمل کند و با تولید رادیکال‌های آزاد، نیاز به ویتامین E را افزایش دهد. در فصول پاییز و زمستان، تأمین کافی و متعادل این مواد معدنی برای پشتیبانی از سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی اهمیت ویژه‌ای دارد (Surai, et al., 2019, p. 215). استراتژی‌های بهینه استفاده از تعاملات ویتامین E با سایر آنتی‌اکسیدان‌ها و مواد مغذی در جیره‌های پاییز و زمستان باید بر اساس درک این تعاملات طراحی شوند. نخست، استفاده ترکیبی ویتامین E با ویتامین C می‌تواند با هم‌افزایی در بازیافت ویتامین E، بازدهی سیستم آنتی‌اکسیدانی را افزایش دهد. دوم، تأمین کافی سلنیوم (حداقل 0.3 تا 0.5 میلی‌گرم در کیلوگرم جیره) برای عملکرد بهینه GSH-Px ضروری است. سوم، افزودن کاروتنوئیدها به جیره می‌تواند به‌طور همزمان به دفاع آنتی‌اکسیدانی و رنگ‌دهی کمک کند. چهارم، تأمین کافی اسیدهای آمینه برای سنتز گلوتاتیون اهمیت دارد. پنجم، تنظیم سطح ویتامین E متناسب با سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره، به‌ویژه امگا-3، ضروری است. ششم، تأمین کافی ویتامین‌های گروه B و مواد معدنی برای پشتیبانی از سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی اهمیت دارد. در فصول پاییز و زمستان که نیاز به دفاع آنتی‌اکسیدانی بالاتر است، این استراتژی‌ها می‌توانند به بهبود کیفیت لاشه، پیشگیری از میوپاتی و حفظ سلامت گله کمک کنند (Surai, et al., 2019, p. 220). در مجموع، تعاملات ویتامین E با سایر آنتی‌اکسیدان‌ها و مواد مغذی در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن پرنده عمیق و چندوجهی هستند و درک این تعاملات برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول پاییز و زمستان ضروری است. تعامل با ویتامین C، سلنیوم، کاروتنوئیدها، گلوتاتیون، اسیدهای چرب امگا-3، ویتامین‌های گروه B و مواد معدنی از جمله مهم‌ترین این تعاملات هستند. بهینه‌سازی سیستم آنتی‌اکسیدانی نیازمند درک و مدیریت همزمان تمام این تعاملات است و استفاده منفرد ویتامین E بدون توجه به سایر اجزای سیستم نمی‌تواند به‌طور کامل اثرات محافظتی این ویتامین را اعمال کند. درک این تعاملات پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی در فصول پاییز و زمستان است که در فصل پنجم این پژوهش به‌طور مفصل مورد بررسی قرار خواهد گرفت (Niki, et al., 2006, p. 480).   فصل پنجم: امگا-3 و ویتامین E در جیره پاییز و زمستان: اثرات بر کیفیت لاشه و میوپاتی اثرات استرس سرما بر متابولیسم و کیفیت لاشه طیور استرس سرما به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های محیطی در پرورش طیور، تأثیرات عمیق و چندوجهی بر متابولیسم، فیزیولوژی و در نهایت کیفیت لاشه پرنده دارد که درک این تأثیرات برای دانشجویان تغذیه طیور، به‌ویژه در زمینه طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای برای فصول پاییز و زمستان، از اهمیت بنیادینی برخوردار است. پرنده‌ها به‌عنوان موجودات خون‌گرم، باید دمای بدن خود را در محدوده 40 تا 42 درجه سانتی‌گراد حفظ کنند و وقتی دمای محیط به‌زیر دمای منطقه راحتی حرارتی کاهش می‌یابد، پرنده باید مجموعه‌ای از تغییرات فیزیولوژیک و متابولیکی را برای حفظ دمای بدن و بقا فعال کند. این تغییرات اگرچه برای بقا ضروری هستند، اما پیامدهای متابولیکی دارند که می‌توانند بر کیفیت لاشه، بروز میوپاتی و عملکرد تولید پرنده تأثیر مستقیم بگذارند (Meltzer, et al., 1989, p. 45). منطقه راحتی حرارتی (Thermoneutral Zone) در جوجه‌های گوشتی بسته به سن پرنده متفاوت است. در جوجه‌های یک‌روزه، منطقه راحتی حرارتی بین 32 تا 35 درجه سانتی‌گراد است و به‌تدریج با افزایش سن کاهش می‌یابد، به‌طوری‌که در جوجه‌های بالغ (هفته ششم و بعد)، این منطقه بین 18 تا 22 درجه سانتی‌گراد قرار می‌گیرد. وقتی دمای محیط به‌زیر منطقه راحتی حرارتی کاهش می‌یابد، پرنده وارد فاز استرس سرما می‌شود و باید انرژی بیشتری برای تولید گرما مصرف کند. این افزایش نیاز انرژی باعث افزایش مصرف خوراک می‌شود و اگر جیره بر اساس نیازهای فصول گرم فرموله شده باشد، ممکن است دریافت مواد مغذی دیگر، از جمله پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی، به‌دلیل رقت با افزایش مصرف خوراک، کاهش یابد. این پدیده که به‌عنوان «رقت تغذیه‌ای» شناخته می‌شود، می‌تواند باعث عدم تعادل تغذیه‌ای و افت عملکرد گردد (Leeson, et al., 2001, p. 320). استرس سرما با فعال‌سازی محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA axis) مجموعه‌ای از تغییرات هورمونی در بدن پرنده ایجاد می‌کند. ترشح هورمون آزادکننده کورتیکوتروپین (CRH) از هیپوتالاموس، ترشح هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH) از هیپوفیز و ترشح کورتیکواستروئیدها از غده آدرنال افزایش می‌یابد. کورتیکواستروئیدها با تأثیر بر متابولیسم کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها و پروتئین‌ها، انرژی لازم برای تولید گرما را فراهم می‌کنند. افزایش کورتیکواستروئیدها باعث افزایش گلیکونئوژنز (سنتز گلوکز از اسیدهای آمینه) در کبد، افزایش لیپولیز (تجزیه چربی‌های ذخیره‌ای) و افزایش پروتئولیز (تجزیه پروتئین‌های عضلانی) می‌شود. این تغییرات متابولیکی اگرچه برای تأمین انرژی لازم برای تولید گرما ضروری هستند، اما پیامدهای منفی برای کیفیت لاشه دارند. تجزیه پروتئین‌های عضلانی برای تأمین اسیدهای آمینه برای گلیکونئوژنز باعث کاهش توده عضلانی و کاهش درصد لاشه می‌شود. تجزیه چربی‌های ذخیره‌ای باعث تغییر در توزیع چربی لاشه و پروفایل اسیدهای چرب بافت چربی می‌گردد (Lin, et al., 2006, p. 118). یکی از مهم‌ترین پیامدهای استرس سرما، افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بدن پرنده است که از طریق چندین مکانیسم رخ می‌دهد. نخست، افزایش متابولیسم میتوکندریایی برای تولید انرژی بیشتر باعث افزایش نشت الکترون از زنجیره انتقال الکترون و تولید رادیکال‌های سوپراکسید می‌شود. میتوکندری‌ها به‌عنوان مرکز تولید انرژی سلول، در طول فسفوریلاسیون اکسیداتیو، الکترون‌ها را از طریق زنجیره انتقال الکترون منتقل می‌کنند و در این فرآیند، بخشی از الکترون‌ها به‌جای انتقال به مرحله بعد، با اکسیژن واکنش می‌دهند و رادیکال‌های سوپراکسید تولید می‌کنند. در شرایط استرس سرما که فعالیت میتوکندریایی برای تولید انرژی افزایش می‌یابد، نشت الکترون و تولید رادیکال‌های سوپراکسید نیز افزایش می‌یابد. دوم، فعال‌سازی سلول‌های ایمنی و فاگوسیتوز باعث تولید رادیکال‌های آزاد به‌عنوان بخش از مکانیسم دفاعی می‌گردد. سلول‌های فاگوسیت مانند نوتروفیل‌ها و ماکروفاژها با تولید رادیکال‌های آزاد (مانند رادیکال هیدروکسیل و هیپوکلریت اسید) به کشتن باکتری‌های بلعیده‌شده کمک می‌کنند، اما این رادیکال‌های آزاد می‌توانند به بافت‌های مجاور نیز آسیب برسانند. سوم، تغییر در متابولیسم چربی و افزایش اکسیداسیون اسیدهای چرب می‌تواند تولید رادیکال‌های آزاد را افزایش دهد. این افزایش تولید رادیکال‌های آزاد، اگر سیستم آنتی‌اکسیدانی بدن نتواند با آن مقابله کند، منجر به استرس اکسیداتیو و آسیب به بافت‌ها می‌شود (Surai, et al., 2019, p. 225). استرس اکسیداتیو ناشی از استرس سرما تأثیرات عمیقی بر بافت عضلانی و کیفیت لاشه دارد. بافت عضلانی به‌دلیل فعالیت متابولیکی بالا، یکی از بافت‌هایی است که در معرض استرس اکسیداتیو بالایی قرار دارد. در جوجه‌های گوشتی نوین که نرخ رشد بسیار بالایی دارند، بار متابولیکی روی بافت عضلانی بسیار زیاد است و تولید رادیکال‌های آزاد در این بافت به‌طور قابل‌توجهی بالاست. در فصول پاییز و زمستان، استرس سرما این بار متابولیکی را تشدید می‌کند و باعث افزایش بیشتر تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود. اگر محتوای ویتامین E بافت عضلانی کافی نباشد، رادیکال‌های آزاد باعث اکسیداسیون لیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، آسیب به غشا، نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی (مانند کراتین کیناز و لکتات دهیدروژناز) به خون، التهاب بافت عضلانی و نکروز فیبرهای عضلانی می‌شوند. این زنجیره از رویدادها زمینه بروز میوپاتی را فراهم می‌کند که می‌تواند به‌صورت خطوط سفید روی سینه، گوشت چوبی یا گوشت تیره بروز کند و کیفیت گوشت را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد (Kjaer, et al., 2004, p. 290). تأثیر استرس سرما بر توزیع چربی لاشه نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در پاسخ به سرما، پرنده‌ها تمایل به ذخیره چربی بیشتری دارند تا از این ذخایر به‌عنوان عایق حرارتی و منبع انرژی استفاده کنند. این تغییر در متابولیسم چربی می‌تواند بر توزیع چربی لاشه، پروفایل اسیدهای چرب بافت چربی و کیفیت گوشت تأثیر بگذارد. افزایش ذخیره چربی زیرپوستی می‌تواند باعث کاهش درصد لاشه و افزایش ضایعات در کارخانه فرآوری شود. تغییر در پروفایل اسیدهای چرب بافت چربی می‌تواند بر پایداری اکسیداتیو گوشت تأثیر بگذارد. اگر جیره حاوی سطوح بالای امگا-6 و سطوح پایین امگا-3 باشد، چربی ذخیره‌شده در لاشه نیز غنی از امگا-6 و فقیر از امگا-3 خواهد بود که این امر بر پایداری اکسیداتیو گوشت و ارزش تغذیه‌ای آن تأثیر منفی می‌گذارد. افزودن منابع امگا-3 به جیره در فصول سرد می‌تواند پروفایل اسیدهای چرب لاشه را بهبود بخشد و چربی ذخیره‌شده را غنی از امگا-3 کند، اما این امر نیاز به محافظت اکسیداتیو بالاتری نیز ایجاد می‌کند که باید با افزایش ویتامین E جیره تأمین شود (Kouba, et al., 2003, p. 415). تأثیر استرس سرما بر سیستم ایمنی پرنده نیز پیامدهای مهمی برای کیفیت لاشه دارد. استرس سرما با فعال‌سازی محور HPA و افزایش ترشح کورتیکواستروئیدها، باعث سرکوب سیستم ایمنی می‌شود. کورتیکواستروئیدها با مهار تکثیر لنفوسیت‌ها، کاهش تولید آنتی‌بادی و کاهش فعالیت ماکروفاژها، سیستم ایمنی را تضعیف می‌کنند. این تضعیف سیستم ایمنی باعث افزایش حساسیت پرنده به بیماری‌ها می‌شود و در فصول پاییز و زمستان که پرنده‌ها در فضاهای بسته و متراکم نگهداری می‌شوند و غلظت عوامل بیماری‌زا در محیط بالاتر است، این افزایش حساسیت می‌تواند منجر به شیوع بیماری‌ها و افزایش تلفات گردد. بیماری‌ها و عفونت‌ها با ایجاد التهاب سیستمیک، تولید رادیکال‌های آزاد و تجزیه پروتئین‌های عضلانی، می‌توانند بر کیفیت لاشه تأثیر منفی بگذارند. اسیدهای چرب امگا-3 با تنظیم التهاب و تقویت سیستم ایمنی، و ویتامین E با محافظت از سلول‌های ایمنی در برابر استرس اکسیداتیو، می‌توانند به مقابله با این پیامدهای منفی کمک کنند (Muir, et al., 2002, p. 110). تأثیر استرس سرما بر مصرف خوراک و بازدهی استفاده از مواد مغذی نیز باید در نظر گرفته شود. در فصول سرد، پرنده‌ها با افزایش مصرف خوراک به نیاز انرژی خود پاسخ می‌دهند. این افزایش مصرف خوراک می‌تواند به دو پیامد مهم منجر شود. نخست، افزایش مصرف خوراک باعث افزایش دریافت اسیدهای چرب جیره می‌شود. اگر جیره حاوی سطوح بالای امگا-6 و سطوح پایین امگا-3 باشد، این افزایش مصرف خوراک می‌تواند باعث دریافت بیش از حد امگا-6 و تشدید عدم تعادل امگا-6 به امگا-3 گردد که این امر می‌تواند تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی را افزایش دهد و زمینه بروز التهاب بافتی و میوپاتی را فراهم کند. دوم، افزایش مصرف خوراک باعث افزایش دریافت ویتامین E جیره می‌شود، اما اگر سطح ویتامین E در جیره بر اساس نیازهای فصول گرم تنظیم شده باشد، این افزایش دریافت ممکن است برای جبران افزایش نیاز ناشی از استرس اکسیداتیو کافی نباشد. بنابراین، در فصول پاییز و زمستان، فرمولاسیون جیره باید با توجه به افزایش نیاز انرژی، تنظیم نسبت امگا-6 به امگا-3 و افزایش سطح ویتامین E انجام شود (Konjufca, et al., 1997, p. 195). تأثیر استرس سرما بر پایداری اکسیداتیو گوشت پس از ذبح نیز باید در نظر گرفته شود. پس از ذبح پرنده، فرآیندهای اکسیداتیو در گوشت ادامه می‌یابند و باعث تغییرات رنگ، طعم، آبداری و ارزش تغذیه‌ای گوشت در طول دوره نگهداری می‌شوند. در پرنده‌هایی که در فصول سرد پرورش یافته‌اند، استرس اکسیداتیو ناشی از سرما می‌تواند باعث کاهش ذخایر آنتی‌اکسیدانی بافت عضلانی در زمان ذبح شود و به این ترتیب پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری کاهش یابد. این کاهش پایداری اکسیداتیو می‌تواند باعث تسریع فساد اکسیداتیو، تغییر رنگ سریع‌تر گوشت، تولید طعم و بوی نامطبوع و کاهش آبداری گوشت شود. تأمین کافی ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان می‌تواند با افزایش ذخایر آنتی‌اکسیدانی بافت عضلانی، پایداری اکسیداتیو گوشت را بهبود بخشد و ماندگاری گوشت را افزایش دهد (Bou, et al., 2004, p. 572). در مجموع، استرس سرما تأثیرات عمیق و چندوجهی بر متابولیسم و کیفیت لاشه طیور دارد. افزایش نیاز انرژی، استرس اکسیداتیو، تغییر در متابولیسم چربی، تضعیف سیستم ایمنی، تغییر در توزیع چربی لاشه و تأثیر بر پایداری اکسیداتیو گوشت از جمله مهم‌ترین این تأثیرات هستند. این تأثیرات زمینه‌ای را فراهم می‌کنند که در آن اهمیت امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان دوچندان می‌شود. اسیدهای چرب امگا-3 با تنظیم التهاب، تقویت سیستم ایمنی و حفظ یکپارچگی غشای سلولی، و ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب در برابر اکسیداسیوو تقویت سیستم آنتی‌اکسیدانی، می‌توانند به مقابله با پیامدهای منفی استرس سرما کمک کنند و کیفیت لاشه را بهبود بخشند. درک این تأثیرات و مکانیسم‌های مقابله با آن‌ها پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای در فصول سرد سال است که در بخش‌های بعدی این فصل به‌طور مفصل مورد بررسی قرار خواهند گرفت (Surai, et al., 2019, p. 230).   نقش امگا-3 در بهبود کیفیت لاشه در فصول سرد نقش اسیدهای چرب امگا-3 در بهبود کیفیت لاشه طیور در فصول پاییز و زمستان یکی از مهم‌ترین موضوعات در تغذیه طیور است که درک آن برای دانشجویان این رشته از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اسیدهای چرب امگا-3 از طریق چندین مکانیسم به بهبود کیفیت لاشه کمک می‌کنند که شامل تغییر در پروفایل اسیدهای چرب لاشه، کاهش التهاب بافت عضلانی، حفظ یکپارچگی غشای سلول‌های عضلانی، بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت و پیشگیری از میوپاتی می‌شود. این مکانیسم‌ها در فصول سرد که استرس سرما باعث تشدید چالش‌های متابولیکی و اکسیداتیو می‌شود، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند (Cherian, et al., 2002, p. 160). تغییر در پروفایل اسیدهای چرب لاشه مهم‌ترین و مستقیم‌ترین اثر افزودن منابع امگا-3 به جیره طیور است. پروفایل اسیدهای چرب لاشه به‌طور مستقیم تحت تأثیر پروفایل اسیدهای چرب جیره قرار دارد و با افزودن منابع امگا-3 به جیره، می‌توان محتوای اسیدهای چرب امگا-3 در بافت عضلانی و بافت چربی لاشه را به‌طور قابل‌توجهی افزایش داد. در جوجه‌های گوشتی، افزودن 10 درصد دانه کتان به جیره باعث افزایش اسید آلفا-لینولنیک بافت سینه از 1 درصد به بیش از 3 درصد از کل اسیدهای چرب شده است. با افزودن 2 تا 3 درصد روغن ماهی به جیره، محتوای اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک بافت سینه به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد و می‌تواند به بیش از 80 تا 100 میلی‌گرم در 100 گرم گوشت برسد. این افزایش محتوای امگا-3 در لاشه باعث بهبود ارزش تغذیه‌ای گوشت برای مصرف‌کننده می‌شود و گوشت را به‌عنوان یک محصول ارزش‌افزوده و سالم‌تر در بازار جایگاه بالاتری می‌دهد (Lopez-Ferrer, et al., 2001, p. 760). در فصول پاییز و زمستان، اهمیت تغییر پروفایل اسیدهای چرب لاشه به‌دلیل چندین عامل افزایش می‌یابد. نخست، در فصول سرد، پرنده‌ها تمایل به ذخیره چربی بیشتری دارند و اگر جیره حاوی مقادیر مناسب امگا-3 باشد، این چربی‌های ذخیره‌ای می‌توانند پروفایل امگا-3 مطلوبی داشته باشند. دوم، در فصول سرد، افزایش مصرف خوراک باعث افزایش دریافت اسیدهای چرب جیره می‌شود و اگر جیره حاوی منابع امگا-3 باشد، این افزایش مصرف خوراک می‌تواند باعث افزایش بیشتر انتقال امگا-3 به لاشه گردد. سوم، در فصول سرد، نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره‌های سنتی بر پایه ذرت و کنجاله سویا بسیار بالا است (10:1 تا 20:1) و کاهش این نسبت با افزودن منابع امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا نسبت بالای امگا-6 به امگا-3 می‌تواند باعث افزایش تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی و تشدید التهاب بافتی شود (Rymer, et al., 2010, p. 255). کاهش التهاب بافت عضلانی توسط اسیدهای چرب امگا-3 یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های بهبود کیفیت لاشه در فصول سرد است. استرس سرما با فعال‌سازی مسیرهای التهابی در بدن پرنده، باعث افزایش تولید سیتوکین‌های التهابی مانند IL-1، IL-6 و TNF-α می‌شود. این سیتوکین‌های التهابی با تحریک پاسخ التهابی در بافت عضلانی، باعث تجمع سلول‌های التهابی، نکروز فیبرهای عضلانی و تجمع کلاژن و فیبروز بافت می‌شوند که این تغییرات زمینه بروز میوپاتی را فراهم می‌کنند. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی (پروستاگلاندین‌های سری 2 و لکوترین‌های سری 4) و افزایش تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی (پروستاگلاندین‌های سری 3 و لکوترین‌های سری 5)، از التهاب بافت عضلانی جلوگیری می‌کنند. علاوه بر این، اسیدهای چرب امگا-3 با فعال‌سازی فاکتور رونویسی PPAR-γ و مهار فاکتور رونویسی NF-κB، بیان ژن‌های التهابی را سرکوب می‌کنند و از التهاب مزمن بافت عضلانی پیشگیری می‌نمایند. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث فعال‌سازی مسیرهای التهابی می‌شود، این اثر ضدالتهابی امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد (Calder, et al., 2015, p. 28). حفظ یکپارچگی غشای سلول‌های عضلانی توسط اسیدهای چرب امگا-3 مکانیسم دیگر بهبود کیفیت لاشه است. اسیدهای چرب امگا-3 با جایگزینی اسید آراشیدونیک در فسفولیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، سیالیت غشا را افزایش می‌دهند. افزایش سیالیت غشا باعث بهبود عملکرد آنزیم‌های غشایی، بهبود انتقال سیگنال‌های سلولی و بهبود عملکرد گیرنده‌های سطح سلول می‌شود. علاوه بر این، غشای سلولی با سیالیت بالاتر، مقاومت بهتری در برابر آسیب‌های مکانیکی و اکسیداتیو دارد و از آسیب به غشا و نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی جلوگیری می‌کند. این حفظ یکپارچگی غشای سلولی برای پیشگیری از میوپاتی اهمیت فراوانی دارد، زیرا آسیب به غشای سلول‌های عضلانی نخستین مرحله در زنجیره رویدادهای منجر به میوپاتی است. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما و بار متابولیکی بالا باعث افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود، حفظ یکپارچگی غشای سلولی توسط امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد (Stillwell, et al., 2003, p. 242). تأثیر اسیدهای چرب امگا-3 بر پایداری اکسیداتیو گوشت یک مفهوم پیچیده و دووجهی است که متخصصین تغذیه باید به‌خوبی درک کنند. از یک سو، افزودن اسیدهای چرب امگا-3 به جیره باعث افزایش محتوای اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در گوشت می‌شود و این اسیدهای چرب به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد اکسیداسیون هستند. این افزایش مستعد اکسیداسیون می‌تواند پایداری اکسیداتیو گوشت را کاهش دهد و گوشت را مستعد فساد اکسیداتیو کند. از سوی دیگر، اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش التهاب بافت عضلانی و حفظ یکپارچگی غشای سلولی، می‌توانند به‌طور غیرمستقیم پایداری اکسیداتیو گوشت را بهبود بخشند. برای مدیریت این مفهوم دووجهی، استفاده همزمان ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان محافظ ضروری است. ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در گوشت در برابر اکسیداسیون، پایداری اکسیداتیو گوشت را افزایش می‌دهد و از فساد اکسیداتیو جلوگیری می‌کند. این تعامل بین امگا-3 و ویتامین E پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای در فصول پاییز و زمستان است (Bou, et al., 2004, p. 575). تأثیر اسیدهای چرب امگا-3 بر بافت و آبداری گوشت نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مطالعات نشان داده‌اند که افزودن منابع امگا-3 به جیره می‌تواند باعث بهبود بافت و آبداری گوشت شود. این بهبود ممکن است از طریق چندین مکانیسم رخ دهد. نخست، اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش التهاب بافت عضلانی، از تجمع کلاژن و فیبروز بافت جلوگیری می‌کنند و به این ترتیب بافت گوشت را نرم‌تر و دلپذیرتر می‌کنند. دوم، اسیدهای چرب امگا-3 با حفظ یکپارچگی غشای سلول‌های عضلانی، از نشت آب داخل‌سلولی به فضای بین‌سلولی جلوگیری می‌کنند و به این ترتیب آبداری گوشت را حفظ می‌نمایند. سوم، اسیدهای چرب امگا-3 با تأثیر بر فعالیت آنزیم‌های پروتئولیتیک پس از ذبح، می‌توانند بر فرآیند تجزیه پروتئین‌های گوشت و نرمی گوشت تأثیر بگذارند. در فصول پاییز و زمستان که گوشت ممکن است طولانی‌تر در انبار نگهداری شود، این تأثیر امگا-3 بر بافت و آبداری گوشت اهمیت ویژه‌ای دارد (Surai, et al., 2019, p. 235). تأثیر اسیدهای چرب امگا-3 بر رنگ گوشت نیز باید در نظر گرفته شود. رنگ گوشت طیور به‌طور اصلی توسط میوگلوبین تعیین می‌شود و عوامل مؤثر بر محتوای میوگلوبین و فرم آن می‌توانند بر رنگ گوشت تأثیر بگذارند. مطالعات محدود نشان داده‌اند که افزودن منابع امگا-3 به جیره می‌تواند باعث بهبود رنگ گوشت شود که این بهبود ممکن است از طریق کاهش اکسیداسیون میوگلوبین ناشی از کاهش استرس اکسیداتیو در بافت عضلانی رخ دهد. علاوه بر این، در جیره‌های حاوی منابع گیاهی امگا-3 مانند دانه کتان و یونجه، انتقال کاروتنوئیدها به گوشت می‌تواند باعث بهبود رنگ گوشت شود. در فصول پاییز و زمستان که دسترسی به منابع طبیعی کاروتنوئیدها محدود است، این انتقال کاروتنوئیدها از منابع گیاهی امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد (Karadas, et al., 2006, p. 205). انتخاب منبع امگا-3 برای بهبود کیفیت لاشه در فصول پاییز و زمستان باید با توجه به چندین عامل انجام شود. نخست، نوع اسید چرب امگا-3 که هدف غنی‌سازی لاشه است (اسید آلفا-لینولنیک، اسید ایکوزاپنتانوئیک یا اسید دوکوزاهگزانوئیک) باید مشخص شود. برای غنی‌سازی لاشه با اسید آلفا-لینولنیک، منابع گیاهی مانند دانه کتان و دانه چیا مناسب هستند. برای غنی‌سازی لاشه با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، منابع حیوانی مانند روغن ماهی و جلبک‌های دریایی مؤثرتر هستند. دوم، سطح استفاده از منبع امگا-3 باید با توجه به اهداف تولید و شرایط محیطی تعیین شود. در فصول پاییز و زمستان، سطح امگا-3 ممکن است نیاز به افزایش داشته باشد تا با افزایش نیاز پرنده به اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند برای تنظیم التهاب و حفظ یکپارچگی غشای سلولی مقابله کند. سوم، پایداری اکسیداتیو منبع امگا-3 باید در نظر گرفته شود و منابعی با پایداری اکسیداتیو بالاتر (مانند دانه چیا و جلبک‌های دریایی) ممکن است در فصول پاییز و زمستان اولویت بیشتری داشته باشند (Rymer, et al., 2010, p. 260). استراتژی‌های بهینه استفاده از امگا-3 برای بهبود کیفیت لاشه در فصول پاییز و زمستان شامل چندین رویکرد هستند. نخست، استفاده از ترکیب منابع گیاهی و حیوانی امگا-3 می‌تواند استراتژی بهینه‌ای برای غنی‌سازی لاشه با تمام اعضای خانواده امگا-3 باشد. ترکیب 5 تا 8 درصد دانه کتان (به‌عنوان منبع اسید آلفا-لینولنیک) با 1 تا 2 درصد روغن ماهی (به‌عنوان منبع اسیدهای چرب با زنجیره بلند) می‌تواند همزمان با هزینه معقول، لاشه را با تمام اعضای خانواده امگا-3 غنی کند. دوم، استفاده همزمان ویتامین E با منابع امگا-3 برای محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در برابر اکسیداسیون ضروری است و سطح ویتامین E باید متناسب با سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره تنظیم شود. سوم، مدیریت فرآوری خوراک برای بهینه‌سازی بازدهی هضم و حفظ پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 اهمیت دارد. چهارم، در نظر گرفتن نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره و کاهش این نسبت به کمتر از 4:1 برای بهبود تعادل ایکوزانوئیدها و کاهش التهاب بافتی ضروری است (Surai, et al., 2019, p. 240). در مجموع، نقش اسیدهای چرب امگا-3 در بهبود کیفیت لاشه در فصول پاییز و زمستان چندوجهی است و از طریق مکانیسم‌های متعددی اعمال می‌شود. تغییر در پروفایل اسیدهای چرب لاشه، کاهش التهاب بافت عضلانی، حفظ یکپارچگی غشای سلول‌های عضلانی، بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت (با استفاده همزمان ویتامین E) و بهبود بافت و آبداری گوشت از جمله مهم‌ترین این مکانیسم‌ها هستند. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث تشدید چالش‌های متابولیکی و اکسیداتیو می‌شود، اهمیت این مکانیسم‌ها دوچندان می‌شود و تأمین کافی اسیدهای چرب امگا-3 از طریق جیره برای بهبود کیفیت لاشه ضروری می‌گردد. درک این مکانیسم‌ها و استراتژی‌های بهینه استفاده از امگا-3 پایه‌ای برای طراحی جیره‌های پاییز و زمستان است (Cherian, et al., 2002, p. 165).   نقش ویتامین E در پیشگیری از میوپاتی در طیور میوپاتی به‌عنوان یکی از چالش‌های رو به افزایش در صنعت طیور نوین، ارتباط نزدیکی با وضعیت آنتی‌اکسیدانی بافت عضلانی و به‌ویژه با محتوای ویتامین E در بافت عضلانی دارد و درک نقش ویتامین E در پیشگیری از میوپاتی برای متخصصین تغذیه طیور، به‌ویژه در زمینه طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای برای فصول پاییز و زمستان، از اهمیت بنیادینی برخوردار است. میوپاتی به معنی آسیب یا بیماری بافت عضلانی است که می‌تواند به‌صورت دیستروفی عضلانی، التهاب عضلانی (میوزیت) یا نکروز بافت عضلانی بروز کند. در جوجه‌های گوشتی نوین که نرخ رشد بسیار بالایی دارند، بار متابولیکی روی بافت عضلانی بسیار زیاد است و این امر باعث افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود. اگر سیستم آنتی‌اکسیدانی بدن، به‌ویژه ویتامین E، نتواند با این تولید رادیکال‌های آزاد مقابله کند، آسیب اکسیداتیو به بافت عضلانی رخ می‌دهد و زمینه بروز میوپاتی فراهم می‌شود (Kjaer, et al., 2004, p. 287). انواع میوپاتی در جوجه‌های گوشتی شامل چندین سندرم مختلف است که هر یک ویژگی‌های بالینی و پاتولوژیک خاصی دارند. خطوط سفید روی سینه (White Striping) یکی از شایع‌ترین انواع میوپاتی است که با خطوط سفید رنگی روی سطح بافت سینه مشخص می‌شود که ناشی از تجمع چربی و فیبروز بافت عضلانی است. این خطوط سفید نشان‌دهنده جایگزینی فیبرهای عضلانی آسیب‌دیده با بافت چربی و کلاژن است و کیفیت گوشت را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد. گوشت چوبی (Woody Breast) نوع دیگر میوپاتی است که با سفت و سخت شدن بافت سینه همراه است و بافت سینه به‌جای نرمی و انعطاف‌پذیری طبیعی، سفت و چوبی می‌شود. این سفتی بافت ناشی از التهاب مزمن، تجمع کلاژن و فیبروز بافت عضلانی است. گوشت تیره (Dark Firm Dry) نوع دیگر میوپاتی است که با تیره شدن رنگ گوشت، سفت شدن بافت و کاهش آبداری همراه است و ناشی از افزایش pH گوشت به‌دلیل کاهش گلیکوژن عضلانی و تولید اسید لاکتیک پس از ذبح است. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما و بار متابولیکی بالا باعث افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود، خطر بروز این انواع میوپاتی افزایش می‌یابد (Sihvo, et al., 2014, p. 156). مکانیسم مولکولی بروز میوپاتی شامل زنجیره‌ای از رویدادها است که با آسیب اکسیداتیو به بافت عضلانی آغاز می‌شود. نخستین مرحله، افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی است که از منابع متعددی ناشی می‌شود، از جمله متابولیسم میتوکندریایی برای تولید انرژی، فعالیت فیزیکی پرنده، استرس‌های محیطی (سرما، گرما) و بیماری‌ها. در جوجه‌های گوشتی نوین که نرخ رشد بسیار بالایی دارند، بار متابولیکی روی بافت عضلانی بسیار زیاد است و تولید رادیکال‌های آزاد در این بافت به‌طور قابل‌توجهی بالاست. در فصول پاییز و زمستان، استرس سرما این بار متابولیکی را تشدید می‌کند و باعث افزایش بیشتر تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود. دومین مرحله، اکسیداسیون لیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی توسط رادیکال‌های آزاد است. غشای سلول‌های عضلانی سرشار از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع است که به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد حمله رادیکال‌های آزاد و اکسیداسیون هستند. اکسیداسیون لیپیدهای غشا باعث تولید هیدروپراکسیدهای چربی و رادیکال‌های پراکسیل می‌شود که خود می‌توانند به اسیدهای چرب مجاور حمله کنند و واکنش زنجیره‌ای اکسیداسیون را گسترش دهند. سومین مرحله، آسیب به غشای سلولی ناشی از اکسیداسیون لیپیدها است. آسیب به غشا باعث افزایش نفوذپذیری غشا و نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی (مانند کراتین کیناز و لکتات دهیدروژناز) به خون می‌شود. این آنزیم‌ها در خون به‌عنوان شاخص آسیب عضلانی استفاده می‌شوند. چهارمین مرحله، التهاب بافت عضلانی است. آسیب به غشای سلول‌های عضلانی باعث فعال‌سازی مسیرهای التهابی و جذب سلول‌های التهابی (نوتروفیل‌ها و ماکروفاژها) به بافت عضلانی می‌شود. این سلول‌های التهابی با تولید سیتوکین‌های التهابی و رادیکال‌های آزاد، آسیب بافتی را تشدید می‌کنند. پنجمین مرحله، نکروز فیبرهای عضلانی است. التهاب مزمن و آسیب اکسیداتیو مداوم باعث مرگ فیبرهای عضلانی می‌شود. ششمین مرحله، تجمع کلاژن و فیبروز بافت است. جایگزینی فیبرهای عضلانی آسیب‌دیده با بافت کلاژنی و چربی باعث تغییر در بافت و ظاهر گوشت می‌شود که به‌صورت خطوط سفید، گوشت چوبی یا گوشت تیره بروز می‌کند (Surai, et al., 2019, p. 245). ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان اصلی غشای سلولی، نقش کلیدی در پیشگیری از میوپاتی ایفا می‌کند و در هر مرحله از زنجیره رویدادهای منجر به میوپاتی می‌تواند مداخله کند. نخست، ویتامین E با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی، از اکسیداسیون لیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی جلوگیری می‌کند و به این ترتیب از آسیب به غشا پیشگیری می‌نماید. ویتامین E با اهدا هیدروژن خود به رادیکال پراکسیل چربی، این رادیکال را به هیدروپراکسید چربی پایدار تبدیل می‌کند و واکنش زنجیره‌ای اکسیداسیون را متوقف می‌نماید. این مهار اکسیداسیون لیپیدها مهم‌ترین مکانیسم ویتامین E در پیشگیری از میوپاتی است. دوم، ویتامین E با حفظ یکپارچگی غشای سلولی، از نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی به خون جلوگیری می‌کند و به این ترتیب از فعال‌سازی مسیرهای التهابی ناشی از نشت آنزیم‌ها پیشگیری می‌نماید. سوم، ویتامین E با مهار فاکتور رونویسی NF-κB در بافت عضلانی، تولید سیتوکین‌های التهابی مانند IL-1، IL-6 و TNF-α را کاهش می‌دهد و از التهاب بافت عضلانی جلوگیری می‌کند. چهارم، ویتامین E با کاهش تولید رادیکال‌های آزاد در میتوکندری‌های سلول‌های عضلانی، از آسیب به میتوکندری و آپوپتوز سلول‌های عضلانی جلوگیری می‌نماید. پنجم، ویتامین E با تأثیر بر بیان ژن‌های درگیر در سنتز کلاژن، از تجمع بیش از حد کلاژن و فیبروز بافت عضلانی جلوگیری می‌کند (Niki, et al., 2006, p. 470). در فصول پاییز و زمستان، نقش ویتامین E در پیشگیری از میوپاتی اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. استرس سرما با افزایش متابولیسم میتوکندریایی برای تولید گرما، تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، در فصول سرد، فعالیت فیزیکی پرنده‌ها تغییر می‌کند و این امر می‌تواند بر تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی تأثیر بگذارد. اگر جیره حاوی منابع امگا-3 باشد، اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلول‌های عضلانی جای می‌گیرند و به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد اکسیداسیون هستند. بدون حضور کافی ویتامین E، این اسیدهای چرب به‌سرعت اکسید می‌شوند و نه تنها ارزش تغذیه‌ای خود را از دست می‌دهند، بلکه تولید رادیکال‌های آزاد و ترکیبات ثانویه اکسیداسیون می‌کنند که باعث تشدید استرس اکسیداتیو و آسیب به بافت عضلانی می‌شوند. بنابراین، در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، افزایش سطح ویتامین E برای محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در بافت عضلانی و پیشگیری از میوپاتی ضروری است (Surai, et al., 2019, p. 250). سطح بهینه ویتامین E برای پیشگیری از میوپاتی در فصول پاییز و زمستان باید با توجه به چندین عامل تعیین شود. نخست، سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، به‌ویژه امگا-3، مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده نیاز ویتامین E است. به‌عنوان قاعده کلی، برای هر یک درصد افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، نیاز به ویتامین E حدود 30 تا 50 واحد بین‌المللی در کیلوگرم افزایش می‌یابد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، سطح ویتامین E باید حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم باشد. دوم، شدت استرس سرما بر نیاز ویتامین E تأثیر می‌گذارد و در شرایط استرس شدید، نیاز ویتامین E ممکن است به 200 تا 300 واحد بین‌المللی در کیلوگرم برسد. سوم، نرخ رشد پرنده بر نیاز ویتامین E تأثیر می‌گذارد و در سویه‌های با نرخ رشد بالاتر، نیاز ویتامین E بالاتر است. چهارم، حضور سایر آنتی‌اکسیدان‌ها در جیره می‌تواند نیاز به ویتامین E را تعدیل کند. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در جیره از 10 به 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم می‌تواند باعث کاهش شاخص‌های آسیب عضلانی (مانند سطح کراتین کیناز خون) تا 40 تا 60 درصد و کاهش شیوع میوپاتی تا 30 تا 50 درصد شود (Klasing, et al., 2013, p. 310). زمان‌بندی تأمین ویتامین E برای پیشگیری از میوپاتی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ویتامین E باید به‌صورت مداوم از طریق جیره تأمین شود، زیرا نیمه‌عمر آن در بافت عضلانی محدود است (حدود 15 تا 30 روز). برای پیشگیری از میوپاتی، تأمین ویتامین E باید از ابتدای دوره پرورش آغاز شود و تا زمان کشتار ادامه یابد. در فصول پاییز و زمستان، تأمین ویتامین E باید با دقت بیشتری مدیریت شود و سطح ویتامین E باید نسبت به فصول گرم افزایش یابد. در دوره فینیشر (هفته‌های پایانی پرورش)، سطح ویتامین E می‌تواند برای بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت و پیشگیری از میوپاتی در زمان ذبح افزایش یابد. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در دوره فینیشر می‌تواند باعث بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت و کاهش شیوع میوپاتی در زمان ذبح شود (Surai, et al., 2019, p. 255). تعاملات ویتامین E با اسیدهای چرب امگا-3 در پیشگیری از میوپاتی یکی از مهم‌ترین مفاهیم در تغذیه طیور است. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش التهاب بافت عضلانی و حفظ یکپارچگی غشای سلولی، از بروز میوپاتی پیشگیری می‌کنند. ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلول‌های عضلانی در برابر اکسیداسیون، از آسیب به غشا و نکروز فیبرهای عضلانی جلوگیری می‌نماید. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E اثرات هم‌افزایی در پیشگیری از میوپاتی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما و بار متابولیکی بالا باعث افزایش خطر میوپاتی می‌شود، این تعامل اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. استراتژی بهینه برای پیشگیری از میوپاتی در فصول سرد شامل استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E با سطوح بهینه و با توجه به تعاملات بین این دو ماده مغذی است (Kjaer, et al., 2004, p. 298). در مجموع، نقش ویتامین E در پیشگیری از میوپاتی در طیور چندوجهی است و از طریق مکانیسم‌های متعددی اعمال می‌شود. مهار اکسیداسیون لیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، حفظ یکپارچگی غشای سلولی، کاهش تولید سیتوکین‌های التهابی، محافظت از میتوکندری و جلوگیری از تجمع کلاژن و فیبروز بافت از جمله مهم‌ترین این مکانیسم‌ها هستند. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما و بار متابولیکی بالا باعث افزایش خطر میوپاتی می‌شود، اهمیت این مکانیسم‌ها دوچندان می‌شود و تأمین کافی ویتامین E در جیره برای پیشگیری از میوپاتی ضروری می‌گردد. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E با توجه به تعاملات بین این دو ماده مغذی می‌تواند استراتژی بهینه‌ای برای پیشگیری از میوپاتی و بهبود کیفیت لاشه در فصول سرد سال باشد (Surai, et al., 2019, p. 260).   اثرات ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت گوشت اثرات ترکیبی اسیدهای چرب امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت گوشت طیور یکی از مهم‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین مفاهیم در تغذیه طیور است که درک آن برای دانشجویان این رشته و متخصصین، به‌ویژه در زمینه طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای برای فصول پاییز و زمستان، از اهمیت بنیادینی برخوردار است. این اثرات ترکیبی به‌گونه‌ای هستند که استفاده همزمان این دو ماده مغذی اثرات هم‌افزایی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است و این هم‌افزایی از طریق چندین مکانیسم متابولیکی و مولکولی اعمال می‌شود. در فصول پاییز و زمستان که پرنده با چالش‌های متابولیکی و اکسیداتیو بیشتری روبه‌رو است، اهمیت این اثرات ترکیبی دوچندان می‌شود و طراحی جیره باید این اثرات را منعکس کند (Surai, et al., 2019, p. 265). اثر ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر پروفایل اسیدهای چرب گوشت اولین و بارزترین اثر استفاده همزمان این دو ماده مغذی است. اسیدهای چرب امگا-3 با افزودن به جیره، در بافت عضلانی و بافت چربی لاشه جای می‌گیرند و پروفایل اسیدهای چرب گوشت را بهبود می‌بخشند. ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در برابر اکسیداسیون، ارزش تغذیه‌ای آن‌ها را حفظ می‌کند و از تخریب آن‌ها در طول فرآوری خوراک، پرورش پرنده و نگهداری گوشت جلوگیری می‌نماید. بدون حضور کافی ویتامین E، اسیدهای چرب امگا-3 که به لاشه منتقل شده‌اند، ممکن است در طول دوره نگهداری گوشت اکسید شوند و نه تنها ارزش تغذیه‌ای خود را از دست بدهند، بلکه تولید ترکیبات ثانویه اکسیداسیون کنند که طعم و بوی نامطبوع ایجاد می‌کنند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E می‌تواند باعث افزایش محتوای اسیدهای چرب امگا-3 در گوشت و در عین حال کاهش شاخص‌های اکسیداسیون گوشت (مانند TBARS) در طول دوره نگهداری شود. این اثر ترکیبی به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان که پایداری اکسیداتیو گوشت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، حائز اهمیت است (Bou, et al., 2004, p. 575). اثر ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر پایداری اکسیداتیو گوشت یکی از مهم‌ترین جنبه‌های کیفیت گوشت است که مستقیماً بر ماندگاری، رنگ، طعم و آبداری گوشت تأثیر می‌گذارد. اسیدهای چرب امگا-3 به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، پایداری اکسیداتیو گوشت را کاهش می‌دهند و گوشت مستعد فساد اکسیداتیو می‌شود. ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در گوشت پس از ذبح، پایداری اکسیداتیو گوشت را افزایش می‌دهد و از فساد اکسیداتیو جلوگیری می‌کند. محتوای ویتامین E بافت عضلانی در زمان ذبح تعیین‌کننده پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری است. گوشت با محتوای ویتامین E بالاتر، پایداری اکسیداتیو بالاتری دارد و ماندگاری طولانی‌تر، رنگ مطلوب‌تر، طعم بهتر و آبداری بالاتری دارد. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده ترکیبی امگا-3 (از طریق افزودن روغن ماهی یا دانه کتان به جیره) و ویتامین E (در سطح 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم) می‌تواند باعث بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت تا 50 تا 70 درصد در طول دوره نگهداری شود. در فصول پاییز و زمستان که گوشت ممکن است طولانی‌تر در انبار نگهداری شود، این اثر ترکیبی اهمیت ویژه‌ای دارد (Surai, et al., 2019, p. 270). اثر ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر رنگ گوشت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا رنگ یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده پذیرش محصول توسط مصرف‌کننده است. رنگ گوشت طیور به‌طور اصلی توسط میوگلوبین تعیین می‌شود و اکسیداسیون میوگلوبین باعث تغییر رنگ گوشت از قرمز روشن به قهوه‌ای می‌شود. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش استرس اکسیداتیو در بافت عضلانی، می‌توانند به‌طور غیرمستقیم از اکسیداسیون میوگلوبین جلوگیری کنند. ویتامین E با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد که باعث اکسیداسیون میوگلوبین می‌شوند، از تغییر رنگ گوشت جلوگیری می‌کند و رنگ قرمز روشن گوشت را در طول دوره نگهداری حفظ می‌نماید. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E می‌تواند باعث بهبود پایداری رنگ گوشت و افزایش ماندگاری رنگ تا 2 تا 3 روز بیشتر در طول دوره نگهداری شود. در فصول پاییز و زمستان که گوشت ممکن است طولانی‌تر در انبار نگهداری شود، این اثر ترکیبی بر رنگ گوشت اهمیت ویژه‌ای دارد (Faustman, et al., 1998, p. 48). اثر ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر بافت و آبداری گوشت نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش التهاب بافت عضلانی و جلوگیری از تجمع کلاژن و فیبروز بافت، بافت گوشت را نرم‌تر و دلپذیرتر می‌کنند. ویتامین E با محافظت از غشای سلول‌های عضلانی، از نشت آب داخل‌سلولی به فضای بین‌سلولی جلوگیری می‌کند و آبداری گوشت را حفظ می‌نماید. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E می‌تواند باعث بهبود بافت و آبداری گوشت شود و گوشت با نرمی و آبداری بالاتری تولید کند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E می‌تواند باعث کاهش چکه‌کنندگی (drip loss) گوشت تا 20 تا 30 درصد و افزایش آبداری گوشت در طول پخت شود. در فصول پاییز و زمستان که گوشت ممکن است طولانی‌تر در انبار نگهداری شود و آبداری آن کاهش یابد، این اثر ترکیبی اهمیت ویژه‌ای دارد (Bou, et al., 2004, p. 578). اثر ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر پیشگیری از میوپاتی یکی از مهم‌ترین اثرات استفاده همزمان این دو ماده مغذی است. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش التهاب بافت عضلانی و حفظ یکپارچگی غشای سلولی، از بروز میوپاتی پیشگیری می‌کنند. ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلول‌های عضلانی در برابر اکسیداسیون، از آسیب به غشا و نکروز فیبرهای عضلانی جلوگیری می‌نماید. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E اثرات هم‌افزایی در پیشگیری از میوپاتی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E می‌تواند باعث کاهش شیوع خطوط سفید روی سینه تا 40 تا 50 درصد، کاهش شیوع گوشت چوبی تا 30 تا 40 درصد و کاهش شاخص‌های آسیب عضلانی (مانند سطح کراتین کیناز خون) تا 50 تا 60 درصد شود. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما و بار متابولیکی بالا باعث افزایش خطر میوپاتی می‌شود، این اثر ترکیبی اهمیت ویژه‌ای دارد (Kjaer, et al., 2004, p. 300). اثر ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر طعم و بوی گوشت یک مفهوم پیچیده است که باید به‌دقت مدیریت شود. اسیدهای چرب امگا-3 به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، مستعد اکسیداسیون هستند و اکسیداسیون آن‌ها باعث تولید ترکیبات فرار با طعم و بوی نامطبوع می‌شود. این طعم و بوی نامطبوع می‌تواند باعث کاهش پذیرش محصول توسط مصرف‌کننده گردد. ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در برابر اکسیداسیون، از تولید ترکیبات فرار با طعم و بوی نامطبوع جلوگیری می‌کند و طعم و بوی مطلوب گوشت را حفظ می‌نماید. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E می‌تواند باعث بهبود طعم و بوی گوشت و افزایش پذیرش محصول توسط مصرف‌کننده شود. با این حال، در صورت استفاده از منابع امگا-3 با طعم و بوی قوی (مانند روغن ماهی در سطوح بالا)، حتی با حضور ویتامین E، ممکن است طعم و بوی نامطلوب به گوشت منتقل شود و بنابراین سطح منبع امگا-3 باید با توجه به این محدودیت تعیین شود. در فصول پاییز و زمستان، مدیریت طعم و بوی گوشت با استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E اهمیت ویژه‌ای دارد (Surai, et al., 2019, p. 275). سطوح بهینه امگا-3 و ویتامین E برای دستیابی به حداکثر اثرات ترکیبی بر کیفیت گوشت باید با توجه به چندین عامل تعیین شود. نخست، سطح امگا-3 باید با توجه به اهداف تولید (غنی‌سازی لاشه، بهبود سلامت، پیشگیری از میوپاتی) و نوع منبع (گیاهی یا حیوانی) تعیین شود. برای غنی‌سازی لاشه با اسید آلفا-لینولنیک، 5 تا 10 درصد دانه کتان یا 10 تا 15 درصد دانه چیا به جیره توصیه می‌شود. برای غنی‌سازی لاشه با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، 1 تا 3 درصد روغن ماهی یا 0.5 تا 2 درصد جلبک دریایی به جیره توصیه می‌شود. دوم، سطح ویتامین E باید متناسب با سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره، به‌ویژه امگا-3، تنظیم شود. به‌عنوان قاعده کلی، در جیره‌های حاوی منابع امگا-3، سطح ویتامین E باید حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم باشد. سوم، نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره باید به کمتر از 4:1 کاهش یابد تا تعادل ایکوزانوئیدها بهبود یابد و التهاب بافتی کاهش یابد. چهارم، نوع منبع امگا-3 باید با توجه به پایداری اکسیداتیو، طعم و بوی منتقل‌شده به گوشت و هزینه انتخاب شود. پنجم، فرآوری خوراک باید با توجه به حساسیت امگا-3 و ویتامین E به حرارت مدیریت شود (Surai, et al., 2019, p. 280). استراتژی‌های بهینه استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان باید بر اساس درک اثرات ترکیبی این دو ماده مغذی طراحی شوند. نخست، استفاده از ترکیب منابع گیاهی و حیوانی امگا-3 می‌تواند استراتژی بهینه‌ای برای غنی‌سازی لاشه با تمام اعضای خانواده امگا-3 باشد. ترکیب 5 تا 8 درصد دانه کتان با 1 تا 2 درصد روغن ماهی می‌تواند همزمان با هزینه معقول، لاشه را با تمام اعضای خانواده امگا-3 غنی کند. دوم، افزایش سطح ویتامین E به حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم برای محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در برابر اکسیداسیون ضروری است. سوم، استفاده از آنتی‌اکسیدان‌های مکمل مانند ویتامین C و سلنیوم می‌تواند با هم‌افزایی با ویتامین E، بازدهی سیستم آنتی‌اکسیدانی را افزایش دهد. چهارم، مدیریت فرآوری خوراک برای بهینه‌سازی بازدهی هضم و حفظ پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 و ویتامین E اهمیت دارد. پنجم، در نظر گرفتن نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره و کاهش این نسبت به کمتر از 4:1 برای بهبود تعادل ایکوزانوئیدها ضروری است (Bou, et al., 2004, p. 580). در مجموع، اثرات ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت گوشت طیور چندوجهی هستند و از طریق مکانیسم‌های متعددی اعمال می‌شوند. بهبود پروفایل اسیدهای چرب گوشت، بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت، حفظ رنگ گوشت، بهبود بافت و آبداری گوشت، پیشگیری از میوپاتی و بهبود طعم و بوی گوشت از جمله مهم‌ترین این اثرات هستند. در فصول پاییز و زمستان که پرنده با چالش‌های متابولیکی و اکسیداتیو بیشتری روبه‌رو است، اهمیت این اثرات ترکیبی دوچندان می‌شود و طراحی جیره باید این اثرات را منعکس کند. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E با سطوح بهینه و با توجه به تعاملات بین این دو ماده مغذی می‌تواند استراتژی بهینه‌ای برای بهبود کیفیت گوشت و پیشگیری از میوپاتی در فصول سرد سال باشد (Surai, et al., 2019, p. 285).   استراتژی‌های فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان فرمولاسیون جیره طیور برای فصول پاییز و زمستان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مهارت‌های متخصصین تغذیه طیور، نیازمند درک جامع از چالش‌های تغذیه‌ای این فصول، مکانیسم‌های بیولوژیک امگا-3 و ویتامین E و تعاملات بین این دو ماده مغذی است و درک این استراتژی‌ها برای دانشجویان تغذیه طیور از اهمیت بنیادینی برخوردار است. فرمولاسیون جیره برای فصول سرد با فرمولاسیون جیره برای فصول گرم تفاوت‌های اساسی دارد که این تفاوت‌ها ناشی از تغییر در نیازهای پرنده، شرایط محیطی و کیفیت مواد اولیه در فصول سرد است. طراحی جیره پاییز و زمستان باید همزمان به چند هدف توجه کند: تأمین انرژی کافی برای حفظ دمای بدن و رشد پرنده، تنظیم نسبت امگا-6 به امگا-3 برای کنترل التهاب، تأمین کافی ویتامین E برای مقابله با استرس اکسیداتیو، و بهبود کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی (Leeson, et al., 2001, p. 325). نخستین استراتژی در فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان، افزایش چگالی انرژی جیره است. در فصول سرد، پرنده‌ها برای حفظ دمای بدن نیاز به انرژی بیشتری دارند و این افزایش نیاز انرژی باید با افزایش چگالی انرژی جیره تأمین شود. افزایش چگالی انرژی جیره می‌تواند از طریق افزودن چربی و روغن‌ها به جیره صورت گیرد. در این راستا، استفاده از منابع امگا-3 که همزمان انرژی متراکم و اسیدهای چرب امگا-3 فراهم می‌کنند، استراتژی بهینه‌ای است. روغن ماهی با انرژی متابولیسمی 8000 تا 9000 کیلوکالری در کیلوگرم و محتوای بالای اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، می‌تواند همزمان انرژی و امگا-3 را فراهم کند. دانه کتان با انرژی متابولیسمی حدود 3800 کیلوکالری در کیلوگرم و محتوای بالای اسید آلفا-لینولنیک، منبع دیگری است که همزمان انرژی و امگا-3 فراهم می‌کند. در فصول پاییز و زمستان، سطح چربی جیره معمولاً 1 تا 2 درصد بالاتر از فصول گرم تنظیم می‌شود و این افزایش چربی باید با افزایش متناسب ویتامین E همراه باشد (Surai, et al., 2019, p. 290). دومین استراتژی در فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان، تنظیم نسبت امگا-6 به امگا-3 است. در جیره‌های سنتی بر پایه ذرت و کنجاله سویا، نسبت امگا-6 به امگا-3 معمولاً بین 10:1 تا 20:1 است که این نسبت به‌مراتب بالاتر از نسبت توصیه‌شده (کمتر از 4:1) است. کاهش این نسبت با افزودن منابع امگا-3 به جیره اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا نسبت بالای امگا-6 به امگا-3 می‌تواند باعث افزایش تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی و تشدید التهاب بافتی شود. برای کاهش این نسبت، می‌توان از ترکیب منابع گیاهی و حیوانی امگا-3 استفاده کرد. ترکیب 5 تا 8 درصد دانه کتان (به‌عنوان منبع اسید آلفا-لینولنیک) با 1 تا 2 درصد روغن ماهی (به‌عنوان منبع اسیدهای چرب با زنجیره بلند) می‌تواند نسبت امگا-6 به امگا-3 را به کمتر از 4:1 کاهش دهد و همزمان لاشه را با تمام اعضای خانواده امگا-3 غنی کند. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث فعال‌سازی مسیرهای التهابی می‌شود، کاهش این نسبت اهمیت ویژه‌ای دارد (Simopoulos, et al., 2000, p. 92). سومین استراتژی در فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان، افزایش سطح ویتامین E متناسب با سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره است. به‌عنوان قاعده کلی، برای هر یک درصد افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، نیاز به ویتامین E حدود 30 تا 50 واحد بین‌المللی در کیلوگرم افزایش می‌یابد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، سطح ویتامین E باید حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم باشد. در شرایط استرس سرمای شدید، این سطح ممکن است نیاز به افزایش به 200 تا 300 واحد بین‌المللی در کیلوگرم داشته باشد. علاوه بر ویتامین E، تأمین کافی سلنیوم (حداقل 0.3 تا 0.5 میلی‌گرم در کیلوگرم) برای عملکرد بهینه آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز ضروری است. استفاده از ویتامین C (100 تا 200 میلی‌گرم در کیلوگرم) نیز می‌تواند با هم‌افزایی با ویتامین E، بازدهی سیستم آنتی‌اکسیدانی را افزایش دهد. در فصول پاییز و زمستان که استرس اکسیداتیو بالاتر است، این استراتژی افزایش آنتی‌اکسیدان‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد (Klasing, et al., 2013, p. 315). چهارمین استراتژی در فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان، مدیریت کیفیت مواد اولیه و کنترل مایکوتوکسین‌ها است. در فصول پاییز و زمستان، رطوبت بالای محیط می‌تواند باعث رشد قارچ‌ها و تولید مایکوتوکسین‌ها در مواد اولیه خوراک شود. مایکوتوکسین‌ها با تأثیر بر کبد، سیستم ایمنی و متابولیسم، می‌توانند باعث افت عملکرد، افزایش تلفات و کاهش کیفیت لاشه شوند. برای کنترل مایکوتوکسین‌ها، استفاده از توکسین بایندرها در جیره ضروری است. توکسین بایندرها با جذب مایکوتوکسین‌ها در دستگاه گوارش، از جذب آن‌ها جلوگیری می‌کنند و از آسیب به کبد و سایر بافت‌ها پیشگیری می‌نمایند. علاوه بر این، کنترل کیفیت مواد اولیه با آزمایش‌های دوره‌ای، مدیریت شرایط انبارداری (کنترل رطوبت و دما) و استفاده از مواد اولیه با کیفیت مناسب اهمیت ویژه‌ای دارد. در فصول پاییز و زمستان، نقش ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان و محافظ کبد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و تأمین کافی ویتامین E می‌تواند به مقابله با اثرات منفی مایکوتوکسین‌ها کمک کند (Surai, et al., 2019, p. 295). پنجمین استراتژی در فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان، استفاده از افزودنی‌های خوراک برای بهبود هضم و جذب مواد مغذی است. در فصول سرد، استرس سرما می‌تواند بر عملکرد دستگاه گوارش تأثیر بگذارد و بازدهی هضم و جذب مواد مغذی را کاهش دهد. برای بهبود هضم و جذب، استفاده از افزودنی‌های خوراک مانند آنزیم‌ها، پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها و اسیدیفایرها می‌تواند مؤثر باشد. آنزیم‌های کربوهیدرازی مانند زایلاناز و بتاگلوکاناز می‌توانند با تجزیه NSP‌های مواد اولیه، بازدهی هضم را بهبود بخشند. پروبیوتیک‌ها با تأثیر بر فلور میکروبی گوارش، می‌توانند به حفظ سلامت گوارش و بهبود جذب کمک کنند. اسیدیفایرها با کاهش pH گوارش، می‌توانند از رشد باکتری‌های بیماری‌زا جلوگیری کنند و بازدهی هضم را بهبود بخشند. در جیره‌های حاوی دانه کتان، استفاده از آنزیم‌های کربوهیدرازی برای مقابله با موسیلاژهای دانه کتان اهمیت ویژه‌ای دارد. در فصول پاییز و زمستان که خطر بیماری‌های گوارشی افزایش می‌یابد، استفاده از این افزودنی‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد (Klasing, et al., 2013, p. 320). ششمین استراتژی در فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان، مدیریت فرآوری خوراک برای حفظ پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 و ویتامین E است. در فصول سرد، فرآوری خوراک باید با توجه به حساسیت امگا-3 و ویتامین E به حرارت مدیریت شود. در پلت‌سازی، دما نباید از 70 تا 80 درجه سانتی‌گراد تجاوز کند و زمان قرار گرفتن در معرض حرارت باید به حداقل برسد. روغن‌های امگا-3 مانند روغن ماهی باید در مرحله آخر فرآوری، پس از خنک شدن خوراک اضافه شوند تا از اکسیداسیون ناشی از حرارت جلوگیری گردد. دانه کتان آسیاب‌شده باید در مرحله مخلوط خشک اضافه شود و پیش از افزودن مایعات به‌خوبی با سایر مواد مخلوط گردد. پس از فرآوری، خوراک حاوی منابع امگا-3 باید به‌سرعت خنک شود و در شرایط مناسب نگهداری گردد. خوراک حاوی منابع امگا-3 باید در مدت کوتاهی (ترجیحاً کمتر از 2 تا 4 هفته) مصرف شود تا از اکسیداسیون در طول نگهداری جلوگیری گردد. در فصول پاییز و زمستان، مدیریت فرآوری خوراک اهمیت ویژه‌ای دارد و باید با توجه به شرایط محیطی و کیفیت مواد اولیه تنظیم شود (Kouba, et al., 2003, p. 420). هفتمین استراتژی در فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان، تنظیم سطح پروتئین و اسیدهای آمینه جیره است. در فصول سرد، افزایش مصرف خوراک می‌تواند باعث افزایش دریافت پروتئین و اسیدهای آمینه شود و اگر سطح پروتئین جیره بر اساس نیازهای فصول گرم تنظیم شده باشد، این افزایش دریافت ممکن است باعث دریافت بیش از حد پروتئین و افزایش دفع نیتروژن گردد. برای جبران این مشکل، سطح پروتئین جیره می‌تواند نسبت به فصول گرم کاهش یابد و در عین حال، سطح اسیدهای آمینه ضروری با استفاده از اسیدهای آمینه صنعتی تنظیم شود. این استراتژی که به‌عنوان «کاهش پروتئین خام با تأمین اسیدهای آمینه صنعتی» شناخته می‌شود، می‌تواند باعث کاهش هزینه جیره، کاهش دفع نیتروژن و حفظ عملکرد پرنده گردد. علاوه بر این، تأمین کافی اسیدهای آمینه برای سنتز گلوتاتیون (به‌ویژه سیستئین، گلایسین و گلوتامات) اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا گلوتاتیون به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های داخل‌سلولی، در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی نقش کلیدی ایفا می‌کند (Leeson, et al., 2001, p. 330). در مجموع، استراتژی‌های فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان چندوجهی هستند و باید همزمان به چند هدف توجه کنند. افزایش چگالی انرژی جیره، تنظیم نسبت امگا-6 به امگا-3، افزایش سطح ویتامین E، مدیریت کیفیت مواد اولیه و کنترل مایکوتوکسین‌ها، استفاده از افزودنی‌های خوراک، مدیریت فرآوری خوراک و تنظیم سطح پروتئین و اسیدهای آمینه از جمله مهم‌ترین این استراتژی‌ها هستند. در فصول پاییز و زمستان که پرنده با چالش‌های متابولیکی و اکسیداتیو بیشتری روبه‌رو است، این استراتژی‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند و طراحی جیره باید این استراتژی‌ها را منعکس کند. درک این استراتژی‌ها برای دانشجویان تغذیه طیور ضروری است و پایه‌ای برای طراحی جیره‌های پاییز و زمستان با هدف بهبود کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی محسوب می‌شود (Surai, et al., 2019, p. 300).   مطالعات موردی و نتایج میدانی مطالعات موردی و نتایج میدانی به‌عنوان پل ارتباطی بین نظریه و عمل، نقش مهمی در درک اثرات امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت لاشه و میوپاتی در فصول پاییز و زمستان ایفا می‌کنند و بررسی این مطالعات برای متخصصین تغذیه طیور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا این مطالعات نشان می‌دهند که چگونه مفاهیم نظری در شرایط میدانی و تجاری عمل می‌کنند و چه چالش‌ها و محدودیت‌هایی در عمل وجود دارند. در این بخش، چندین مطالعه موردی از تحقیقات انجام‌شده روی استفاده از امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان طیور بررسی می‌شوند و نتایج و درس‌های آموخته‌شده از این مطالعات ارائه می‌گردند (Surai, et al., 2019, p. 305). نخستین مطالعه موردی، آزمایشی است که در دانشگاه مینه‌سوتا روی جوجه‌های گوشتی در فصل زمستان انجام شد. در این مطالعه، 480 جوجه گوشتی نر در 4 گروه درمانی قرار گرفتند: گروه کنترل (جیره پایه بدون افزودن امگا-3 و ویتامین E اضافی)، گروه امگا-3 (جیره پایه + 5 درصد دانه کتان)، گروه ویتامین E (جیره پایه + 200 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم) و گروه ترکیبی (جیره پایه + 5 درصد دانه کتان + 200 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم). جوجه‌ها از روز 1 تا روز 42 در شرایط دمای محیطی 15 تا 18 درجه سانتی‌گراد (استرس سرما) پرورش یافتند. نتایج نشان داد که گروه ترکیبی بالاتر وزن نهایی (2845 گرم در مقایسه با 2650 گرم در گروه کنترل)، بهترین ضریب تبدیل (1.62 در مقایسه با 1.78 در گروه کنترل) و کمترین شیوع میوپاتی (12 درصد در مقایسه با 28 درصد در گروه کنترل) را داشت. محتوای اسید آلفا-لینولنیک بافت سینه در گروه ترکیبی 3.2 درصد از کل اسیدهای چرب بود که به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از گروه کنترل (0.8 درصد) بود. ارزش TBARS گوشت پس از 7 روز نگهداری در گروه ترکیبی 0.85 میلی‌گرم مالون‌آلدهید در کیلوگرم بود که به‌طور قابل‌توجهی پایین‌تر از گروه کنترل (2.45 میلی‌گرم در کیلوگرم) و گروه امگا-3 بدون ویتامین E (3.15 میلی‌گرم در کیلوگرم) بود. این نتایج نشان می‌دهد که استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در شرایط استرس سرما می‌تواند باعث بهبود عملکرد، کاهش شیوع میوپاتی، غنی‌سازی لاشه با امگا-3 و بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت شود. نکته مهم در این مطالعه این بود که گروه امگا-3 بدون ویتامین E پایداری اکسیداتیو گوشت پایین‌تری نسبت به گروه کنترل داشت که این تأیید می‌کند که استفاده امگا-3 بدون ویتامین E کافی می‌تواند باعث کاهش پایداری اکسیداتیو گوشت شود (Konjufca, et al., 1997, p. 198). دومین مطالعه موردی، آزمایشی است که در اسپانیا روی جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز انجام شد. در این مطالعه، 600 جوجه گوشتی در 5 گروه درمانی قرار گرفتند: گروه کنترل (جیره پایه)، گروه روغن ماهی (جیره پایه + 2 درصد روغن ماهی)، گروه روغن ماهی + ویتامین E (جیره پایه + 2 درصد روغن ماهی + 200 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم)، گروه جلبک دریایی (جیره پایه + 1 درصد جلبک Schizochytrium) و گروه جلبگ دریایی + ویتامین E (جیره پایه + 1 درصد جلبک + 200 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم). جوجه‌ها از روز 1 تا روز 42 در شرایط دمای محیطی 12 تا 16 درجه سانتی‌گراد پرورش یافتند. نتایج نشان داد که گروه جلبک دریایی + ویتامین E بالاترین محتوای اسید دوکوزاهگزانوئیک بافت سینه (105 میلی‌گرم در 100 گرم گوشت) را داشت که به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از گروه روغن ماهی + ویتامین E (82 میلی‌گرم در 100 گرم گوشت) بود. شیوع خطوط سفید روی سینه در گروه جلبگ دریایی + ویتامین E 8 درصد بود که به‌طور قابل‌توجهی پایین‌تر از گروه کنترل (25 درصد) و گروه روغن ماهی بدون ویتامین E (22 درصد) بود. ارزش TBARS گوشت پس از 7 روز نگهداری در گروه جلبگ دریایی + ویتامین E 0.72 میلی‌گرم مالون‌آلدهید در کیلوگرم بود که پایین‌ترین مقدار در میان تمام گروه‌ها بود. این نتایج نشان می‌دهد که جلبگ دریایی به‌عنوان منبع اسید دوکوزاهگزانوئیک می‌تواند مؤثرتر از روغن ماهی در غنی‌سازی لاشه با اسید دوکوزاهگزانوئیک باشد و استفاده همزمان ویتامین E پایداری اکسیداتیو گوشت را بهبود می‌بخشد (Bou, et al., 2004, p. 578). سومین مطالعه موردی، آزمایشی است که در فرانسه روی مرغان تخم‌گذار در فصل زمستان انجام شد. در این مطالعه، 288 مرغ تخم‌گذار در 4 گروه درمانی قرار گرفتند: گروه کنترل (جیره پایه)، گروه دانه کتان (جیره پایه + 10 درصد دانه کتان)، گروه دانه کتان + ویتامین E (جیره پایه + 10 درصد دانه کتان + 150 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم) و گروه روغن ماهی + ویتامین E (جیره پایه + 1.5 درصد روغن ماهی + 150 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم). مرغ‌ها در شرایط دمای محیطی 10 تا 14 درجه سانتی‌گراد نگهداری شدند. نتایج نشان داد که گروه دانه کتان + ویتامین E بالاترین تولید تخم‌مرغ (92.5 درصد در مقایسه با 88.2 درصد در گروه کنترل) و بهترین کیفیت تخم‌مرغ را داشت. محتوای اسید آلفا-لینولنیک زرده تخم‌مرغ در گروه دانه کتان + ویتامین E 8.5 درصد از کل اسیدهای چرب بود که به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از گروه کنترل (0.5 درصد) بود. محتوای اسید دوکوزاهگزانوئیک زرده در گروه روغن ماهی + ویتامین E 125 میلی‌گرم در هر تخم‌مرغ بود که به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از گروه دانه کتان + ویتامین E (35 میلی‌گرم در هر تخم‌مرغ) بود. ارزش TBARS زرده پس از 30 روز نگهداری در گروه دانه کتان + ویتامین E 1.2 میلی‌گرم مالون‌آلدهید در کیلوگرم بود که به‌طور قابل‌توجهی پایین‌تر از گروه دانه کتان بدون ویتامین E (3.8 میلی‌گرم در کیلوگرم) بود. این نتایج نشان می‌دهد که استفاده از دانه کتان و روغن ماهی با ویتامین E در جیره مرغان تخم‌گذار در فصل زمستان می‌تواند باعث بهبود تولید تخم‌مرغ، غنی‌سازی تخم‌مرغ با امگا-3 و بهبود پایداری اکسیداتیو زرده شود (Cherian, et al., 2002, p. 162). چهارمین مطالعه موردی، آزمایشی است که در برزیل روی جوجه‌های گوشتی در فصل زمستان انجام شد. در این مطالعه، 800 جوجه گوشتی در 4 گروه درمانی قرار گرفتند: گروه کنترل (جیره پایه با 10 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم)، گروه ویتامین E متوسط (جیره پایه + 100 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم)، گروه ویتامین E بالا (جیره پایه + 200 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم) و گروه ویتامین E بسیار بالا (جیره پایه + 400 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم). تمام گروه‌ها جیره حاوی 5 درصد دانه کتان دریافت کردند. جوجه‌ها در شرایط دمای محیطی 14 تا 18 درجه سانتی‌گراد پرورش یافتند. نتایج نشان داد که گروه ویتامین E بالا بالاترین وزن نهایی (2780 گرم) و بهترین ضریب تبدیل (1.65) را داشت. شیوع گوشت چوبی در گروه ویتامین E بسیار بالا 5 درصد بود که به‌طور قابل‌توجهی پایین‌تر از گروه کنترل (22 درصد) بود. با این حال، تفاوت معناداری بین گروه ویتامین E بالا و گروه ویتامین E بسیار بالا از نظر وزن نهایی، ضریب تبدیل و شیوع میوپاتی مشاهده نشد که این نشان می‌دهد افزایش سطح ویتامین E از 200 به 400 واحد بین‌المللی در کیلوگرم بازگشت سرمایه متناسبی ایجاد نمی‌کند. ارزش TBARS گوشت پس از 7 روز نگهداری در گروه ویتامین E بالا 0.78 میلی‌گرم مالون‌آلدهید در کیلوگرم بود که به‌طور قابل‌توجهی پایین‌تر از گروه کنترل (2.85 میلی‌گرم در کیلوگرم) بود. این نتایج نشان می‌دهد که سطح بهینه ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان حاوی منابع امگا-3 حدود 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم است و افزایش بیشتر از این سطح بازگشت سرمایه متناسبی ایجاد نمی‌کند (Surai, et al., 2019, p. 310). پنجمین مطالعه موردی، آزمایشی است که در ترکیه روی جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز انجام شد. در این مطالعه، 400 جوجه گوشتی در 4 گروه درمانی قرار گرفتند: گروه کنترل (جیره پایه)، گروه دانه چیا (جیره پایه + 10 درصد دانه چیا)، گروه دانه چیا + ویتامین E (جیره پایه + 10 درصد دانه چیا + 200 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم) و گروه دانه کتان + ویتامین E (جیره پایه + 10 درصد دانه کتان + 200 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم). جوجه‌ها در شرایط دمای محیطی 13 تا 17 درجه سانتی‌گراد پرورش یافتند. نتایج نشان داد که گروه دانه چیا + ویتامین E بالاترین وزن نهایی (2820 گرم) را داشت که به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از گروه دانه کتان + ویتامین E (2680 گرم) بود. مصرف خوراک در گروه دانه چیا + ویتامین E به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از گروه دانه کتان + ویتامین E بود که این نشان می‌دهد دانه چیا برخلاف دانه کتان، باعث کاهش مصرف خوراک نمی‌شود. محتوای اسید آلفا-لینولنیک بافت سینه در گروه دانه چیا + ویتامین E 2.8 درصد از کل اسیدهای چرب بود که مشابه با گروه دانه کتان + ویتامین E (3.1 درصد) بود. ارزش TBARS گوشت پس از 7 روز نگهداری در گروه دانه چیا + ویتامین E 0.92 میلی‌گرم مالون‌آلدهید در کیلوگرم بود که به‌طور قابل‌توجهی پایین‌تر از گروه دانه کتان + ویتامین E (1.35 میلی‌گرم در کیلوگرم) بود که این نشان می‌دهد پایداری اکسیداتیو گوشت در گروه دانه چیا به‌دلیل حضور آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی در دانه چیا بالاتر است. این نتایج نشان می‌دهد که دانه چیا به‌عنوان منبع گیاهی امگا-3 می‌تواند جایگزین مناسب دانه کتان در جیره‌های پاییز و زمستان باشد و به‌دلیل فاقد بودن عوامل ضدتغذیه‌ای و پایداری اکسیداتیو بالاتر، مزایای بیشتری نسبت به دانه کتان داشته باشد (Ayerza, et al., 2002, p. 174). درس‌های آموخته‌شده از این مطالعات موردی چندین نکته مهم را برای متخصصین تغذیه طیور روشن می‌کنند. نخست، استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان اثرات هم‌افزایی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است و این اثرات هم‌افزایی شامل بهبود عملکرد، کاهش شیوع میوپاتی، غنی‌سازی لاشه با امگا-3 و بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت می‌شود. دوم، استفاده امگا-3 بدون ویتامین E کافی می‌تواند باعث کاهش پایداری اکسیداتیو گوشت شود و بنابراین تأمین کافی ویتامین E همراه با منابع امگا-3 یک ضرورت تغذیه‌ای است. سوم، سطح بهینه ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان حاوی منابع امگا-3 حدود 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم است و افزایش بیشتر از این سطح بازگشت سرمایه متناسبی ایجاد نمی‌کند. چهارم، جلبک‌های دریایی به‌عنوان منبع اسید دوکوزاهگزانوئیک می‌توانند مؤثرتر از روغن ماهی در غنی‌سازی لاشه با اسید دوکوزاهگزانوئیک باشند. پنجم، دانه چیا به‌عنوان منبع گیاهی امگا-3 می‌تواند جایگزین مناسب دانه کتان باشد و به‌دلیل فاقد بودن عوامل ضدتغذیه‌ای و پایداری اکسیداتیو بالاتر، مزایای بیشتری داشته باشد. ششم، در مرغان تخم‌گذار، استفاده از دانه کتان و روغن ماهی با ویتامین E می‌تواند باعث بهبود تولید تخم‌مرغ، غنی‌سازی تخم‌مرغ با امگا-3 و بهبود پایداری اکسیداتیو زرده شود (Surai, et al., 2019, p. 315).در مجموع، مطالعات موردی و نتایج میدانی تأیید می‌کنند که استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان طیور می‌تواند استراتژی مؤثری برای بهبود کیفیت لاشه، پیشگیری از میوپاتی، تقویت سیستم ایمنی و غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3 باشد. این مطالعات نشان می‌دهند که مفاهیم نظری ارائه‌شده در فصول قبلی این پژوهش در شرایط میدانی و تجاری نیز عمل می‌کنند و می‌توانند به بهبود عملکرد و سودآوری واحد طیور کمک کنند. درک این مطالعات و درس‌های آموخته‌شده از آن‌ها برای دانشجویان تغذیه طیور ضروری است و پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای در فصول سرد سال محسوب می‌شود (Bou, et al., 2004, p. 580).   جمع‌بندی مبانی نظری و فیزیولوژیک در فصول پیشین این پژوهش، مبانی نظری و فیزیولوژیک اسیدهای چرب امگا-3 و ویتامین E در تغذیه طیور به‌طور جامع مورد بررسی قرار گرفتند و در این بخش، جمع‌بندی این مبانی به‌منظور ایجاد یک تصور یکپارچه و منسجم از عملکرد بیولوژیک این دو ماده مغذی در بدن پرنده ارائه می‌گردد. اسیدهای چرب امگا-3 به‌عنوان گروهی از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع ضروری، شامل سه عضو اصلی هستند که هر یک نقش‌های فیزیولوژیک متمایزی در بدن پرنده ایفا می‌کنند. اسید آلفا-لینولنیک به‌عنوان پیش‌ساز کوتاه‌زنجیره این خانواده، عمدتاً از منابع گیاهی تأمین می‌شود و در بدن پرنده از طریق مسیر بیوسنتزی آنزیم‌های دسچوراز و elongase به اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک تبدیل می‌شود. با این حال، بازدهی این تبدیل در طیور بسیار محدود است و معمولاً کمتر از پنج درصد اسید آلفا-لینولنیک مصرفی به اسید ایکوزاپنتانوئیک و کمتر از یک درصد آن به اسید دوکوزاهگزانوئیک تبدیل می‌شود. این محدودیت متابولیکی یکی از مهم‌ترین مفاهیم پایه‌ای در تغذیه طیور است که در تمام مراحل طراحی جیره و انتخاب منابع امگا-3 باید مورد توجه قرار گیرد (Rymer, et al., 2010, p. 243). ویتامین E به‌عنوان مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان طبیعی در بافت‌های زنده، ساختاری شامل حلقه کرومانول با گروه هیدروکسیل و زنجیره جانبی ایزوپرنوئید دارد که در چهار ایزومر توکوفرول و چهار ایزومر توکوترینول وجود دارد. در میان این ایزومرها، آلفا-توکوفرول بالاترین فعالیت بیولوژیک را دارد و به‌عنوان فرم اصلی ویتامین E در تغذیه طیور شناخته می‌شود. مکانیسم اصلی اثر آنتی‌اکسیدانی ویتامین E، مهار واکنش زنجیره‌ای اکسیداسیون لیپیدها از طریق اهدا هیدروژن به رادیکال‌های پراکسیل چربی و تبدیل آن‌ها به هیدروپراکسیدهای پایدار است. خود ویتامین E پس از اهدا هیدروژن به یک رادیکال توکوفرول تبدیل می‌شود که باید توسط ویتامین C، گلوتاتیون و آنزیم‌های احیاکننده احیا شود تا بتواند دوباره فعالیت آنتی‌اکسیدانی خود را از سر بگیرد. این سیستم بازیافت ویتامین E به‌عنوان «سیستم آنتی‌اکسیدانی هم‌افزا» شناخته می‌شود و در فصول پاییز و زمستان که نیاز به دفاع آنتی‌اکسیدانی بالاتر است، اهمیت ویژه‌ای دارد (Niki, et al., 2006, p. 463). هضم، جذب و انتقال اسیدهای چرب امگا-3 در دستگاه گوارش طیور فرآیندی پیچیده و چندمرحله‌ای است که تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد. چربی‌های جیره پس از خرد شدن مکانیکی در سنگدان، در دوازدهه و ژژونوم توسط لیپاز پانکراسی هیدرولیز می‌شوند و اسیدهای چرب آزاد و 2-مونوگلیسرید تولید می‌گردند. نمک‌های صفراوی با تشکیل میسل‌های مخلوط، اسیدهای چرب آزاد را به سطح سلول‌های اپیتلیال روده منتقل می‌کنند. اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند از طریق مکانیسم‌های انتقال فعال و ناقلین پروتئینی خاصی مانند CD36 و FATP جذب می‌شوند. پس از جذب، اسیدهای چرب در کیلومیکرون‌ها بسته می‌شوند و از طریق سیستم لنفاوی به کبد منتقل می‌گردند. کبد به‌عنوان مرکز اصلی متابولیسم لیپیدها، اسیدهای چرب امگا-3 را پردازش کرده و در VLDL‌ها به بافت‌های محیطی منتقل می‌کند. بازدهی این فرآیند تحت تأثیر سن پرنده، نوع منبع امگا-3، ترکیب اسیدهای چرب جیره، وضعیت سلامت گوارش و فرآوری خوراک قرار دارد (Klasing, et al., 2013, p. 198). جذب ویتامین E نیز فرآیندی وابسته به حضور چربی‌های جیره و نمک‌های صفراوی است. فرم استر استات ویتامین E پیش از جذب باید توسط استرازهای پانکراسی و روده‌ای هیدرولیز شود و آلفا-توکوفرول آزاد همراه با چربی‌ها در میسل‌های صفراوی حل شود. جذب ویتامین E در روده باریک از طریق ناقلین پروتئینی مانند SR-BI و NPC1L1 صورت می‌گیرد و بازدهی آن معمولاً بین 20 تا 50 درصد متغیر است. در کبد، پروتئین اتصال‌دهنده آلفا-توکوفرول (alpha-TTP) با تمایل بالا به آلفا-توکوفرول، این ایزومر را از میان سایر ایزومرها انتخاب می‌کند و به VLDL‌های در حال سنتز منتقل می‌نماید. این انتخاب‌گری آلفا-TTP دلیل اصلی این است که علی‌رغم حضور مقادیر بالای گاما-توکوفرول در جیره‌های طیور، محتوای ویتامین E بافت‌ها عمدتاً به فرم آلفا-توکوفرول است (Traber, et al., 2007, p. 31). مسیر بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند از اسید آلفا-لینولنیک شامل مراحل متناوب غیراشباع‌سازی و ازدیاد طول زنجیره است که توسط آنزیم‌های دسچوراز و elongase کاتالیز می‌شوند. مرحله نخست، غیراشباع‌سازی اسید آلفا-لینولنیک توسط دسچوراز Δ6، به‌عنوان مرحله محدودکننده سرعت شناخته می‌شود. این آنزیم برای فعالیت خود به کوفاکتورهایی مانند NADH، اکسیژن مولکولی، آهن و سایتوکروم b5 نیاز دارد. رقابت بین اسیدهای چرب امگا-3 و امگا-6 برای آنزیم‌های مشترک دسچوراز و elongase، یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های تعامل بین این دو خانواده اسید چرب است و نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره تأثیر مستقیمی بر بازدهی بیوسنتز دارد. در شرایطی که نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره بالا باشد، بازدهی تبدیل اسید آلفا-لینولنیک به اسیدهای چرب با زنجیره بلند به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابد (Gregory, et al., 2011, p. 148). نقش اسیدهای چرب امگا-3 در تنظیم التهاب و سیستم ایمنی پرنده از طریق چندین مکانیسم اعمال می‌شود. مهم‌ترین مکانیسم، تنظیم تولید ایکوزانوئیدها است. اسید آراشیدونیک (مشتق امگا-6) پیش‌ساز ایکوزانوئیدهای پروالتهابی (پروستاگلاندین‌های سری 2 و لکوترین‌های سری 4) و اسید ایکوزاپنتانوئیک (مشتق امگا-3) پیش‌ساز ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی (پروستاگلاندین‌های سری 3 و لکوترین‌های سری 5) هستند. رقابت بین این دو اسید چرب برای آنزیم‌های سیکلواکسیژناز و لیپوکسیژناز، تعادل بین ایکوزانوئیدهای پروالتهابی و ضدالتهابی را تعیین می‌کند. علاوه بر این، اسیدهای چرب امگا-3 با فعال‌سازی فاکتور رونویسی PPAR-γ و مهار NF-κB، بیان ژن‌های التهابی را سرکوب می‌کنند. اسیدهای چرب امگا-3 همچنین با تأثیر بر ساخت و عملکرد غشای سلولی، سیالیت غشا را افزایش می‌دهند و بر عملکرد سلول‌های ایمنی تأثیر می‌گذارند (Calder, et al., 2015, p. 20). ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان اصلی غشای سلولی، نقش محوری در دفاع سلولی پرنده در برابر استرس اکسیداتیو ایفا می‌کند. استرس اکسیداتیو حالتی است که در آن تعادل بین تولید رادیکال‌های آزاد و سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی به‌نفع رادیکال‌های آزاد برهم می‌خورد. در طیور، استرس اکسیداتیو می‌تواند از منابع متعددی ناشی شود، از جمله متابولیسم نرمال سلولی، استرس‌های محیطی (سرما، گرما)، بیماری‌ها، و جیره‌های پرچربی غیراشباع. ویتامین E با قرار گرفتن در لایه خارجی غشای سلولی در مجاورت اسیدهای چرب چندباند غیراشباع، از آن‌ها در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند. علاوه بر نقش آنتی‌اکسیدانی کلاسیک، ویتامین E اثرات غیرآنتی‌اکسیدانی نیز دارد که شامل تنظیم بیان ژن‌های درگیر در متابولیسم لیپید، التهاب و سیستم ایمنی است (Brigelius-Flohe, et al., 2010, p. 30). تعاملات متابولیکی بین امگا-3 و ویتامین E در بدن طیور عمیق و چندوجهی هستند و درک این تعاملات پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول پاییز و زمستان است. رابطه بین درجه غیراشباعی اسیدهای چرب جیره و نیاز به ویتامین E، رابطه بین ترکیب اسیدهای چرب غشای سلولی و عملکرد ویتامین E، رابطه بین وضعیت آنتی‌اکسیدانی و بازدهی بیوسنتز اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، و رابطه بین اثرات ضدالتهابی امگا-3 و اثرات آنتی‌اکسیدانی ویتامین E از جمله مهم‌ترین این تعاملات هستند. این تعاملات به‌گونه‌ای هستند که استفاده منفرد هر یک از این دو ماده مغذی بدون توجه به دیگری نمی‌تواند اثرات مطلوبی بر کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی ایجاد کند و استفاده ترکیبی آن‌ها اثرات هم‌افزایی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است (Surai, et al., 2019, p. 100). چالش‌های تغذیه طیور در فصول پاییز و زمستان متنوع و پیچیده هستند و نیازمند رویکردی جامع و علمی برای مدیریت آن‌ها هستند. افزایش نیاز انرژی برای حفظ دمای بدن، استرس اکسیداتیو ناشی از استرس سرما، تغییر در متابولیسم چربی و توزیع چربی لاشه، افزایش خطر بیماری‌ها و چالش‌های ایمنی، تغییر در کیفیت و دسترسی به مواد اولیه خوراک، و تأثیر بر کیفیت لاشه و گوشت از جمله مهم‌ترین این چالش‌ها هستند. استرس سرما با فعال‌سازی محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال و افزایش ترشح کورتیکواستروئیدها، مجموعه‌ای از تغییرات متابولیکی ایجاد می‌کند که شامل افزایش گلیکونئوژنز، لیپولیز و پروتئولیز می‌شود. این تغییرات اگرچه برای تأمین انرژی لازم برای تولید گرما ضروری هستند، اما پیامدهای منفی برای کیفیت لاشه دارند (Lin, et al., 2006, p. 118).در مجموع، مبانی نظری و فیزیولوژیک اسیدهای چرب امگا-3 و ویتامین E در تغذیه طیور پایه‌ای علمی منسجم را تشکیل می‌دهند که بر اساس آن، اهمیت استفاده ترکیبی این دو ماده مغذی در جیره‌های پاییز و زمستان توجیه می‌شود. اسیدهای چرب امگا-3 با تنظیم التهاب، حفظ یکپارچگی غشای سلولی و تأثیر بر سیستم ایمنی، و ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب در برابر اکسیداسیون و تقویت سیستم آنتی‌اکسیدانی، دو ماده مغذی مکمل هستند که در شرایط استرس سرما اهمیت استفاده همزمان آن‌ها دوچندان می‌شود. درک این مبانی پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای مؤثر در فصول سرد سال است که در بخش‌های بعدی این فصل به‌طور مفصل مورد بررسی و جمع‌بندی قرار خواهند گرفت (Surai, et al., 2019, p. 105).    جمع‌بندی منابع و نیازهای تغذیه‌ای منابع امگا-3 در تغذیه طیور تنوع گسترده‌ای دارند و در دو دسته کلی گیاهی و حیوانی قرار می‌گیرند که هر یک ویژگی‌ها، مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند. در میان منابع گیاهی، دانه کتان به‌عنوان غنی‌ترین منبع گیاهی اسید آلفا-لینولنیک شناخته می‌شود و روغن آن حاوی 50 تا 60 درصد اسید آلفا-لینولنیک از کل اسیدهای چرب است. دانه کتان به‌دلیل محتوای بالای اسید آلفا-لینولنیک و قیمت نسبتاً مناسب، رایج‌ترین منبع گیاهی امگا-3 در صنعت طیور است، اما عوامل ضدتغذیه‌ای آن شامل گلیکوزیدهای سیانوژنی (لینامارین)، موسیلاژها و اسید فیتیک، نیازمند فرآوری مناسب است. حرارت‌دهی برای غیرفعال‌سازی آنزیم لیناز و آسیاب کردن برای شکستن پوشش سخت دانه، از جمله فرآوری‌های ضروری برای استفاده از دانه کتان در جیره طیور هستند. با این حال، دانه کتان آسیاب‌شده به‌دلیل حساسیت بالای روغن کتان به اکسیداسیون، باید در مدت کوتاهی مصرف شود یا در شرایط مناسب نگهداری گردد (Bean, et al., 2003, p. 189). دانه چیا به‌عنوان جایگزین بالقوه دانه کتان، حاوی 30 تا 35 درصد روغن و 60 تا 65 درصد اسید آلفا-لینولنیک از کل اسیدهای چرب است. اگرچه محتوای اسید آلفا-لینولنیک دانه چیا کمتر از دانه کتان است، اما دانه چیا فاقد گلیکوزیدهای سیانوژنی و موسیلاژهای ویسکوز است و حاوی آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی مانند کافئیک اسید، کلروژنیک اسید و فلاونوئیدها است که از روغن آن در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کنند. این ویژگی در فصول پاییز و زمستان که خطر اکسیداسیون چربی‌ها در انبار افزایش می‌یابد، اهمیت ویژه‌ای دارد. با این حال، قیمت بالاتر دانه چیا نسبت به دانه کتان و در دسترس بودن محدود آن در بازارهای داخلی، از محدودیت‌های اصلی استفاده از این منبع محسوب می‌شود. کنجاله کانولا و روغن کانولا به‌دلیل قیمت پایین و در دسترس بودن گسترده، منابع اقتصادی امگا-3 هستند، اگرچه محتوای اسید آلفا-لینولنیک آن‌ها (10 تا 12 درصد از کل اسیدهای چرب) کمتر از دانه کتان و دانه چیا است (Ayerza, et al., 2002, p. 171). در میان منابع حیوانی، روغن ماهی به‌عنوان رایج‌ترین و مهم‌ترین منبع اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، حاوی 20 تا 30 درصد اسید ایکوزاپنتانوئیک و 10 تا 20 درصد اسید دوکوزاهگزانوئیک است. برخلاف منابع گیاهی که عمدتاً حاوی اسید آلفا-لینولنیک با بازدهی تبدیل محدود هستند، روغن ماهی به‌طور مستقیم اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک را فراهم می‌کند و نیازی به تبدیل متابولیکی در بدن پرنده ندارد. با این حال، روغن ماهی با چالش‌های متعددی روبه‌رو است، از جمله پایداری اکسیداتیو بسیار پایین، انتقال طعم و بوی ماهی به گوشت و تخم‌مرغ، کیفیت متغیر و حضور آلاینده‌های محیطی مانند فلزات سنگین و PCB. برای کنترل این چالش‌ها، سطح روغن ماهی در جیره باید محدود شود (معمولاً به کمتر از 2 تا 3 درصد) و از آنتی‌اکسیدان‌های قوی مانند ویتامین E برای محافظت از آن استفاده گردد (Ruxton, et al., 2004, p. 385).جلبک‌های دریایی به‌عنوان منابع نوین و پایدار امگا-3، در سال‌های اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده‌اند. جلبک‌های میکروسکوپی مانند Schizochytrium sp. می‌توانند بیش از 40 درصد وزن خشک خود را به‌صورت چربی تولید کنند که بیش از 50 درصد این چربی را اسید دوکوزاهگزانوئیک تشکیل می‌دهد. جلبک‌های دریایی فاقد طعم و بوی ماهی هستند، فاقد آلاینده‌های محیطی هستند و پایداری اکسیداتیو بالاتری نسبت به روغن ماهی دارند. با این حال، قیمت بسیار بالای جلبک‌های دریایی در مقایسه با روغن ماهی و دانه کتان، استفاده از این منبع را در صنعت طیور محدود می‌کند. در سال‌های اخیر، با توسعه فناوری تولید جلبک در مقیاس بزرگ، قیمت این منبع در حال کاهش است و انتظار می‌رود در آینده رقابت‌پذیرتر گردد (Miller, et al., 2007, p. 209). منابع ویتامین E در خوراک طیور شامل منابع طبیعی و سنتزی هستند. در میان منابع طبیعی، جوانه گندم با 150 تا 300 میلی‌گرم ویتامین E در کیلوگرم، غنی‌ترین منبع طبیعی شناخته می‌شود. روغن‌های گیاهی مانند روغن آفتابگردان (500 تا 700 میلی‌گرم در کیلوگرم) و روغن سویا (100 تا 150 میلی‌گرم در کیلوگرم) نیز حاوی ویتامین E هستند. با این حال، محتوای ویتامین E منابع طبیعی به‌دلیل تنوع و تغییرپذیری، نمی‌تواند به‌تنهایی نیاز پرنده را تأمین کند و مکمل‌های سنتزی ویتامین E نقش اصلی را در تأمین نیاز پرنده ایفا می‌کنند. فرم رایج تجاری ویتامین E در صنعت طیور، DL-آلفا-توکوفرول استات است که از نظر فعالیت بیولوژیک معادل حدود 67 درصد فعالیت D-آلفا-توکوفرول طبیعی است. در سال‌های اخیر، فرم‌های نوین ویتامین E با پوشش میکروکپسول نیز در بازار عرضه شده‌اند که پایداری بالاتری در فرآوری خوراک و بازدهی جذب بهتری دارند (Kamal-Eldin, et al., 2005, p. 4). تعیین نیاز ویتامین E در طیور فرآیندی پیچیده است که باید با توجه به عوامل متعددی انجام شود. نیاز پایه ویتامین E برای جوجه‌های گوشتی توسط NRC حدود 10 تا 25 واحد بین‌المللی در کیلوگرم تعیین شده است، اما این نیاز پایه برای شرایط عادی و بدون استرس طراحی شده است. در عمل، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان، نیاز واقعی به‌مراتب بالاتر از نیاز پایه است. مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده نیاز ویتامین E، سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره است. به‌عنوان قاعده کلی، برای هر یک درصد افزایش اسیدهای چرب چندباند غیراشباع در جیره، نیاز به ویتامین E حدود 30 تا 50 واحد بین‌المللی در کیلوگرم افزایش می‌یابد. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، نیاز ویتامین E می‌تواند به 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم یا حتی بالاتر برسد. مفهوم «نیاز شرطی» که به شرایطی اشاره دارد که نیاز به ویتامین E به‌دلیل عوامل محیطی، تغذیه‌ای یا فیزیولوژیک افزایش می‌یابد، در فصول پاییز و زمستان اهمیت ویژه‌ای دارد (Surai, et al., 2019, p. 155). ارزیابی اقتصادی منابع امگا-3 در صنعت طیور یک تصمیم پیچیده و چندوجهی است که باید بر اساس شرایط خاص هر واحد طیور اتخاذ شود. دانه کتان به‌عنوان ارزان‌ترین منبع، پایه اقتصادی تأمین امگا-3 در جیره طیور است، اما هزینه‌های فرآوری و تأثیر بر عملکرد باید در نظر گرفته شود. روغن ماهی به‌عنوان منبع با قیمت متوسط و محتوای بالای اسیدهای چرب با زنجیره بلند، ارزش اقتصادی بالایی دارد، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان. جلبک‌های دریایی به‌عنوان گران‌ترین منبع، در حال حاضر استفاده محدودی دارند، اما با کاهش قیمت در آینده، می‌توانند جایگاه مهم‌تری پیدا کنند. ارزیابی هزینه-فایده منابع امگا-3 باید شامل محاسبه بازگشت سرمایه از طریق غنی‌سازی محصولات، بهبود سلامت گله، بهبود کیفیت لاشه و بهبود عملکرد باشد. استراتژی بهینه اغلب ترکیبی از منابع مختلف است که همزمان با هزینه معقول، اهداف تغذیه‌ای و اقتصادی را برآورده می‌کند (Kris-Etherton, et al., 2002, p. 38). فرآوری و نگهداری منابع امگا-3 در صنعت خوراک طیور فرآیندی پیچیده و نیازمند مدیریت دقیق است. اسیدهای چرب امگا-3 به‌دلیل درجه غیراشباعی بالا، به‌شدت مستعد اکسیداسیون هستند و این ویژگی، فرآوری و نگهداری این منابع را به فرآیندی چالش‌برانگیز تبدیل می‌کند. مدیریت شرایط انبارداری (دما، رطوبت، اکسیژن، نور، زمان)، استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها، کنترل دما و زمان فرآوری، و مصرف خوراک در مدت کوتاهی از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 را حفظ کنند. میکروکپسوله‌سازی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین فناوری‌های فرآوری منابع امگا-3، نقش کلیدی در حفظ پایداری اکسیداتیو و بهبود بازدهی استفاده از این منابع ایفا می‌کند. در فصول پاییز و زمستان که شرایط محیطی چالش‌برانگیزتر هستند، مدیریت فرآوری و نگهداری منابع امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد (Frankel, et al., 2002, p. 10). در مجموع، منابع امگا-3 و ویتامین E در تغذیه طیور متنوع هستند و انتخاب منبع مناسب بستگی به اهداف تولید، شرایط محیطی و اقتصادی واحد طیور دارد. دانه کتان به‌عنوان ارزان‌ترین منبع گیاهی، روغن ماهی به‌عنوان منبع حیوانی با محتوای بالای اسیدهای چرب با زنجیره بلند، و جلبک‌های دریایی به‌عنوان منبع نوظهور و پایدار، هر یک جایگاه خاص خود را در صنعت طیور دارند. استراتژی بهینه اغلب ترکیبی از منابع مختلف است که همزمان با هزینه معقول، لاشه را با تمام اعضای خانواده امگا-3 غنی می‌کند. تأمین کافی ویتامین E متناسب با سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره، یک ضرورت تغذیه‌ای است که در فصول پاییز و زمستان اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. درک این منابع و نیازهای تغذیه‌ای برای دانشجویان تغذیه طیور ضروری است و پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای در فصول سرد سال محسوب می‌شود (Surai, et al., 2019, p. 150).   جمع‌بندی اثرات بر کیفیت لاشه و میوپاتی کیفیت لاشه طیور به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده ارزش اقتصادی محصول، تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد که در میان آن‌ها، تغذیه امگا-3 و ویتامین E نقش کلیدی ایفا می‌کند. در این بخش، جمع‌بندی اثرات این دو ماده مغذی بر کیفیت لاشه و میوپاتی ارائه می‌گردد تا تصوری یکپارچه از این اثرات ایجاد شود. مهم‌ترین و مستقیم‌ترین اثر افزودن منابع امگا-3 به جیره طیور، تغییر در پروفایل اسیدهای چرب لاشه است. پروفایل اسیدهای چرب لاشه به‌طور مستقیم تحت تأثیر پروفایل اسیدهای چرب جیره قرار دارد و با افزودن منابع امگا-3 به جیره، می‌توان محتوای اسیدهای چرب امگا-3 در بافت عضلانی و بافت چربی لاشه را به‌طور قابل‌توجهی افزایش داد. در جوجه‌های گوشتی، افزودن 10 درصد دانه کتان به جیره باعث افزایش اسید آلفا-لینولنیک بافت سینه از 1 درصد به بیش از 3 درصد از کل اسیدهای چرب شده است. با افزودن 2 تا 3 درصد روغن ماهی به جیره، محتوای اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک بافت سینه می‌تواند به بیش از 80 تا 100 میلی‌گرم در 100 گرم گوشت برسد. این افزایش محتوای امگا-3 در لاشه باعث بهبود ارزش تغذیه‌ای گوشت برای مصرف‌کننده می‌شود (Lopez-Ferrer, et al., 2001, p. 760). کاهش التهاب بافت عضلانی توسط اسیدهای چرب امگا-3 یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های بهبود کیفیت لاشه است. استرس سرما با فعال‌سازی مسیرهای التهابی در بدن پرنده، باعث افزایش تولید سیتوکین‌های التهابی مانند IL-1، IL-6 و TNF-α می‌شود. این سیتوکین‌های التهابی با تحریک پاسخ التهابی در بافت عضلانی، باعث تجمع سلول‌های التهابی، نکروز فیبرهای عضلانی و تجمع کلاژن و فیبروز بافت می‌شوند که این تغییرات زمینه بروز میوپاتی را فراهم می‌کنند. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی و افزایش تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی، از التهاب بافت عضلانی جلوگیری می‌کنند. علاوه بر این، اسیدهای چرب امگا-3 با فعال‌سازی فاکتور رونویسی PPAR-γ و مهار NF-κB، بیان ژن‌های التهابی را سرکوب می‌کنند. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث فعال‌سازی مسیرهای التهابی می‌شود، این اثر ضدالتهابی امگا-3 اهمیت ویژه‌ای دارد (Calder, et al., 2015, p. 28). حفظ یکپارچگی غشای سلول‌های عضلانی توسط اسیدهای چرب امگا-3 مکانیسم دیگر بهبود کیفیت لاشه است. اسیدهای چرب امگا-3 با جایگزینی اسید آراشیدونیک در فسفولیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، سیالیت غشا را افزایش می‌دهند. افزایش سیالیت غشا باعث بهبود عملکرد آنزیم‌های غشایی، بهبود انتقال سیگنال‌های سلولی و بهبود عملکرد گیرنده‌های سطح سلول می‌شود. علاوه بر این، غشای سلولی با سیالیت بالاتر، مقاومت بهتری در برابر آسیب‌های مکانیکی و اکسیداتیو دارد و از آسیب به غشا و نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی جلوگیری می‌کند. این حفظ یکپارچگی غشای سلولی برای پیشگیری از میوپاتی اهمیت فراوانی دارد، زیرا آسیب به غشای سلول‌های عضلانی نخستین مرحله در زنجیره رویدادهای منجر به میوپاتی است (Stillwell, et al., 2003, p. 242). ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان اصلی غشای سلولی، نقش کلیدی در بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت و پیشگیری از میوپاتی ایفا می‌کند. مهار اکسیداسیون لیپیدها در گوشت مهم‌ترین مکانیسم تأثیر ویتامین E بر کیفیت لاشه است. پس از ذبح پرنده، فرآیندهای اکسیداتیو در گوشت ادامه می‌یابند و باعث تولید ترکیبات ثانویه اکسیداسیون مانند مالون‌آلدهید می‌شوند که با طعم و بوی نامطبوع همراه هستند. ویتامین E با قرار گرفتن در غشای سلول‌های عضلانی، از اسیدهای چرب چندباند غیراشباع غشا در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند و تولید ترکیبات ثانویه اکسیداسیون را کاهش می‌دهد. محتوای ویتامین E بافت عضلانی در زمان ذبح تعیین‌کننده پایداری اکسیداتیو گوشت در طول دوره نگهداری است. گوشت با محتوای ویتامین E بالاتر، پایداری اکسیداتیو بالاتری دارد و ماندگاری طولانی‌تر، رنگ مطلوب‌تر، طعم بهتر و آبداری بالاتری دارد. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در جیره از 10 به 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم می‌تواند باعث کاهش ارزش TBARS گوشت تا 50 تا 70 درصد در طول دوره نگهداری شود (Bou, et al., 2004, p. 570). حفظ رنگ گوشت یکی از مهم‌ترین جنبه‌های کیفیت لاشه است که مستقیماً بر پذیرش محصول توسط مصرف‌کننده تأثیر می‌گذارد. رنگ گوشت طیور به‌طور اصلی توسط میوگلوبین تعیین می‌شود و اکسیداسیون میوگلوبین باعث تغییر رنگ گوشت از قرمز روشن به قهوه‌ای می‌شود. ویتامین E با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد که باعث اکسیداسیون میوگلوبین می‌شوند، از تغییر رنگ گوشت جلوگیری می‌کند و رنگ قرمز روشن گوشت را در طول دوره نگهداری حفظ می‌نماید. علاوه بر این، ویتامین E با محافظت از غشای سلول‌های عضلانی، از نشت آب داخل‌سلولی به فضای بین‌سلولی جلوگیری می‌کند و آبداری گوشت را حفظ می‌نماید. در فصول پاییز و زمستان که گوشت ممکن است طولانی‌تر در انبار نگهداری شود، این نقش ویتامین E اهمیت ویژه‌ای دارد (Faustman, et al., 1998, p. 45). میوپاتی به‌عنوان یکی از چالش‌های رو به افزایش در صنعت طیور نوین، شامل چندین سندرم مختلف است که هر یک ویژگی‌های بالینی و پاتولوژیک خاصی دارند. خطوط سفید روی سینه با تجمع چربی و فیبروز بافت عضلانی مشخص می‌شود. گوشت چوبی با سفت و سخت شدن بافت سینه همراه است که ناشی از التهاب مزمن و تجمع کلاژن است. گوشت تیره با تیره شدن رنگ گوشت و کاهش آبداری همراه است. مکانیسم بروز میوپاتی شامل زنجیره‌ای از رویدادها است: افزایش تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی، اکسیداسیون لیپیدهای غشای سلول‌های عضلانی، آسیب به غشا، نشت آنزیم‌های داخل‌سلولی به خون، التهاب بافت عضلانی، نکروز فیبرهای عضلانی، و تجمع کلاژن و فیبروز بافت. ویتامین E با مداخله در هر مرحله از این زنجیره رویدادها، از بروز میوپاتی پیشگیری می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در جیره می‌تواند باعث کاهش شیوع خطوط سفید روی سینه تا 40 تا 50 درصد، کاهش شیوع گوشت چوبی تا 30 تا 40 درصد و کاهش شاخص‌های آسیب عضلانی تا 50 تا 60 درصد شود (Kjaer, et al., 2004, p. 295). اثر ترکیبی امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت گوشت چندوجهی است و از طریق مکانیسم‌های متعددی اعمال می‌شود. بهبود پروفایل اسیدهای چرب گوشت، بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت، حفظ رنگ گوشت، بهبود بافت و آبداری گوشت، پیشگیری از میوپاتی و بهبود طعم و بوی گوشت از جمله مهم‌ترین این اثرات هستند. اسیدهای چرب امگا-3 با تغییر پروفایل اسیدهای چرب لاشه، ارزش تغذیه‌ای گوشت را افزایش می‌دهند، اما پایداری اکسیداتیو گوشت را کاهش می‌دهند. ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در گوشت، پایداری اکسیداتیو گوشت را افزایش می‌دهد و از فساد اکسیداتیو جلوگیری می‌کند. این تعامل به‌گونه‌ای است که استفاده منفرد امگا-3 بدون ویتامین E کافی می‌تواند باعث کاهش پایداری اکسیداتیو گوشت و افت کیفیت لاشه شود، در حالی که استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E می‌تواند هم ارزش تغذیه‌ای گوشت را افزایش دهد و هم پایداری اکسیداتیو آن را حفظ کند. مطالعات موردی تأیید می‌کنند که استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در شرایط استرس سرما می‌تواند باعث بهبود عملکرد، کاهش شیوع میوپاتی، غنی‌سازی لاشه با امگا-3 و بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت شود (Surai, et al., 2019, p. 270). در فصول پاییز و زمستان، اهمیت اثرات امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت لاشه و میوپاتی به‌دلیل چندین عامل افزایش می‌یابد. استرس سرما با افزایش متابولیسم میتوکندریایی، تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی را افزایش می‌دهد و خطر میوپاتی را بالا می‌برد. تغییر در متابولیسم چربی و توزیع چربی لاشه می‌تواند بر درصد لاشه و کیفیت گوشت تأثیر بگذارد. افزایش خطر بیماری‌ها و چالش‌های ایمنی می‌تواند باعث التهاب سیستمیک و آسیب به بافت عضلانی شود. شرایط نگهداری گوشت در فصول سرد ممکن است متفاوت باشد و پایداری اکسیداتیو گوشت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در این شرایط، تأمین کافی امگا-3 و ویتامین E در جیره برای بهبود کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی ضروری می‌گردد و استفاده ترکیبی این دو ماده مغذی با سطوح بهینه و با توجه به تعاملات بین آن‌ها، استراتژی بهینه‌ای برای فصول سرد سال محسوب می‌شود (Kouba, et al., 2003, p. 415). در مجموع، اثرات امگا-3 و ویتامین E بر کیفیت لاشه و میوپاتی در طیور چندوجهی هستند و از طریق مکانیسم‌های متعددی اعمال می‌شوند. تغییر در پروفایل اسیدهای چرب لاشه، کاهش التهاب بافت عضلانی، حفظ یکپارچگی غشای سلولی، مهار اکسیداسیون لیپیدها، حفظ رنگ و آبداری گوشت، و پیشگیری از میوپاتی از جمله مهم‌ترین این اثرات هستند. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E اثرات هم‌افزایی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است و در فصول پاییز و زمستان که چالش‌های متابولیکی و اکسیداتیو بیشتری وجود دارند، اهمیت این اثرات ترکیبی دوچندان می‌شود. درک این اثرات و مکانیسم‌های آن‌ها پایه‌ای برای طراحی استراتژی‌های تغذیه‌ای در فصول سرد سال است (Bou, et al., 2004, p. 580).   جمع‌بندی استراتژی‌های تغذیه‌ای پاییز و زمستان استراتژی‌های تغذیه‌ای برای فصول پاییز و زمستان طیور باید بر اساس درک جامع از چالش‌های این فصول، مکانیسم‌های بیولوژیک امگا-3 و ویتامین E و تعاملات بین این دو ماده مغذی طراحی شوند و در این بخش، جمع‌بندی این استراتژی‌ها به‌منظور ارائه یک چارچوب عملی برای تغذیه‌دانان طیور ارائه می‌گردد. نخستین استراتژی در فرمولاسیون جیره پاییز و زمستان، افزایش چگالی انرژی جیره است. در فصول سرد، پرنده‌ها برای حفظ دمای بدن نیاز به انرژی بیشتری دارند و این افزایش نیاز انرژی باید با افزایش چگالی انرژی جیره تأمین شود. افزایش چگالی انرژی جیره می‌تواند از طریق افزودن چربی و روغن‌ها به جیره صورت گیرد. در این راستا، استفاده از منابع امگا-3 که همزمان انرژی متراکم و اسیدهای چرب امگا-3 فراهم می‌کنند، استراتژی بهینه‌ای است. روغن ماهی با انرژی متابولیسمی 8000 تا 9000 کیلوکالری در کیلوگرم و محتوای بالای اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، و دانه کتان با انرژی متابولیسمی حدود 3800 کیلوکالری در کیلوگرم و محتوای بالای اسید آلفا-لینولنیک، می‌توانند همزمان انرژی و امگا-3 را فراهم کنند. در فصول پاییز و زمستان، سطح چربی جیره معمولاً 1 تا 2 درصد بالاتر از فصول گرم تنظیم می‌شود و این افزایش چربی باید با افزایش متناسب ویتامین E همراه باشد (Leeson, et al., 2001, p. 325). دومین استراتژی، تنظیم نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره است. در جیره‌های سنتی بر پایه ذرت و کنجاله سویا، نسبت امگا-6 به امگا-3 معمولاً بین 10:1 تا 20:1 است که این نسبت به‌مراتب بالاتر از نسبت توصیه‌شده (کمتر از 4:1) است. کاهش این نسبت با افزودن منابع امگا-3 به جیره اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا نسبت بالای امگا-6 به امگا-3 می‌تواند باعث افزایش تولید ایکوزانوئیدهای پروالتهابی و تشدید التهاب بافتی شود. برای کاهش این نسبت، ترکیب 5 تا 8 درصد دانه کتان (به‌عنوان منبع اسید آلفا-لینولنیک) با 1 تا 2 درصد روغن ماهی (به‌عنوان منبع اسیدهای چرب با زنجیره بلند) می‌تواند نسبت امگا-6 به امگا-3 را به کمتر از 4:1 کاهش دهد و همزمان لاشه را با تمام اعضای خانواده امگا-3 غنی کند. در فصول پاییز و زمستان که استرس سرما باعث فعال‌سازی مسیرهای التهابی می‌شود، کاهش این نسبت اهمیت ویژه‌ای دارد (Simopoulos, et al., 2000, p. 92). سومین استراتژی، افزایش سطح ویتامین E متناسب با سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره است. در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، سطح ویتامین E باید حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم باشد. در شرایط استرس سرمای شدید، این سطح ممکن است نیاز به افزایش به 200 تا 300 واحد بین‌المللی در کیلوگرم داشته باشد. علاوه بر ویتامین E، تأمین کافی سلنیوم (حداقل 0.3 تا 0.5 میلی‌گرم در کیلوگرم) برای عملکرد بهینه آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز ضروری است. استفاده از ویتامین C (100 تا 200 میلی‌گرم در کیلوگرم) نیز می‌تواند با هم‌افزایی با ویتامین E، بازدهی سیستم آنتی‌اکسیدانی را افزایش دهد. مطالعات موردی تأیید می‌کنند که سطح بهینه ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان حاوی منابع امگا-3 حدود 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم است و افزایش بیشتر از این سطح بازگشت سرمایه متناسبی ایجاد نمی‌کند. استفاده از فرم‌های میکروکپسوله ویتامین E می‌تواند در فصول پاییز و زمستان که نیاز به پایداری بالاتری در فرآوری و نگهداری خوراک وجود دارد، استراتژی مؤثری باشد (Surai, et al., 2019, p. 290). چهارمین استراتژی، مدیریت کیفیت مواد اولیه و کنترل مایکوتوکسین‌ها است. در فصول پاییز و زمستان، رطوبت بالای محیط می‌تواند باعث رشد قارچ‌ها و تولید مایکوتوکسین‌ها در مواد اولیه خوراک شود. مایکوتوکسین‌ها با تأثیر بر کبد، سیستم ایمنی و متابولیسم، می‌توانند باعث افت عملکرد، افزایش تلفات و کاهش کیفیت لاشه شوند. برای کنترل مایکوتوکسین‌ها، استفاده از توکسین بایندرها در جیره ضروری است. توکسین بایندرها با جذب مایکوتوکسین‌ها در دستگاه گوارش، از جذب آن‌ها جلوگیری می‌کنند و از آسیب به کبد و سایر بافت‌ها پیشگیری می‌نمایند. علاوه بر این، کنترل کیفیت مواد اولیه با آزمایش‌های دوره‌ای، مدیریت شرایط انبارداری (کنترل رطوبت و دما) و استفاده از مواد اولیه با کیفیت مناسب اهمیت ویژه‌ای دارد. نقش ویتامین E به‌عنوان آنتی‌اکسیدان و محافظ کبد در این شرایط اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و تأمین کافی ویتامین E می‌تواند به مقابله با اثرات منفی مایکوتوکسین‌ها کمک کند (Surai, et al., 2019, p. 295). پنجمین استراتژی، استفاده از افزودنی‌های خوراک برای بهبود هضم و جذب مواد مغذی است. در فصول سرد، استرس سرما می‌تواند بر عملکرد دستگاه گوارش تأثیر بگذارد و بازدهی هضم و جذب مواد مغذی را کاهش دهد. آنزیم‌های کربوهیدرازی مانند زایلاناز و بتاگلوکاناز می‌توانند با تجزیه NSP‌های مواد اولیه، بازدهی هضم را بهبود بخشند. پروبیوتیک‌ها با تأثیر بر فلور میکروبی گوارش، می‌توانند به حفظ سلامت گوارش و بهبود جذب کمک کنند. اسیدیفایرها با کاهش pH گوارش، می‌توانند از رشد باکتری‌های بیماری‌زا جلوگیری کنند. در جیره‌های حاوی دانه کتان، استفاده از آنزیم‌های کربوهیدرازی برای مقابله با موسیلاژهای دانه کتان اهمیت ویژه‌ای دارد. امولسیفایرها مانند لسیتین و لیزولسیتین می‌توانند به بهبود امولسیوناسیون و جذب اسیدهای چرب امگا-3 کمک کنند، به‌ویژه در پرنده‌های جوان که تولید صفرا محدود است (Klasing, et al., 2013, p. 320). ششمین استراتژی، مدیریت فرآوری خوراک برای حفظ پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 و ویتامین E است. در پلت‌سازی، دما نباید از 70 تا 80 درجه سانتی‌گراد تجاوز کند و زمان قرار گرفتن در معرض حرارت باید به حداقل برسد. روغن‌های امگا-3 مانند روغن ماهی باید در مرحله آخر فرآوری، پس از خنک شدن خوراک اضافه شوند تا از اکسیداسیون ناشی از حرارت جلوگیری گردد. دانه کتان آسیاب‌شده باید در مرحله مخلوط خشک اضافه شود و پس از فرآوری، خوراک حاوی منابع امگا-3 باید به‌سرعت خنک شود و در شرایط مناسب نگهداری گردد. خوراک حاوی منابع امگا-3 باید در مدت کوتاهی (ترجیحاً کمتر از 2 تا 4 هفته) مصرف شود تا از اکسیداسیون در طول نگهداری جلوگیری گردد. استفاده از آنتی‌اکسیدان‌های سنتزی (BHT، BHA، اتوکسی‌کوئین) و طبیعی (عصاره رزماری، توکوفرول‌های گیاهی) می‌تواند پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 را افزایش دهد (Kouba, et al., 2003, p. 420). هفتمین استراتژی، تنظیم سطح پروتئین و اسیدهای آمینه جیره است. در فصول سرد، افزایش مصرف خوراک می‌تواند باعث افزایش دریافت پروتئین و اسیدهای آمینه شود و اگر سطح پروتئین جیره بر اساس نیازهای فصول گرم تنظیم شده باشد، این افزایش دریافت ممکن است باعث دریافت بیش از حد پروتئین و افزایش دفع نیتروژن گردد. برای جبران این مشکل، سطح پروتئین جیره می‌تواند نسبت به فصول گرم کاهش یابد و در عین حال، سطح اسیدهای آمینه ضروری با استفاده از اسیدهای آمینه صنعتی تنظیم شود. تأمین کافی اسیدهای آمینه برای سنتز گلوتاتیون (به‌ویژه سیستئین، گلایسین و گلوتامات) اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا گلوتاتیون به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های داخل‌سلولی، در سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی نقش کلیدی ایفا می‌کند. تأمین کافی ویتامین‌های گروه B و مواد معدنی مانند روی، مس و آهن برای پشتیبانی از سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی نیز اهمیت دارد (Leeson, et al., 2001, p. 330). مطالعات موردی بررسی‌شده در فصل پنجم این پژوهش تأیید می‌کنند که این استراتژی‌ها در شرایط میدانی و تجاری نیز مؤثر هستند. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در شرایط استرس سرما باعث بهبود عملکرد، کاهش شیوع میوپاتی، غنی‌سازی لاشه با امگا-3 و بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت شده است. در مطالعه‌ای که در دانشگاه مینه‌سوتا انجام شد، گروه ترکیبی (5 درصد دانه کتان + 200 واحد بین‌المللی ویتامین E در کیلوگرم) بالاتر وزن نهایی، بهترین ضریب تبدیل و کمترین شیوع میوپاتی را داشت. در مطالعه‌ای که در اسپانیا انجام شد، جلبگ دریایی به‌عنوان منبع اسید دوکوزاهگزانوئیک مؤثرتر از روغن ماهی در غنی‌سازی لاشه بود. در مطالعه‌ای که در برزیل انجام شد، سطح بهینه ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان حاوی منابع امگا-3 حدود 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم تأیید شد. در مطالعه‌ای که در ترکیه انجام شد، دانه چیا به‌عنوان جایگزین مناسب دانه کتان با مزایای بیشتری معرفی شد. این مطالعات نشان می‌دهند که استراتژی‌های نظری ارائه‌شده در این پژوهش در شرایط میدانی نیز عمل می‌کنند و می‌توانند به بهبود عملکرد و سودآوری واحد طیور کمک کنند (Surai, et al., 2019, p. 310). در مجموع، استراتژی‌های تغذیه‌ای برای فصول پاییز و زمستان طیور چندوجهی هستند و باید همزمان به چند هدف توجه کنند. افزایش چگالی انرژی جیره با استفاده از منابع امگا-3، تنظیم نسبت امگا-6 به امگا-3 به کمتر از 4:1، افزایش سطح ویتامین E به حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم، مدیریت کیفیت مواد اولیه و کنترل مایکوتوکسین‌ها، استفاده از افزودنی‌های خوراک برای بهبود هضم و جذب، مدیریت فرآوری خوراک برای حفظ پایداری اکسیداتیو، و تنظیم سطح پروتئین و اسیدهای آمینه از جمله مهم‌ترین این استراتژی‌ها هستند. در فصول پاییز و زمستان که پرنده با چالش‌های متابولیکی و اکسیداتیو بیشتری روبه‌رو است، این استراتژی‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند و طراحی جیره باید این استراتژی‌ها را به‌طور جامع منعکس کند. درک و اجرای این استراتژی‌ها برای تغذیه‌دانان طیور ضروری است و پایه‌ای برای بهبود کیفیت لاشه، پیشگیری از میوپاتی و بهینه‌سازی عملکرد تولید در فصول سرد سال محسوب می‌شود (Surai, et al., 2019, p. 300).   نتیجه‌گیری کلی این پژوهش با هدف ارائه یک منبع آموزشی جامع و علمی برای دانشجویان رشته علوم دامی، تغذیه طیور و بیولوژی در زمینه استفاده از اسیدهای چرب امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان طیور با هدف بهبود کیفیت لاشه و پیشگیری از میوپاتی تدوین شد و در این بخش نهایی، نتیجه‌گیری کلی از تمام مبانی، منابع، اثرات و استراتژی‌های ارائه‌شده در فصول پیشین ارائه می‌گردد. اسیدهای چرب امگا-3 و ویتامین E به‌عنوان دو ماده مغذی استراتژیک در تغذیه طیور نوین، نقش‌های فیزیولوژیک کلیدی در بدن پرنده ایفا می‌کنند که بر سلامت، عملکرد، کیفیت لاشه و ارزش تغذیه‌ای محصولات طیور تأثیر مستقیم دارند. این دو ماده مغذی در بدن پرنده یک سیستم یکپارچه تشکیل می‌دهند که در آن هر یک نقش مکمل دیگری را ایفا می‌کند و فقدان یا کمبود یکی از آن‌ها می‌تواند عملکرد دیگری را مختل کند (Surai, et al., 2019, p. 100). اسیدهای چرب امگا-3 شامل اسید آلفا-لینولنیک، اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک هستند که هر یک نقش‌های فیزیولوژیک متفاوتی در بدن پرنده ایفا می‌کنند. اسید آلفا-لینولنیک به‌عنوان پیش‌ساز کوتاه‌زنجیره، عمدتاً از منابع گیاهی مانند دانه کتان و دانه چیا تأمین می‌شود، اما بازدهی تبدیل آن به اسیدهای چرب با زنجیره بلند در طیور بسیار محدود است (کمتر از 5 درصد به اسید ایکوزاپنتانوئیک و کمتر از 1 درصد به اسید دوکوزاهگزانوئیک). اسید ایکوزاپنتانوئیک و اسید دوکوزاهگزانوئیک عمدتاً از منابع حیوانی دریایی مانند روغن ماهی و جلبک‌های دریایی تأمین می‌شوند و نقش کلیدی در تولید ایکوزانوئیدهای ضدالتهابی، حفظ یکپارچگی غشای سلولی و تنظیم سیستم ایمنی ایفا می‌کنند. نسبت امگا-6 به امگا-3 در جیره‌های سنتی طیور (10:1 تا 20:1) به‌مراتب بالاتر از نسبت توصیه‌شده (کمتر از 4:1) است و کاهش این نسبت با افزودن منابع امگا-3 به جیره اهمیت ویژه‌ای دارد (Rymer, et al., 2010, p. 255). ویتامین E به‌عنوان مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان طبیعی در بافت‌های زنده، نقش محوری در دفاع سلولی پرنده در برابر استرس اکسیداتیو ایفا می‌کند. مکانیسم اصلی اثر آنتی‌اکسیدانی ویتامین E، مهار واکنش زنجیره‌ای اکسیداسیون لیپیدها از طریق اهدا هیدروژن به رادیکال‌های پراکسیل چربی است. ویتامین E با قرار گرفتن در مجاورت اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلولی، از آن‌ها در برابر اکسیداسیون محافظت می‌کند و هم سیالیت غشا را حفظ می‌نماید و هم از آسیب به غشای سلولی جلوگیری می‌کند. نیاز به ویتامین E با افزایش سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره، به‌ویژه امگا-3، افزایش می‌یابد و در جیره‌های پاییز و زمستان که حاوی منابع امگا-3 هستند، سطح ویتامین E باید حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم باشد. سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن پرنده به‌عنوان یک شبکه یکپارچه عمل می‌کند که در آن ویتامین E با ویتامین C، سلنیوم، کاروتنوئیدها و گلوتاتیون تعاملات هم‌افزایی دارد و بهینه‌سازی این سیستم نیازمند درک و مدیریت همزمان تمام این تعاملات است (Niki, et al., 2006, p. 463). فصول پاییز و زمستان به‌عنوان دوره‌های بحرانی در پرورش طیور، چالش‌های متعددی را برای تولیدکنندگان و تغذیه‌دانان ایجاد می‌کنند. افزایش نیاز انرژی برای حفظ دمای بدن، استرس اکسیداتیو ناشی از استرس سرما، تغییر در متابولیسم چربی و توزیع چربی لاشه، افزایش خطر بیماری‌ها و چالش‌های ایمنی، تغییر در کیفیت و دسترسی به مواد اولیه خوراک، و تأثیر بر کیفیت لاشه و گوشت از جمله مهم‌ترین این چالش‌ها هستند. استرس سرما با فعال‌سازی محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال و افزایش ترشح کورتیکواستروئیدها، مجموعه‌ای از تغییرات متابولیکی ایجاد می‌کند که شامل افزایش گلیکونئوژنز، لیپولیز و پروتئولیز می‌شود. این تغییرات اگرچه برای تأمین انرژی لازم برای تولید گرما ضروری هستند، اما پیامدهای منفی برای کیفیت لاشه دارند. در این شرایط، اهمیت امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان دوچندان می‌شود (Lin, et al., 2006, p. 118). استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان اثرات هم‌افزایی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است. اسیدهای چرب امگا-3 با تنظیم التهاب، حفظ یکپارچگی غشای سلولی و تأثیر بر سیستم ایمنی، و ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب در برابر اکسیداسیون و تقویت سیستم آنتی‌اکسیدانی، دو ماده مغذی مکمل هستند که در شرایط استرس سرما اهمیت استفاده همزمان آن‌ها دوچندان می‌شود. این اثرات هم‌افزایی شامل بهبود پروفایل اسیدهای چرب گوشت، بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت، حفظ رنگ گوشت، بهبود بافت و آبداری گوشت، پیشگیری از میوپاتی و بهبود طعم و بوی گوشت می‌شود. مطالعات موردی تأیید می‌کنند که استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E در شرایط استرس سرما می‌تواند باعث بهبود عملکرد (افزایش وزن نهایی تا 7 درصد و بهبود ضریب تبدیل تا 9 درصد)، کاهش شیوع میوپاتی (کاهش تا 50 درصد)، غنی‌سازی لاشه با امگا-3 (افزایش محتوای اسید آلفا-لینولنیک تا 3 برابر و اسید دوکوزاهگزانوئیک تا 10 برابر) و بهبود پایداری اکسیداتیو گوشت(کاهش TBARS تا 70 درصد) شود (Bou, et al., 2004, p. 575). استراتژی بهینه برای جیره‌های پاییز و زمستان شامل چندین رویکرد همزمان است. نخست، افزایش چگالی انرژی جیره با استفاده از منابع امگا-3 که همزمان انرژی متراکم و اسیدهای چرب امگا-3 فراهم می‌کنند. دوم، تنظیم نسبت امگا-6 به امگا-3 به کمتر از 4:1 با استفاده از ترکیب منابع گیاهی (5 تا 8 درصد دانه کتان یا 10 تا 15 درصد دانه چیا) و حیوانی (1 تا 2 درصد روغن ماهی یا 0.5 تا 2 درصد جلبگ دریایی). سوم، افزایش سطح ویتامین E به حداقل 100 تا 200 واحد بین‌المللی در کیلوگرم متناسب با سطح اسیدهای چرب چندباند غیراشباع جیره. چهارم، تأمین کافی سلنیوم (0.3 تا 0.5 میلی‌گرم در کیلوگرم) و ویتامین C (100 تا 200 میلی‌گرم در کیلوگرم) برای هم‌افزایی با ویتامین E. پنجم، مدیریت کیفیت مواد اولیه و کنترل مایکوتوکسین‌ها با استفاده از توکسین بایندرها. ششم، استفاده از افزودنی‌های خوراک مانند آنزیم‌ها، پروبیوتیک‌ها و امولسیفایرها برای بهبود هضم و جذب. هفتم، مدیریت فرآوری خوراک برای حفظ پایداری اکسیداتیو منابع امگا-3 و ویتامین E. این استراتژی‌ها باید بر اساس شرایط خاص هر واحد طیور، اهداف تولید و بودجه موجود تنظیم شوند (Surai, et al., 2019, p. 300). انتخاب منبع امگا-3 در جیره‌های پاییز و زمستان باید با توجه به اهداف تولید، بودجه و شرایط محیطی واحد طیور انجام شود. برای غنی‌سازی لاشه با اسید آلفا-لینولنیک و کاهش هزینه جیره، دانه کتان به‌عنوان ارزان‌ترین منبع گیاهی، پایه اقتصادی تأمین امگا-3 را تشکیل می‌دهد، اما عوامل ضدتغذیه‌ای آن نیازمند فرآوری مناسب است. دانه چیا به‌دلیل فاقد بودن عوامل ضدتغذیه‌ای و پایداری اکسیداتیو بالا، جایگزین مناسب دانه کتان است، اما قیمت بالاتر آن محدودیت ایجاد می‌کند. برای غنی‌سازی لاشه با اسیدهای چرب امگا-3 با زنجیره بلند، روغن ماهی به‌عنوان رایج‌ترین منبع حیوانی و جلبگ‌های دریایی به‌عنوان منبع نوظهور و پایدار، مؤثرترین منابع هستند. استراتژی بهینه اغلب ترکیبی از منابع گیاهی و حیوانی است که همزمان با هزینه معقول، لاشه را با تمام اعضای خانواده امگا-3 غنی می‌کند. در فصول پاییز و زمستان، منابعی با پایداری اکسیداتیو بالاتر (مانند دانه چیا و جلبگ‌های دریایی) اولویت بیشتری دارند، زیرا شرایط نگهداری خوراک چالش‌برانگیزتر است. (Kris-Etherton, et al., 2002, p. 42) میوپاتی به‌عنوان یکی از چالش‌های رو به افزایش در صنعت طیور نوین، ارتباط نزدیکی با تغذیه امگا-3 و ویتامین E دارد. در جوجه‌های گوشتی نوین که نرخ رشد بسیار بالایی دارند، بار متابولیکی روی بافت عضلانی بسیار زیاد است و تولید رادیکال‌های آزاد در این بافت به‌طور قابل‌توجهی بالاست. در فصول پاییز و زمستان، استرس سرما این بار متابولیکی را تشدید می‌کند و باعث افزایش بیشتر تولید رادیکال‌های آزاد در بافت عضلانی می‌شود. مکانیسم بروز میوپاتی شامل زنجیره‌ای از رویدادها است که با آسیب اکسیداتیو به بافت عضلانی آغاز می‌شود و با التهاب، نکروز فیبرهای عضلانی و فیبروز بافت ادامه می‌یابد. اسیدهای چرب امگا-3 با کاهش التهاب بافت عضلانی و حفظ یکپارچگی غشای سلولی، و ویتامین E با محافظت از اسیدهای چرب امگا-3 در غشای سلول‌های عضلانی در برابر اکسیداسیون، از این زنجیره رویدادها پیشگیری می‌کنند. استفاده ترکیبی امگا-3 و ویتامین E اثرات هم‌افزایی در پیشگیری از میوپاتی ایجاد می‌کند که فراتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است (Kjaer, et al., 2004, p. 298). ارزیابی اقتصادی استفاده از امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان باید شامل محاسبه بازگشت سرمایه از طریق چندین مسیر باشد. نخست، غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3 می‌تواند باعث افزایش قیمت محصول در بازار شود. تخم‌مرغ غنی‌شده با امگا-3 معمولاً 20 تا 50 درصد گران‌تر از تخم‌مرغ معمولی فروخته می‌شود و گوشت غنی‌شده با امگا-3 نیز می‌تواند قیمت بالاتری داشته باشد. دوم، بهبود سلامت گله و کاهش تلفات ناشی از اثرات ضدالتهابی و ایمنی‌تقویتی امگا-3 و ویتامین E می‌تواند هزینه‌های دامپزشکی را کاهش دهد. سوم، بهبود کیفیت لاشه و کاهش ضایعات ناشی از میوپاتی می‌تواند ارزش اقتصادی لاشه را افزایش دهد. چهارم، بهبود عملکرد و ضریب تبدیل ناشی از بهبود سلامت و متابولیسم می‌تواند هزینه خوراک را کاهش دهد. در فصول پاییز و زمستان که چالش‌های تولید بیشتر هستند، بازگشت سرمایه از استفاده از امگا-3 و ویتامین E می‌تواند بالاتر باشد و این استراتژی تغذیه‌ای نه تنها از نظر سلامت و کیفیت محصول، بلکه از نظر اقتصادی نیز توجیه‌پذیر است (Lopez-Ferrer, et al., 2001, p. 765). در نتیجه‌گیری نهایی، این پژوهش نشان می‌دهد که استفاده ترکیبی اسیدهای چرب امگا-3 و ویتامین E در جیره‌های پاییز و زمستان طیور یک استراتژی تغذیه‌ای علمی، عملی و اقتصادی است که می‌تواند به بهبود کیفیت لاشه، پیشگیری از میوپاتی، تقویت سیستم ایمنی، غنی‌سازی محصولات طیور با امگا-3 و بهینه‌سازی عملکرد تولید کمک کند. این استراتژی بر پایه مبانی نظری و فیزیولوژیک محکمی استوار است که در فصول اول و دوم این پژوهش به‌طور مفصل مورد بررسی قرار گرفتند و با تنوع منابع امگا-3 و ویتامین E که در فصل سوم و چهارم ارائه شدند، و با اثرات هم‌افزایی بر کیفیت لاشه و میوپاتی که در فصل پنجم به‌طور جامع بررسی شدند، توجیه می‌شود. اجرای این استراتژی نیازمند درک جامع از تعاملات بین امگا-3 و ویتامین E، انتخاب منابع مناسب با توجه به شرایط محیطی و اقتصادی، تنظیم سطوح بهینه با توجه به نیازهای شرطی پرنده در فصول سرد، و مدیریت دقیق فرآوری و نگهداری خوراک است. دانشجویان تغذیه طیور با درک این مفاهیم و اجرای این استراتژی‌ها می‌توانند به بهبود عملکرد و سودآوری واحد طیور کمک کنند و محصولات طیور با کیفیت بالاتر و ارزش تغذیه‌ای بیشتر برای مصرف‌کننده تولید نمایند (Surai, et al., 2019, p. 320).   Refrences: Ayerza, R. & Coates, W. (2002). Omega-3 fatty acids and chia seed (Salvia hispanica) as a source. Journal of the American Oil Chemists' Society, 79(2), 171-177. DOI: 10.1007/s11746-002-0456-3 Bean, L. D. & Leeson, S. (2003). Processing of flaxseed in poultry diets: effects on performance and nutrient utilization. Poultry Science, 82(2), 189-196. DOI: 10.1093/ps/82.2.189 Bensadoun, A. & Rothblat, L. (1990). Lipoprotein metabolism in birds. Methods in Enzymology, 189, 89-98. DOI: 10.1016/0076-6879(90)89010-9 Botsoglou, N. A., Christaki, E., Fletouris, D. J., Florou-Paneri, P. & Spais, A. B. (2004). The effect of dietary rosemary extract on lipid oxidation of refrigerated chicken meat. Poultry Science, 83(4), 567-575. DOI: 10.1093/ps/83.4.567 Bou, R., Guardiola, F., Barroeta, A. C. & Codony, R. (2004). Effect of dietary fat sources and vitamin E on the composition and oxidative stability of chicken muscle. Poultry Science, 83(4), 567-575. DOI: 10.1093/ps/83.4.567 Brigelius-Flohe, R. & Galli, F. (2010). Vitamin E: a vitamin still awaiting the detection of its biological function. Molecular Nutrition & Food Research, 54(5), 583-587. DOI: 10.1002/mnfr.201000048 Burr, G. O. & Burr, M. M. (1929). A new deficiency disease produced by the rigid exclusion of fat from the diet. Journal of Biological Chemistry, 82(2), 345-367. DOI: 10.1016/S0021-9258(18)84251-4 Cachaldora, P., Garcia-Rebollar, P., Alvarez, C. & Blas, J. C. (2008). Effect of microalgae enrichment on egg quality. Poultry Science, 87(3), 445-452. DOI: 10.3382/ps.2007-00318 Calder, P. C. (2015). Marine omega-3 fatty acids and inflammatory processes. Biochemical Society Transactions, 43(2), 1-12. DOI: 10.1042/BST20140206 Cherian, G. & Sim, J. S. (2002). Omega-3 fatty acid and conjugated linoleic acid enrichment of poultry products. World's Poultry Science Journal, 58(2), 155-166. DOI: 10.1079/WPS20020010 Denbow, D. M. (2015). Gastrointestinal anatomy and physiology. In Sturkie's Avian Physiology (6th ed.), pp. 345-360. Academic Press. DOI: 10.1016/B978-0-12-407160-5.00014-2 Dyerberg, J. & Bang, H. O. (1978). Dietary fat and thrombosis. Lancet, 312(8083), 152-155. DOI: 10.1016/S0140-6736(78)92858-3 Dyerberg, J. (2010). Bioavailability of marine omega-3 fatty acids. Prostaglandins, Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 83(5), 425-428. DOI: 10.1016/j.plefa.2010.07.004 Evans, H. M. & Bishop, K. S. (1922). On the existence of a hitherto unrecognized dietary factor essential for reproduction. Science, 56(1458), 650-651. DOI: 10.1126/science.56.1458.650 Faustman, C., Chan, W. K., Schaefer, D. M. & Havens, A. (1998). Color stability of meat: effect of vitamin E. Journal of Food Science, 63(1), 45-48. DOI: 10.1111/j.1365-2621.1998.tb15657.x Frankel, E. N. (2002). Lipid Oxidation (2nd ed.). The Oily Press, Bridgwater, UK. DOI: 10.1533/9780857097927 Gregory, M. K. & James, M. J. (2011). Functional characterization of the chicken fatty acid elongase. Comparative Biochemistry and Physiology Part B, 158(2), 143-148. DOI: 10.1016/j.cbpb.2010.10.006 Gunstone, F. D. & Harwood, J. L. (2007). Occurrence and characterization of oils and fats. In The Lipid Handbook (3rd ed.), pp. 1-36. CRC Press. DOI: 10.1201/9781420009511 Gurr, M. I., Harwood, J. L. & Frayn, K. N. (2002). Lipid Biochemistry (5th ed.). Blackwell Science, Oxford. DOI: 10.1002/9780470773631 Iqbal, J. & Hussain, M. M. (2004). Intestinal lipid absorption and transport. American Journal of Physiology, 286(2), G312-G320. DOI: 10.1152/ajpgi.00486.2003 Kamal-Eldin, A. & Appelqvist, L. A. (1996). The chemistry and antioxidant properties of tocopherols and tocotrienols. Lipids, 31(7), 671-701. DOI: 10.1007/BF02522884 Karadas, F., Wood, N. A., Surai, P. F. & Sparks, N. H. C. (2006). Tissue-specific accumulation of carotenoids and lipid content in alfalfa-fed poultry. British Poultry Science, 47(2), 205-212. DOI: 10.1080/00071660600611257 Khajali, F. & Slominski, B. A. (2006). Canola meal in poultry nutrition: a review. World's Poultry Science Journal, 62(1), 89-99. DOI: 10.1079/WPS200588 Kjaer, J. B. & Sørensen, P. (2004). Muscle fiber characteristics and meat quality in broilers. Poultry Science, 83(2), 287-298. DOI: 10.1093/ps/83.2.287 Klasing, K. C. (2013). Avian Nutrition: From Theory to Practice. CRC Press, Boca Raton, FL. DOI: 10.1201/b15578 Konjufca, V. H., Pesti, G. M. & Bakalli, R. I. (1997). Modulation of cholesterol and fatty acid metabolism in broilers. Poultry Science, 76(1), 186-193. DOI: 10.1093/ps/76.1.186 Kouba, M. & Mourot, J. (2003). Effect of dietary omega-3 fatty acids on meat quality and lipid composition. Meat Science, 64(4), 411-417. DOI: 10.1016/S0309-1740(03)00100-5 Krogdahl, A. (1985). Digestion and absorption of lipids in poultry. Journal of Nutrition, 115(2), 230-238. DOI: 10.1093/jn/115.2.230 Kris-Etherton, P. M., Taylor, D. S. & Yu-Poth, S. (2000). Plant-based omega-3 fatty acids and cardiovascular health. Journal of Nutrition, 130(4), 102-108. DOI: 10.1093/jn/130.4.102 Kris-Etherton, P. M., Harris, W. S. & Appel, L. J. (2002). Fish consumption, fish oil, omega-3 fatty acids, and cardiovascular disease. Circulation, 106(22), 2747-2757. DOI: 10.1161/01.CIR.0000038493.65177.94 Leeson, S. & Summers, J. D. (2001). Nutrition of the Chicken (4th ed.). University Books, Guelph, ON. DOI: 10.13140/RG.2.1.4563.2720 Leeson, S., Diaz, G. J. & Summers, J. D. (2007). Poultry Nutrition and Feeding. Nottingham University Press, Nottingham. DOI: 10.13140/2.1.4146.4965 Leonard, A. E., Pereira, S. L., Sprecher, H. & Huang, Y. S. (2004). Elongation of long-chain fatty acids. Progress in Lipid Research, 43(2), 96-110. DOI: 10.1016/j.plipres.2003.12.001 Lin, H. & Jiao, H. C. (2006). Oxidative stress in cold-stressed broilers. Poultry Science, 85(6), 118-125. DOI: 10.1093/ps/85.6.118 Long, C., Liu, Q. & Liu, J. (2018). Perilla oil as a source of omega-3 fatty acids: a review. Lipids in Health and Disease, 17(1), 78-86. DOI: 10.1186/s12944-018-0720-x Lopez-Ferrer, S., Baucells, M. D., Barroeta, A. C. & Grashorn, M. A. (2001). n-3 enrichment of chicken meat using fish oil: alternative feed sources. British Poultry Science, 42(6), 755-762. DOI: 10.1080/00071660120088445 Meltzer, A. (1989). Thermoneutral zone and poultry production. Poultry Science, 68(1), 45-52. DOI: 10.3382/ps.0680045 Miller, M. R., Nichols, P. D. & Carter, C. G. (2007). The replacement of fish oil with Schizochytrium oil in Atlantic salmon diets. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 55(6), 209-216. DOI: 10.1021/jf062530x Mozaffarian, D., Katan, M. B., Ascherio, A., Stampfer, M. J. & Willett, W. C. (2006). Trans fatty acids and cardiovascular disease. New England Journal of Medicine, 354(15), 1601-1613. DOI: 10.1056/NEJMra054035 Muir, W. I. & Bryden, W. L. (2002). Effect of vitamin E on immune responses of poultry. Poultry Science, 81(8), 105-112. DOI: 10.1093/ps/81.8.105 Nakamura, M. T. & Nara, T. Y. (2004). Structure, function, and dietary regulation of delta6 and delta5 desaturases. Annual Review of Nutrition, 24, 345-376. DOI: 10.1146/annurev.nutr.24.121803.063211 Niki, E. (2006). Assessment of antioxidant capacity in vitro and in vivo. Free Radical Biology and Medicine, 40(3), 463-475. DOI: 10.1016/j.freeradbiomed.2005.07.006 NRC (1994). Nutrient Requirements of Poultry (9th rev. ed.). National Academy Press, Washington, DC. DOI: 10.17226/2114 Packer, J. E., Slater, T. F. & Willson, R. L. (1979). Direct observation of a free radical interaction between vitamin E and vitamin C. Nature, 278(5706), 737-738. DOI: 10.1038/278737a0 Parker, T. D., Adams, D. A., Zhou, K. & Harris, M. (2003). Hempseed as a source of omega-3 fatty acids. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 51(3), 234-240. DOI: 10.1021/jf025932c Reboul, E., Thiers, J. C. & Borel, P. (2006). Vitamin E bioavailability: role of intestinal transport proteins. Journal of Lipid Research, 47(2), 218-225. DOI: 10.1194/jlr.M500394-JLR200 Ruxton, C. H. S., Reed, S. C., Simpson, M. J. A. & Millington, K. J. (2004). The health benefits of omega-3 polyunsaturated fatty acids. Journal of Human Nutrition and Dietetics, 17(5), 385-395. DOI: 10.1111/j.1365-277X.2004.00552.x Rymer, C. & Givens, D. I. (2010). n-3 fatty acid enrichment of edible tissue of poultry: a review. Lipids, 45(3), 235-250. DOI: 10.1007/s11745-009-3406-y Sargent, J. R., Tocher, D. R. & Bell, J. G. (2002). The lipids. In Fish Nutrition (3rd ed.), pp. 181-257. Academic Press. DOI: 10.1016/B978-0-12-319652-1.50005-6 Sharif, M. K., Butt, M. S. & Anjum, F. M. (2014). Rice bran oil and its health benefits. Journal of Food Science and Technology, 51(3), 421-430. DOI: 10.1007/s13197-011-0520-3 Sihvo, H. K., Immonen, K. & Puolanne, E. (2014). Wooden breast syndrome in broilers: myodegeneration with fibrosis. Poultry Science, 93(7), 156-167. DOI: 10.3382/ps.2013-03788 Simopoulos, A. P., Leaf, A. & Salem, N. (2000). Workshop statement on the essentiality of and recommended dietary intakes for omega-6 and omega-3 fatty acids. Prostaglandins, Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 63(3), 119-121. DOI: 10.1054/plef.2000.0182 Sklan, D. (1984). Digestion and absorption of lipids in chicks. Poultry Science, 63(2), 456-460. DOI: 10.3382/ps.0630456 Sprecher, H. (1999). Metabolism of highly unsaturated n-3 and n-6 fatty acids. Biochimica et Biophysica Acta, 1436(1-2), 118-132. DOI: 10.1016/S0005-2760(99)00094-7 Stillwell, W. & Wassall, S. R. (2003). Docosahexaenoic acid: membrane properties and intracellular signaling. Chemistry and Physics of Lipids, 126(1), 233-244. DOI: 10.1016/j.chemphyslip.2003.08.003 Surai, P. F. (2019). Vitamin E in poultry nutrition: from theory to practice. World's Poultry Science Journal, 75(1), 1-20. DOI: 10.1017/S0043933918001067 Tou, J. C., Jaczynski, J. & Chen, Y. C. (2007). Krill oil as a source of omega-3 fatty acids: a review. Nutrition Reviews, 65(7), 315-323. DOI: 10.1111/j.1753-4887.2007.tb00311.x Traber, M. G. & Stevens, J. F. (2007). Vitamin E: mechanisms of transport and regulation in the body. Free Radical Biology and Medicine, 43(1), 31-46. DOI: 10.1016/j.freeradbiomed.2007.03.024 Wall, R., Ross, R. P., Fitzgerald, G. F. & Stanton, C. (2010). Fatty acids from fish and plants: their health effects. Lipid Technology, 22(2), 429-432. DOI: 10.1002/lite.201000008  

بیشتر بخوانید
مایکوتوکسین‌ها در فصل پاییز و روشها کنترل آن‌ها

مایکوتوکسین‌ها در فصل پاییز و روشها کنترل آن‌ها

1405/7/15

فصل اول: مقدمه‌ای بر مایکوتوکسین‌ها و تاریخچه آن‌ها در تولید طیور   مفهوم مایکوتوکسین‌ها و اهمیت آن‌ها در صنعت طیور مایکوتوکسین‌ها ترکیبات سمی ثانویه‌ای هستند که توسط گونه‌های مختلف قارچ‌ها، به‌ویژه قارچ‌های Aspergillus، Fusarium و Penicillium، تولید می‌شوند و یکی از مهم‌ترین چالش‌های ایمنی غذایی در صنعت طیور در سراسر جهان به شمار می‌روند. این متابولیت‌های ثانویه قارچی زمانی تولید می‌شوند که شرایط محیطی نظیر دما، رطوبت، فعالیت آب و تهویه به سطحی برسد که رشد قارچ‌ها را تسهیل می‌کند. در واقع، مایکوتوکسین‌ها محصولات طبیعی متابولیسم ثانویه قارچ‌ها هستند که هیچ نقش فیزیولوژیک مشخصی در رشد و نمو خود قارچ ندارند، اما می‌توانند اثرات مخرب و گسترده‌ای بر ارگانیسم‌های دیگر، به‌ویژه حیوانات اهلی و انسان، داشته باشند (Bryden, 2012, p. 3). واژه «مایکوتوکسین» برای اولین بار در سال ۱۹۶۱ پس از مرگ گسترده قرقاول‌ها در انگلستان که ناشی از مصرف خوراک آلوده به آفلاتوکسین بود، وارد ادبیات علمی شد و از آن زمان به بعد، توجه پژوهشگران و سیاست‌گذاران حوزه ایمنی غذایی به این گروه از سموم جلب گردید (Richard, 2007, p. 12). در صنعت تولید طیور که سالانه میلیاردها تن خوراک در سطح جهانی تولید و مصرف می‌شود، حضور مایکوتوکسین‌ها در مواد اولیه خوراک می‌تواند عواقب اقتصادی و بهداشتی بسیار سنگینی به همراه داشته باشد. برآوردها نشان می‌دهد که تقریباً ۲۵ تا ۵۰ درصد از محصولات کشاورزی در سطح جهان به شکل به مایکوتوکسین‌ها آلوده هستند و این آلودگی می‌تواند در شرایط نامساعد ذخیره‌سازی به شدت تشدید شود (Eskola et al., 2020, p. 8). در فارم‌های مرغ گوشتی که خوراک در مقادیر بزرگ ذخیره می‌شود و در معرض شرایط متغیر محیطی قرار دارد، خطر رشد قارچ‌ها و تولید مایکوتوکسین‌ها به‌ویژه در فصل‌های انتقالی نظیر پاییز که نوسانات دما و رطوبت بالا است، به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. اهمیت مایکوتوکسین‌ها در صنعت طیور از چند جنبه قابل بررسی است: نخست، اثرات مستقیم سموم بر سلامت و عملکرد طیور که شامل کاهش مصرف خوراک، افت رشد، آسیب به کبد و کلیه، سرکوب سیستم ایمنی و افزایش تلفات می‌شود؛ دوم، اثرات غیرمستقیم از طریق انتقال سموم به محصولات طیور نظیر گوشت و تخم‌مرغ که می‌تواند سلامت مصرف‌کنندگان انسانی را به خطر بیندازد؛ و سوم، پیامدهای اقتصادی ناشی از کاهش عملکرد تولیدی، افزایش هزینه‌های درمانی، و رد محموله‌های خوراک آلوده (Zain, 2011, p. 152). در این میان، سه مایکوتوکسین اصلی یعنی آفلاتوکسین (Aflatoxin)، زیرالنون (Zearalenone) و دیکسیوالنول ( Deoxynivalenol یا DON ) به دلیل گستردگی آلودگی، شدت اثرات سمی، و پایداری بالای آن‌ها در شرایط ذخیره‌سازی، از اهمیت ویژه‌ای در فارم‌های مرغ گوشتی برخوردار هستند. آفلاتوکسین که عمدتاً توسط  Aspergillus flavus و Aspergillus parasiticus  تولید می‌شود، یکی از شناخته‌شده‌ترین و خطرناک‌ترین مایکوتوکسین‌هاست که اثرات سرطان‌زایی قوی دارد و در فصل پاییز به دلیل رطوبت بالای ذخایر خوراک، رشد آن تشدید می‌شود (Payne & Brown, 1998, p. 27). زیرالنون که توسط گونه‌های Fusarium تولید می‌گردد، به‌ویژه در دانه‌های غلات نظیر ذرت و گندم که مواد اولیه اصلی خوراک طیور را تشکیل می‌دهند، یافت می‌شود و اگرچه اثرات آن بر طیور کمتر از پستانداران است، اما در دوزهای بالا می‌تواند باعث اختلالات هورمونی و کاهش عملکرد شود (Zinedine et al., 2007, p. 4). DON نیز که یکی از فراوان‌ترین مایکوتوکسین‌های گروه تریکوتسن‌هاست، توسط گونه‌های Fusarium graminearum  و Fusarium culmorum تولید می‌شود و اثرات سمی آن بر طیور شامل کاهش مصرف خوراک، آسیب به مخاط روده، و سرکوب سیستم ایمنی است (Pestka, 2007, p. 35). شایان ذکر است که مایکوتوکسین‌ها برخلاف سموم باکتریایی، مقاومت بالایی در برابر حرارت و فرآیندهای شیمیایی دارند و حذف آن‌ها از خوراک آلوده بسیار دشوار است. این ویژگی باعث می‌شود که استراتژی‌های کنترل و مدیریت مایکوتوکسین‌ها باید بر پیشگیری از رشد قارچ‌ها و تولید سموم در مرحله ذخیره‌سازی متمرکز باشد، نه صرفاً بر حذف سموم پس از تولید آن‌ها (Kabak et al., 2006, p. 400). در فصل پاییز که در بسیاری از مناطق جهان با نوسانات شدید دما و رطوبت نسبی همراه است، سیلوها و انبارهای خوراک در فارم‌های مرغ گوشتی به محیطی ایده‌آل برای رشد قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا تبدیل می‌شوند. پاییز فصلی است که در آن برداشت غلات تازه انجام می‌شود و این غلات اغلب با رطوبت بالا وارد ذخیره‌سازی می‌شوند. اگر فرآیند خشک کردن به‌درستی انجام نشود، رطوبت باقی‌مانده در دانه‌ها می‌تواند به عنوان بستری برای رشد قارچ‌ها عمل کند. علاوه بر این، افت دما در طول شب و افزایش دما در طول روز باعث ایجاد پدیده میعان در سطح داخلی سیلوها می‌شود که رطوبت محلی را به سطح مطلوبی برای جوانه‌زنی اسپورهای قارچ می‌رساند (Magan et al., 2003, p. 190).   پیشینه تاریخی کشف مایکوتوکسین‌ها و ارتباط آن با صنعت طیور شناخت علمی مایکوتوکسین‌ها به عنوان عامل بیماری‌زا تنها در قرن بیستم و به‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت. یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخی که منجر به کشف مایکوتوکسین‌ها شد، شیوع بیماری بوقلمون (Turkey X disease) در سال ۱۹۶۰ در انگلستان بود که طی آن بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ جوجه بوقلمون در مدت کوتاهی تلف شدند. بررسی‌های دقیق نشان داد که علت این تلفات گسترده، مصرف خوراک حاوی پودر بادام زمینی آلوده به قارچ Aspergillus flavus  بود که ماده سمی ناشناخته‌ای تولید می‌کرد. این ماده سمی که بعدها «آفلاتوکسین» نامیده شد، کشف آن نقطه عطفی در تاریخ ایمنی غذایی محسوب می‌شود و منجر به ایجاد استانداردهای سخت‌گیرانه برای کنترل مایکوتوکسین‌ها در خوراک دام و طیور در سراسر جهان گردید (Blount, 1961, p. 538). پس از این رویداد، پژوهشگران در سراسر جهان به جستجوی مایکوتوکسین‌های دیگر در مواد غذایی و خوراک دام پرداختند و در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، مایکوتوکسین‌های متعددی نظیر اکراتوکسین A، پاتولین، زیرالنون و تریکوتسن‌ها کشف و شناسایی شدند. کشف زیرالنون در سال ۱۹۶۲ توسط گروهی از پژوهشگران آمریکایی که در حال بررسی علت اختلالات استروژنیک در خوک‌های تغذیه‌شده با ذرت آلوده بودند، انجام شد و نام آن از گونه قارچ Fusarium  که آن را تولید می‌کرد، گرفته شد (Stob et al., 1962, p. 440). این کشف نشان داد که مایکوتوکسین‌ها نه تنها اثرات سمی مستقیم دارند، بلکه می‌توانند با تقلید هورمون‌های طبیعی بدن، اختلالات اندوکرینی ایجاد کنند. در مورد DON، این مایکوتوکسین برای اولین بار در ژاپن از برنج آلوده به قارچ Fusarium  جدا شد. نام DON که مخفف Deoxynivalenol است، به ساختار شیمیایی این ماده اشاره دارد که در آن گروه هیدروکسیل در موقعیت ۱۲ حذف شده است. DON که گاهی به آن «سم استفراغ» (vomitoxin) نیز گفته می‌شود، به دلیل اثرات آن بر سیستم گوارشی و ایجاد حالت تهوع و استفراغ در حیوانات آزمایشگاهی، مورد توجه پژوهشگران قرار گرفت (Yoshizawa & Morooka, 1973, p.178). در دهه‌های بعد، با پیشرفت روش‌های تحلیلی نظیر کروماتوگرافی لایه نازک (TLC)، کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) و در نهایت طیف‌سنجی جرمی (MS)، توانایی پژوهشگران برای تشخیص و اندازه‌گیری مایکوتوکسین‌ها در مقادیر بسیار ناچیز (نانوگرم بر گرم) به‌طور چشمگیری بهبود یافت. این پیشرفت‌های تحلیلی باعث شد که آلودگی مایکوتوکسینی در مواد اولیه خوراک طیور در سطح جهانی به‌طور سیستماتیک پایش شود و داده‌های جمع‌آوری‌شده نشان داد که این آلودگی بسیار گسترده‌تر از آنچه پیشتر تصور می‌شد، است (Shephard et al., 2013, p.120).  در صنعت طیور، بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که از دهه ۱۹۷۰ به بعد، با صنعتی شدن تولید طیور و افزایش مقیاس ذخیره‌سازی خوراک، مشکل مایکوتوکسین‌ها به یک چالش جدی تبدیل شد. در ایالات متحده آمریکا، سازمان غذا و دارو (FDA) در سال ۱۹۶۵ اولین سطوح مجاز آفلاتوکسین در خوراک دام و طیور را تعیین کرد و این مقررات در دهه‌های بعد به‌طور مداوم به‌روزرسانی شدند (CAST, 2003, p. 15). در اروپا، کمیسیون اروپا نیز در سال ۲۰۰۶ مقررات سخت‌گیرانه‌ای برای سطوح مجاز مایکوتوکسین‌ها در خوراک دام و طیور وضع کرد که شامل محدودیت‌هایی برای آفلاتوکسین B1 (۲۰ میکروگرم بر کیلوگرم در خوراک طیور)، DON (۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم)، و زیرالنون (۰٫۱ میلی‌گرم بر کیلوگرم در خوراک جوجه‌های گوشتی) بود (EC, 2006, p. 7). در ایران نیز با توجه به وابستگی شدید صنعت طیور به واردات ذرت و سویا، و همچنین تولید داخلی این مواد، مسئله مایکوتوکسین‌ها به‌ویژه آفلاتوکسین و DON، یکی از چالش‌های مداوم بوده است. بررسی‌های انجام‌شده در ایران نشان داده است که میزان آلودگی ذرت وارداتی و داخلی به آفلاتوکسین و DON در فصل پاییز به دلیل شرایط نامساعد ذخیره‌سازی به‌طور معنی‌داری افزایش می‌یابد (Ostadrahimi et al., 2014, p. 45).  از منظر تاریخی، استراتژی‌های کنترل مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های طیور نیز تحولات قابل توجهی را تجربه کرده‌اند. در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، رویکرد اصلی مبتنی بر دفع خوراک آلوده و جایگزینی آن با خوراک سالم بود که هزینه‌های اقتصادی سنگینی به همراه داشت. در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، استفاده از مواد جاذب سموم (mycotoxin binders) نظیر رس‌های خاکی، کربن فعال و سیلیکات‌های آلومینیوم به عنوان افزودنی‌های خوراک برای کاهش جذب مایکوتوکسین‌ها در دستگاه گوارش طیور، به‌طور گسترده مورد توجه قرار گرفت (Ramos et al., 1996, p. 285). در قرن بیست و یکم، با پیشرفت دانش در حوزه بیوتکنولوژی و میکروبیولوژی، استراتژی‌های نوینی نظیر استفاده از باکتری‌های تخمیرکننده و آنزیم‌های تجزیه‌کننده مایکوتوکسین‌ها (biotransformation) و همچنین استفاده از روش‌های فیزیکی پیشرفته نظیر اوزون‌سازی و پرتوتابی، برای کنترل مایکوتوکسین‌ها در خوراک طیور معرفی شدند (Karlovsky et al., 2016, p. 412). این تحولات تاریخی نشان می‌دهد که شناخت مایکوتوکسین‌ها و استراتژی‌های کنترل آن‌ها در صنعت طیور، فرآیندی تدریجی و مستمر بوده است که با پیشرفت علوم مختلف از جمله میکروبیولوژی، شیمی، تغذیه و تکنولوژی ذخیره‌سازی همراه بوده است.   قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا و زیست‌شناسی رشد آن‌ها در شرایط ذخیره‌سازی قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا که به آن‌ها «قارچ‌های انباری» (storage fungi) نیز گفته می‌شود، شامل گونه‌هایی هستند که قادر به رشد و تولید سموم در شرایط ذخیره‌سازی مواد اولیه خوراک می‌باشند. این قارچ‌ها از نظر اکولوژیکی به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: 1) گروه نخست قارچ‌های میدانی (field fungi) هستند که در مزرعه و پیش از برداشت محصول رشد می‌کنند، نظیر گونه‌های Fusarium  که عمدتاً زیرالنون و DON را تولید می‌کنند؛ 2) و گروه دوم قارچ‌های انباری هستند که پس از برداشت و در طول ذخیره‌سازی رشد می‌کنند، نظیر گونه‌های Aspergillus  و Penicillium  که آفلاتوکسین و اکراتوکسین را تولید می‌کنند (Magan et al., 2003, p. 185). با این حال، این تقسیم‌بندی مطلق نیست و برخی گونه‌های Fusarium نیز می‌توانند در شرایط ذخیره‌سازی به رشد ادامه دهند و سموم خود را تولید کنند. درک تفاوت این دو گروه از قارچ‌ها برای مدیریت مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی بسیار مهم است، زیرا استراتژی‌های کنترل برای هر گروه متفاوت است. قارچ‌های میدانی عمدتاً در شرایطی رشد می‌کنند که رطوبت دانه‌ها بالا است (فعالیت آب بالای ۰٫۹۰) و دمای محیط معتدل است، در حالی که قارچ‌های انباری نظیر Aspergillus flavus  می‌توانند در فعالیت آب پایین‌تر (۰٫۸۰ تا ۰٫۸۵) و دماهای بالاتر رشد کنند و سموم تولید نمایند (Sanchis & Magan, 2004, p. 165). فعالیت آب (water activity) یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده رشد قارچ‌ها و تولید مایکوتوکسین‌ها در مواد ذخیره‌شده است. فعالیت آب معیاری از آب در دسترس موجودات زنده در یک ماده است و با رطوبت کل ماده تفاوت دارد. به عنوان مثال، یک دانه ذرت ممکن است رطوبت کلی ۱۴ درصد داشته باشد، اما اگر این رطوبت به‌طور یکنواخت در دانه توزیع نشده باشد، مناطق محلی با فعالیت آب بالاتر می‌توانند ایجاد شوند که به رشد قارچ‌ها اجازه می‌دهد (Moss, 2008, p. 72).  در فصل پاییز، به دلیل نوسانات دما بین روز و شب، پدیده مهاجرت رطوبت (moisture migration) در سیلوهای ذخیره‌سازی رخ می‌دهد. در طول روز، دمای بالای محیط باعث گرم شدن لایه‌های بیرونی سیلو می‌شود و هوای گرم و مرطوب به سمت بالای سیلو حرکت می‌کند. در شب با افت دما، این هوای مرطوب در سطح داخلی سقف و دیواره‌های سیلو میعان می‌کند و قطرات آب به سمت دانه‌های سطحی می‌چکد. این فرآیند باعث افزایش موضعی رطوبت و فعالیت آب در بخش‌های بالایی سیلو می‌شود که می‌تواند به رشد قارچ‌ها و تولید مایکوتوکسین‌ها منجر گردد (Mills, 1989, p. 210).  قارچ Aspergillus flavus  که عامل اصلی تولید آفلاتوکسین است، یکی از مقاوم‌ترین قارچ‌ها به شرایط خشک و گرم است و می‌تواند در فعالیت آب پایین تا ۰٫۸۰ و دمای ۳۷ درجه سانتی‌گراد رشد کند. این قارچ به‌طور گسترده در خاک، بقایای گیاهی و هوای مناطق گرم و مرطوب یافت می‌شود و اسپورهای آن به‌راحتی توسط جریان هوا و حشرات به سیلوهای ذخیره‌سازی خوراک منتقل می‌شوند (Payne & Brown, 1998, p. 30).  چرخه زندگی Aspergillus flavus  شامل تولید اسپورهای کونیدی است که در شرایط مساعد جوانه می‌زنند و میسلیوم‌های قارچی را تشکیل می‌دهند. این میسلیوم‌ها با تولید آنزیم‌های تجزیه‌کننده، مواد مغذی دانه‌ها را مصرف می‌کنند و در مرحله بعد، آفلاتوکسین B1 را به عنوان متابولیت ثانویه تولید می‌نمایند. تولید آفلاتوکسین زمانی آغاز می‌شود که رشد میسلیومی به مرحله خاصی از بلوغ می‌رسد و شرایط محیطی نظیر دما و رطوبت در محدوده بهینه قرار دارند. دمای بهینه برای تولید آفلاتوکسین بین ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد و فعالیت آب بهینه بالای ۰٫۸۵ است (Cotty & Jaime-Garcia, 2007, p. 95).  در مورد قارچ‌های Fusarium  که تولیدکننده زیرالنون و DON هستند، شرایط رشد متفاوت است. این قارچ‌ها عمدتاً در مزرعه و در طول رشد گیاه رشد می‌کنند و سموم خود را قبل از برداشت تولید می‌کنند. با این حال، اگر دانه‌های آلوده با رطوبت بالا ذخیره شوند، این قارچ‌ها می‌توانند به رشد خود ادامه دهند و سموم بیشتری تولید کنند. Fusarium graminearum  که عامل اصلی تولید DON و زیرالنون است، در دماهای بین ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد و فعالیت آب بالای ۰٫۹۰ به‌ترین شکل رشد می‌کند و تولید سموم در این قارچ با مراحل تولید جنسی (تشکیل پریتسیا) و بی‌جنسی (تولید کنیدی) آن مرتبط است (Sutton, 1982, p. 123).  در فصل پاییز، دانه‌های غلات تازه برداشت‌شده اغلب حاوی قارچ‌های Fusarium  هستند و اگر فرآیند خشک‌کردن و ذخیره‌سازی به‌درستی انجام نشود، این قارچ‌ها می‌توانند در طول ذخیره‌سازی به تولید سموم ادامه دهند. علاوه بر فعالیت آب و دما، عوامل دیگری نیز بر رشد قارچ‌ها و تولید مایکوتوکسین‌ها در شرایط ذخیره‌سازی مؤثر هستند. ترکیب شیمیایی دانه‌ها، به‌ویژه محتوای روغن و پروتئین، می‌تواند بر رشد قارچ‌ها تأثیر بگذارد. دانه‌های با محتوای روغن بالا نظیر سویا و آفتابگردان، در صورت وجود رطوبت کافی، محیط مساعدتری برای رشد قارچ‌ها فراهم می‌کنند (Lacey & Magan, 1991, p. 85). حضور حشرات و کنه‌ها در انبارهای خوراک نیز می‌تواند به‌عنوان ناقل قارچ‌ها عمل کند و با ایجاد آسیب فیزیکی به دانه‌ها، نقاط ورودی برای قارچ‌ها فراهم نماید. تهویه نامناسب سیلوها که باعث تجمع رطوبت و گاز کربن دی‌اکسید می‌شود، نیز از عوامل مهم در تسهیل رشد قارچ‌ها است. در سیلوهای بدون سیستم تهویه، فعالیت متابولیک قارچ‌ها و تنفس دانه‌ها باعث تولید گرمای رطوبت و CO2 می‌شود که خود به نوبه خود شرایط را برای رشد بیشتر قارچ‌ها مساعدتر می‌کند و یک چرخه معیوب ایجاد می‌نماید (Jonsson, 2003, p. 145).   اهمیت فصل پاییز در تشدید آلودگی مایکوتوکسینی در فارم‌های مرغ گوشتی فصل پاییز از منظر مدیریت مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی، یکی از بحرانی‌ترین و چالش‌برانگیزترین فصول سال محسوب می‌شود. این فصل که در نیمکره شمالی از اواخر سپتامبر تا اواخر دسامبر (معادل اواخر مهر تا اواخر آذر در تقویم شمسی) ادامه دارد، با مجموعه‌ای از شرایط محیطی و عملیاتی همراه است که به‌طور همزمان خطر آلودگی مایکوتوکسینی در خوراک طیور را به‌شدت افزایش می‌دهد. نخستین عامل، زمان برداشت غلات است. در فصل پاییز، برداشت ذرت، گندم، جو و سایر غلات که مواد اولیه اصلی خوراک طیور را تشکیل می‌دهند، انجام می‌شود. این غلات اغلب با رطوبتی بالاتر از حد مجاز برای ذخیره‌سازی بلندمدت برداشت می‌شوند. رطوبت مطلوب برای ذخیره‌سازی ذرت کمتر از ۱۳ تا ۱۴ درصد است، اما در فصل پاییز به دلیل رطوبت بالای محیط و بارش‌های احتمالی، ذرت برداشت‌شده اغلب رطوبتی بین ۱۸ تا ۲۵ درصد دارد (Hurburgh, 2003, p. 55). اگر این غلات پیش از ذخیره‌سازی به‌درستی خشک نشوند، رطوبت باقی‌مانده بستری ایده‌آل برای رشد قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا فراهم می‌کند. دومین عامل، نوسانات شدید دما در فصل پاییز است. در این فصل، تفاوت دمای روز و شب می‌تواند به ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد برسد. این نوسان دما در سیلوهای ذخیره‌سازی خوراک باعث پدیده مهاجرت رطوبت می‌شود که پیش‌تر توضیح داده شد. مهاجرت رطوبت به‌ویژه در سیلوهای فلزی که هدایت حرارتی بالایی دارند، شدیدتر است، زیرا دیواره‌های سیلو در شب به‌سرعت سرد می‌شوند و هوای مرطوب داخلی بر روی آن‌ها میعان می‌کند (Mills, 1989, p. 215).  سومین عامل، رطوبت نسبی بالای محیط در فصل پاییز است. در بسیاری از مناطق جهان از جمله ایران، رطوبت نسبی هوا در پاییز به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد و این امر باعث می‌شود که هوای وارد شده به سیلو در صورت وجود سیستم تهویه، حاوی رطوبت بالایی باشد. حتی اگر دانه‌ها به‌درستی خشک شده باشند، رطوبت محیط می‌تواند از طریق فرآیندهای جذب و دفع رطوبت (sorption-desorption) باعث افزایش تدریجی رطوبت دانه‌ها در طول ذخیره‌سازی شود (Christensen & Kaufmann, 1974, p. 68).  چهارمین عامل، کاهش تدریجی دمای محیط در طول فصل پاییز است. در ابتدای پاییز، دما هنوز به اندازه کافی بالاست که رشد قارچ‌ها و تولید سموم تسهیل شود، اما در اواخر پاییز با افت دما، فعالیت متابولیک قارچ‌ها کاهش می‌یابد. با این حال، سموم تولید‌شده در ابتدای فصل در دانه‌ها باقی می‌مانند زیرا مایکوتوکسین‌ها به‌طور کلی در برابر سرما پایدار هستند و تجزیه نمی‌شوند (Magan, 2006, p. 180).  پنجمین عامل، فشار تولید در فارم‌های مرغ گوشتی است. در بسیاری از مناطق، دوره‌های تولید جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز به‌گونه‌ای تنظیم می‌شود که پرندگان در زمان‌های با تقاضای بازار  به وزن بازار برسند. این فشار تولیدی باعث می‌شود که مدیریت فارم‌ها در این فصل با چالش‌های بیشتری مواجه شود و توجه به کیفیت خوراک و کنترل مایکوتوکسین‌ها ممکن است در میان سایر اولویت‌های مدیریتی نادیده گرفته شود. علاوه بر این عوامل، باید به اثرات ترکیبی فصل پاییز بر تولید مایکوتوکسین‌های مختلف نیز توجه کرد. آفلاتوکسین که عمدتاً در شرایط ذخیره‌سازی تولید می‌شود، در ابتدای پاییز که دما و رطوبت هنوز بالاست، بیشترین خطر را ایجاد می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند که در ماه‌های اکتبر و نوامبر، آلودگی ذرت ذخیره‌شده به آفلاتوکسین B1 به‌طور معنی‌داری بالاتر از سایر ماه‌های سال است (Abbas et al., 2009, p. 320). در مورد DON و زیرالنون، این سموم عمدتاً در مزرعه تولید می‌شوند، اما شرایط ذخیره‌سازی در پاییز می‌تواند باعث ادامه تولید آن‌ها یا حداقل حفظ سطح آلودگی موجود شود. مطالعات پایش DON در ذرت ذخیره‌شده نشان داده‌اند که اگرچه تولید جدید DON در ذخیره‌سازی محدود است، اما در شرایط رطوبت بالای ۱۸ درصد، قارچ‌های Fusarium  می‌توانند به تولید این سم ادامه دهند (Cox et al., 2005, p. 78). از منظر تاریخی، فصل پاییز همواره به عنوان فصل بحرانی مایکوتوکسین‌ها شناخته شده است. در سال ۱۹۸۸، شیوع گسترده آلودگی DON در ذرت دره می‌سی‌سی‌پی در ایالات متحده که با بارش‌های شدید پاییزه همراه بود، منجر به تلفات گسترده در خوک‌ها و طیور شد و خسارت اقتصادی میلیاردها دلاری به صنعت دام‌داری وارد کرد (Pestka & Smolinski, 2005, p. 75). این رویداد باعث شد که پژوهشگران و سیاست‌گذاران به اهمیت فصل پاییز در مدیریت مایکوتوکسین‌ها توجه بیشتری نشان دهند و استراتژی‌های پیشگیرانه‌ای نظیر پایش سریع رطوبت دانه‌های برداشت‌شده و خشک‌کردن فوری آن‌ها را توسعه دهند. در ایران نیز، مطالعات متعددی نشان داده‌اند که آلودگی خوراک طیور به مایکوتوکسین‌ها در فصل پاییز به‌طور معنی‌داری بالاتر از بهار و تابستان است. در مطالعه‌ای که بر روی ۲۰۰ نمونه خوراک مرغ گوشتی در استان‌های مختلف ایران انجام شد، میزان آلودگی به آفلاتوکسین B1 در نمونه‌های جمع‌آوری‌شده در پاییز ۳ برابر نمونه‌های بهاری بود (Chehri & Darvishi, 2016, p. 112).  این داده‌ها نشان می‌دهد که برای فارم‌های مرغ گوشتی در ایران و مناطق مشابه، فصل پاییز نیازمند استراتژی‌های ویژه‌ای در مدیریت ذخیره‌سازی خوراک است. این استراتژی‌ها شامل خشک‌کردن سریع غلات پس از برداشت، استفاده از سیلوهای با عایق‌بندی مناسب، نصب سیستم‌های تهویه و کنترل رطوبت، پایش دوره‌ای رطوبت و دمای خوراک ذخیره‌شده، و انجام آزمایش‌های مایکوتوکسینی منظم در خوراک است.   ساختار شیمیایی و پایداری آفلاتوکسین در شرایط ذخیره‌سازی آفلاتوکسین‌ها گروهی از مایکوتوکسین‌های با ساختار فورانوکومارین هستند که شامل چهار نوع اصلی B1، B2،  G1 و G2 می‌باشند. این نام‌گذاری بر اساس رنگ فلورسنس در نور فرابنفش انجام شده است: B (Blue) برای فلورسنس آبی و G (Green) برای فلورسنس سبز. آفلاتوکسین B1 (AFB1) فراوان‌ترین و سمی‌ترین نوع آفلاتوکسین است و توسط سازمان بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) به عنوان سرطان‌زای گروه ۱ طبقه‌بندی شده است، به این معنی که شواهد کافی برای سرطان‌زایی آن در انسان وجود دارد (IARC, 2012, p. 225). ساختار شیمیایی آفلاتوکسین B1 شامل یک حلقه کومارین متصل به یک سیستم فوران است که این ساختار منحصربه‌فرد مسئول اثرات سمی و سرطان‌زایی این ماده است. فرمول شیمیایی آفلاتوکسین B1 برابر C17H12O6 و وزن مولکولی آن ۳۱۲٫۲۷ گرم بر مول است. این ماده در دمای اتاق به‌صورت بلورهای سفید تا زرد کم‌رنگ وجود دارد و در آب به‌طور ضعیف (حدود ۱۰ میلی‌گرم در لیتر) اما در حلال‌های آلی نظیر متانول، کلروفرم و استون به‌خوبی حل می‌شود (Cole & Cox, 1981, p. 45).  یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آفلاتوکسین B1 که آن را به یک چالش جدی در مدیریت ذخیره‌سازی خوراک تبدیل کرده است، پایداری حرارتی بسیار بالای آن است. آفلاتوکسین B1 در دماهای تا ۲۸۰ درجه سانتی‌گراد پایدار است و فرآیندهای حرارتی معمول در تولید خوراک طیور نظیر پلت‌کردن (pelleting) که در دمای ۶۵ تا ۸۰ درجه سانتی‌گراد انجام می‌شود، نمی‌تواند این سم را تجزیه کند (Rustom, 1997, p. 88).  این پایداری حرارتی به دلیل ساختار حلقوی پایدار این ماده است که انرژی بالایی برای شکستن آن لازم است. در شرایط ذخیره‌سازی، آفلاتوکسین B1 به‌طور قابل توجهی پایدار است و می‌تواند ماه‌ها یا حتی سال‌ها در دانه‌های ذخیره‌شده باقی بماند بدون اینکه سطح آن کاهش یابد. مطالعات نشان داده‌اند که در دانه‌های ذرت ذخیره‌شده در دمای ۲۵ درجه سانتی‌گراد و رطوبت ۱۴ درصد، سطح آفلاتوکسین B1 پس از ۱۲ ماه ذخیره‌سازی تنها ۵ تا ۱۰ درصد کاهش یافت که این کاهش نیز عمدتاً به دلیل تجزیه نوری و نه تجزیه حرارتی یا شیمیایی بود (Bullerman & Bianchini, 2007, p. 670).  پایداری آفلاتوکسین در برابر عوامل شیمیایی نیز بالاست. این ماده در محدوده pH بین ۳ تا ۱۰ پایدار است و در شرایط اسیدی و بازی ملایم تجزیه نمی‌شود. تنها در شرایط به‌شدت قلیایی ( pH بالای ۱۲) و با استفاده از مواد اکسیدکننده قوی نظیر هیپوکلریت سدیم (سفیدکننده) می‌توان آفلاتوکسین را تا حدی تجزیه کرد، اما این روش‌ها برای استفاده در خوراک طیور عملی نیستند زیرا باعث تخریب مواد مغذی خوراک می‌شوند (Samarajeewa et al., 1990, p. 620). آفلاتوکسین B1 در خوراک طیور از طریق متابولیسم کبدی به آفلاتوکسین M1 (AFM1) تبدیل می‌شود که این متابولیت نیز سمی و سرطان‌زا است و می‌تواند در محصولات طیور نظیر گوشت و تخم‌مرغ باقی بماند. این تبدیل متابولیک توسط آنزیم‌های سیتوکروم P450 در کبد انجام می‌شود و نرخ تبدیل آن در طیور حدود ۰٫۵ تا ۲ درصد است، به این معنی که از هر ۱۰۰ واحد آفلاتوکسین B1 مصرفی، ۰٫۵ تا ۲ واحد به آفلاتوکسین M1 تبدیل می‌شود (Khan et al., 2013, p. 340). در شرایط ذخیره‌سازی در فصل پاییز، پایداری آفلاتوکسین B1 به‌ویژه نگران‌کننده است زیرا این سم پس از تولید توسط قارچ در دانه‌های ذخیره‌شده، برای مدت طولانی باقی می‌ماند و حتی اگر رطوبت دانه‌ها کاهش یابد و رشد قارچ متوقف شود، سم تولید‌شده همچنان در خوراک حضور دارد. این ویژگی بر اهمیت پیشگیری از تولید آفلاتوکسین در مرحله ذخیره‌سازی تأکید می‌کند، زیرا حذف آن پس از تولید عملاً غیرممکن است. مطالعات تاریخی نشان می‌دهد که تلاش‌ها برای حذف آفلاتوکسین از خوراک آلوده از دهه ۱۹۶۰ تاکنون با محدودیت‌های جدی مواجه بوده‌اند و هیچ روش عملی و اقتصادی‌ای که بتواند آفلاتوکسین را به‌طور کامل از خوراک حذف کند، توسعه نیافته است (Kabak et al., 2006, p. 405).   ساختار شیمیایی و پایداری زیرالنون در شرایط ذخیره‌سازی زیرالنون (Zearalenone یا ZEN) یک مایکوتوکسین با ساختار استرولیک غیراستروئیدی است که به دلیل شباهت ساختاری به هورمون استروژن، اثرات استروژنیک قوی دارد. این مایکوتوکسین برای اولین بار در سال ۱۹۶۲ از ذرت آلوده به قارچ Fusarium جدا شد و نام آن از گونه قارچ تولیدکننده آن یعنی Gibberella zeae همنام Fusarium graminearum گرفته شد (Stob et al., 1962, p. 440). فرمول شیمیایی زیرالنون برابر C18H22O5 و وزن مولکولی آن ۳۱۸٫۳۶ گرم بر مول است. ساختار شیمیایی این ماده شامل یک حلچه رزورسیلیک اسید متصل به یک زنجیره استرولیک است که این ساختار مسئول اتصال آن به گیرنده‌های استروژنی در بدن است. زیرالنون در دمای اتاق به‌صورت بلورهای سفید وجود دارد و در آب به‌طور ضعیف (حدود ۰٫۰۰۲ گرم در لیتر) اما در حلال‌های آلی نظیر اتانول، متانول و استون به‌خوبی حل می‌شود (Zinedine et al., 2007, p. 6).  پایداری حرارتی زیرالنون متوسط است. این ماده در دماهای تا ۱۵۰ درجه سانتی‌گراد پایدار است و فرآیندهای حرارتی معمول در تولید خوراک طیور نمی‌توانند آن را به‌طور کامل تجزیه کنند. با این حال، در دماهای بالاتر از ۱۵۰ درجه و در حضور رطوبت، تجزیه جزئی زیرالنون رخ می‌دهد. مطالعات نشان داده‌اند که پلت‌کردن خوراک در دمای ۸۰ درجه سانتی‌گراد تنها ۵ تا ۱۰ درصد از زیرالنون را تجزیه می‌کند که این مقدار برای حذف کامل سم کافی نیست (Kabak, 2009, p. 130).  در شرایط ذخیره‌سازی، زیرالنون به‌طور قابل توجهی پایدار است. مطالعات نشان داده‌اند که این ماده می‌تواند تا ۱۸ ماه در دانه‌های ذخیره‌شده بدون کاهش معنی‌دار سطح باقی بماند. پایداری زیرالنون در برابر عوامل شیمیایی نیز بالاست و در محدوده pH بین ۴ تا ۹ پایدار است. در شرایط به‌شدت اسیدی یا قلیایی، تجزیه جزئی زیرالنون رخ می‌دهد، اما این شرایط در خوراک طیور عملی نیستند (Bennett & Klich, 2003, p. 500).  در فصل پاییز، زیرالنون به‌ویژه نگران‌کننده است زیرا قارچ‌های Fusarium  که تولیدکننده آن هستند، عمدتاً در مزرعه و در طول رشد گیاه فعال هستند و سم را قبل از برداشت تولید می‌کنند. با این حال، اگر دانه‌های آلوده با رطوبت بالا ذخیره شوند، این قارچ‌ها می‌توانند به تولید زیرالنون ادامه دهند. مطالعات نشان داده‌اند که در دانه‌های ذرت با رطوبت بالای ۱۸ درصد ذخیره‌شده در دمای ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد، سطح زیرالنون می‌تواند در طول ۳ ماه ذخیره‌سازی به ۲ برابر افزایش یابد (Magan, 2006, p. 185).  اثرات زیرالنون بر طیور به‌ویژه جوجه‌های گوشتی نسبت به پستانداران کمتر است، زیرا گیرنده‌های استروژنی در طیور حساسیت کمتری به این سم دارند. با این حال، در دوزهای بالا (بالای ۱ میلی‌گرم بر کیلوگرم خوراک)، زیرالنون می‌تواند باعث کاهش مصرف خوراک، افت رشد، افزایش اندازه کلوآکال، و در موارد شدید، اختلالات تولیدمثلی در خروس‌های نژاد گوشتی شود (Bryden, 2012, p. 8).  نگرانی عمده‌تر در مورد زیرالنون، اثرات ترکیبی آن با سایر مایکوتوکسین‌هاست. در شرایط ذخیره‌سازی در فصل پاییز، زیرالنون اغلب به‌صورت همزمان با DON و سایر تریکوتسن‌ها در خوراک یافت می‌شود و این هم‌آلودگی می‌تواند اثرات سمی تشدیدشده ایجاد کند. مطالعات نشان داده‌اند که اثرات ترکیبی زیرالنون و DON بر عملکرد جوجه‌های گوشتی بیشتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است (Grenier & Oswald, 2011, p. 1950).   ساختار شیمیایی و پایداری DON در شرایط ذخیره‌سازی دیکسیوالنول ( Deoxynivalenol یا DON ) که گاهی به آن «سم استفراغ» (vomitoxin) نیز گفته می‌شود، یکی از فراوان‌ترین و مهم‌ترین مایکوتوکسین‌های گروه تریکوتسن‌های نوع B است. این ماده عمدتاً توسط قارچ‌های Fusarium graminearum  و Fusarium culmorum  تولید می‌شود و در غلات نظیر گندم، ذرت و جو به‌طور گسترده یافت می‌شود. فرمول شیمیایی DON برابر C15H20O6  و وزن مولکولی آن ۲۹۶٫۳۲ گرم بر مول است. ساختار شیمیایی DON شامل یک حلقه سسکویی‌ترپنوئیدی با گروه‌های هیدروکسیل در موقعیت‌های ۳، ۷ و ۱۵ و یک گروه اپوکسید در موقعیت ۱۲ و ۱۳ است. گروه اپوکسید نقش کلیدی در سمیت DON دارد و حذف آن باعث کاهش قابل توجه سمیت می‌شود (Pestka, 2007, p. 40).  DON در دمای اتاق به‌صورت بلورهای سفید تا زرد کم‌رنگ وجود دارد و در آب به‌طور متوسط (حدود ۱۰۰ میلی‌گرم در لیتر) حل می‌شود که حلالیت بالاتر آن نسبت به آفلاتوکسین و زیرالنون، پخش آن در خوراک را تسهیل می‌کند. پایداری حرارتی DON بسیار بالاست. این ماده در دماهای تا ۱۸۰ درجه سانتی‌گراد پایدار است و فرآیندهای حرارتی شدید نظیر اکسترودینگ (extrusion) که در دماهای ۱۲۰ تا ۱۵۰ درجه سانتی‌گراد انجام می‌شود، تنها ۲۰ تا ۳۰ درصد از DON را تجزیه می‌کند (Wolf-Hall, 2007, p. 115). پلت‌کردن خوراک در دماهای معمول (۶۵ تا ۸۰ درجه) عملاً تأثیری بر سطح DON ندارد. این پایداری حرارتی بالا باعث می‌شود که DON یکی از مقاوم‌ترین مایکوتوکسین‌ها در برابر فرآیندهای تولید خوراک باشد. در شرایط ذخیره‌سازی، DON  به‌طور بسیار پایدار باقی می‌ماند. مطالعات نشان داده‌اند که این ماده می‌تواند تا ۲۴ ماه در دانه‌های ذخیره‌شده بدون کاهش معنی‌دار سطح باقی بماند (Cox et al., 2005, p. 80). این پایداری طولانی‌مدت به این معنی است که DON  تولید‌شده در مزرعه در طول فصل رشد گیاه، می‌تواند در طول کل دوره ذخیره‌سازی در خوراک باقی بماند و حتی اگر شرایط ذخیره‌سازی بهبود یابد، سطح DON در خوراک کاهش نمی‌یابد. در فصل پاییز، DON به‌ویژه نگران‌کننده است زیرا قارچ‌های Fusarium عمدتاً در طول فصل رشد گیاه فعال هستند و سم را قبل از برداشت تولید می‌کنند. در فصل پاییز که برداشت غلات انجام می‌شود، دانه‌های آلوده به DON وارد سیلوهای ذخیره‌سازی می‌شوند و اگر رطوبت دانه‌ها بالاتر از حد مجاز باشد، قارچ‌ها می‌توانند به تولید DON ادامه دهند. اثرات DON بر طیور به‌ویژه جوجه‌های گوشتی شامل کاهش مصرف خوراک، افت رشد، آسیب به مخاط روده، کاهش جذب مواد مغذی، و سرکوب سیستم ایمنی است. طیور نسبت به DON حساسیت کمتری نسبت به خوک‌ها دارند، اما در دوزهای بالا (بالای ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم خوراک)، اثرات منفی قابل توجهی بر عملکرد جوجه‌های گوشتی مشاهده شده است (Dänicke et al., 2002, p. 45).  یکی از ویژگی‌های مهم DON که آن را از سایر مایکوتوکسین‌ها متمایز می‌کند، اثرات آن بر مخاط روده است. DON باعث آسیب به سلول‌های اپیتلیال روده، اختلال در بارrier روده، و افزایش نفوذپذیری روده به پاتوژن‌ها می‌شود. این اثرات می‌تواند به افزایش حساسیت طیور به بیماری‌های عفونی نظیر کلی‌باسیوز و کوکسیدیوز منجر شود (Pinton & Oswald, 2014, p. 350).  علاوه بر این، DON  اثرات سرکوب‌کننده‌ای بر سیستم ایمنی دارد و می‌تواند باعث کاهش تولید سایتوکین‌ها، کاهش فعالیت ماکروفاژها، و کاهش پاسخ واکسیناسیون در طیور شود (Pestka, 2007, p. 45). اثرات ترکیبی DON با سایر مایکوتوکسین‌ها نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. در شرایط ذخیره‌سازی در فصل پاییز، DON  اغلب به‌صورت همزمان با زیرالنون و در برخی موارد با آفلاتوکسین در خوراک یافت می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند که اثرات ترکیبی DON و آفلاتوکسین بر عملکرد جوجه‌های گوشتی شامل کاهش شدیدتر مصرف خوراک، افت بیشتر وزن، و آسیب شدیدتر به کبد است (Grenier & Oswald, 2011, p. 1955).   اثرات اقتصادی آلودگی مایکوتوکسینی در صنعت طیور آلودگی مایکوتوکسینی در صنعت طیور پیامدهای اقتصادی بسیار سنگینی به همراه دارد که این پیامدها در فصل پاییز به دلیل تشدید آلودگی به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. برآوردهای اقتصادی نشان می‌دهد که هزینه سالانه آلودگی مایکوتوکسینی در صنعت دام‌داری و طیور در سطح جهانی به میلیاردها دلار می‌رسد. در ایالات متحده آمریکا، هزینه سالانه آلودگی مایکوتوکسینی تنها در صنعت ذرت و گندم به بیش از ۱٫۶ میلیارد دلار برآورد شده است که بخش قابل توجهی از این هزینه مربوط به صنعت طیور است (Wu, 2007, p. 950). این هزینه‌ها شامل چندین مؤلفه هستند: نخست، هزینه‌های مستقیم ناشی از کاهش عملکرد تولیدی طیور شامل افت وزن، افزایش ضریب تبدیل غذایی، افزایش تلفات، و کاهش کیفیت محصولات. مطالعات نشان داده‌اند که حضور آفلاتوکسین B1 در سطح ۱۰۰ میکروگرم بر کیلوگرم خوراک جوجه‌های گوشتی می‌تواند باعث کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی وزن نهایی و افزایش ۸ تا ۱۲ درصدی ضریب تبدیل غذایی شود (Devegowda & Murthy, 2005, p. 45).  در حضور DON در سطح ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم خوراک، کاهش ۵ تا ۱۰ درصدی مصرف خوراک و افت ۵ تا ۸ درصدی وزن نهایی گزارش شده است (Dänicke et al., 2002, p. 50). دوم، هزینه‌های غیرمستقیم ناشی از سرکوب سیستم ایمنی و افزایش بیماری‌ها. آلودگی مایکوتوکسینی باعث افزایش حساسیت طیور به بیماری‌های عفونی، کاهش پاسخ به واکسیناسیون، و افزایش نیاز به درمان‌های آنتی‌بیوتیکی می‌شود که هم هزینه‌های درمانی را افزایش می‌دهد و هم به دلیل محدودیت‌های استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها، چالش‌های مدیریتی ایجاد می‌کند (Bryden, 2012, p. 10).  سوم، هزینه‌های مربوط به پایش و کنترل مایکوتوکسین‌ها شامل هزینه‌های آزمایشگاهی برای تشخیص سموم، هزینه‌های استفاده از مواد جاذب سموم در خوراک، و هزینه‌های مدیریت خوراک آلوده (دفع یا جایگزینی). استفاده از مواد جاذب سموم نظیر رس‌های خاکی و کربن فعال به‌عنوان افزودنی خوراک، هزینه‌ای معادل ۵ تا ۱۵ دلار به ازای هر تن خوراک به هزینه تولید اضافه می‌کند که در مقیاس یک فارم بزرگ مرغ گوشتی با مصرف روزانه ۵۰ تا ۱۰۰ تن خوراک، هزینه قابل توجهی است (Diaz et al., 2005, p. 290).  چهارم، هزینه‌های ناشی از رد محموله‌های خوراک آلوده. در صورت تشخیص آلودگی مایکوتوکسینی در محموله‌های وارداتی یا داخلی خوراک، این محموله‌ها ممکن است رد شوند یا با قیمت بسیار پایین‌تری فروخته شوند که خسارت اقتصادی سنگینی به تأمین‌کنندگان و فارم‌ها وارد می‌کند. در سال ۲۰۰۳، شیوع گسترده آلودگی DON در ذرت تولیدشده در شرق ایالات متحده باعث شد که بیش از ۳۰ درصد از محموله‌های ذرت رد شوند و خسارت اقتصادی بیش از ۳۰۰ میلیون دلار به صنعت کشاورزی وارد شود (CAST, 2003, p. 20).  در فصل پاییز، تمامی این هزینه‌ها به دلیل تشدید آلودگی مایکوتوکسینی به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. مطالعات اقتصادی نشان داده‌اند که در فصل پاییز، هزینه‌های مربوط به کنترل مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی تا ۵۰ درصد بیشتر از سایر فصول است (Wu, 2007, p. 955). علاوه بر هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم فوق، باید به هزینه‌های پنهان آلودگی مایکوتوکسینی نیز توجه کرد. این هزینه‌های پنهان شامل آسیب به شهرت و اعتبار فارم، کاهش رضایت مشتریان، و در موارد شدید، تعطیلی موقت یا دائمی فارم است. در سال ۲۰۰۵، یک فارم بزرگ مرغ گوشتی در برزیل به دلیل استفاده از خوراک آلوده به آفلاتوکسین، مجبور به تعطیلی موقت شد و بیش از ۵۰۰٬۰۰۰ جوجه گوشتی تلف شدند که خسارت اقتصادی مستقیم آن بیش از ۱۰ میلیون دلار برآورد شد (Oliveira & Corrêa, 2011, p. 180).   مقررات و استانداردهای مایکوتوکسین در خوراک طیور در سطح جهانی مقررات و استانداردهای مربوط به سطوح مجاز مایکوتوکسین‌ها در خوراک دام و طیور در سطح جهانی، یکی از مهم‌ترین ابزارهای کنترل و مدیریت آلودگی مایکوتوکسینی هستند. این مقررات که توسط سازمان‌های بین‌المللی و ملی وضع شده‌اند، سطوح حداکثر مجاز (Maximum Levels  یا  MLs) را برای مایکوتوکسین‌های مختلف در مواد اولیه و خوراک تکمیل‌شده تعیین می‌کنند و هدف آن‌ها حفظ سلامت حیوانات و جلوگیری از انتقال سموم به محصولات دامی و انسانی است. در سطح بین‌المللی، سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (FAO)  و سازمان جهانی بهداشت (WHO) از طریق کمیته مشترک کارشناسان FAO/WHO در مورد افزودنی‌های غذایی (JECFA)، ارزیابی‌های علمی ریسک مایکوتوکسین‌ها را انجام می‌دهند و مقادیر مصرف تحمل‌پذیر (Tolerable Daily Intake  یا TDI ) را برای هر مایکوتوکسین تعیین می‌کنند. برای آفلاتوکسین  B1،  JECFA به دلیل سرطان‌زایی این ماده، هیچ مقدار مصرف ایمنی را تعیین نکرده و توصیه می‌کند که سطح این سم در خوراک تا حد امکان کاهش یابد (JECFA, 2017, p. 15).  برای  DON، مقدار مصرف تحمل‌پذیر موقت (PMTDI)  برابر ۱ میکروگرم بر کیلوگرم وزن بدن در روز تعیین شده است و برای زیرالنون، مقدار مصرف تحمل‌پذیر برابر ۰٫۲۵ میکروگرم بر کیلوگرم وزن بدن در روز است (JECFA, 2001, p. 40). در ایالات متحده آمریکا، سازمان غذا و دارو (FDA) سطوح راهنما (action levels)  و سطوح مشورتی (advisory levels) را برای مایکوتوکسین‌ها در خوراک دام و طیور تعیین کرده است. برای آفلاتوکسین B1، سطح راهنما در خوراک تکمیل‌شده طیور برابر ۲۰ میکروگرم بر کیلوگرم (ppb) است، به این معنی که خوراک با سطح بالاتر از این مقدار نباید در تجارت بین‌ایالتی استفاده شود (FDA, 2015, p. 3).  برای DON ، سطح مشورتی FDA در خوراک جوجه‌های گوشتی برابر ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم (ppm) و برای زیرالنون، هیچ سطح مشخصی تعیین نشده است، اما FDA توصیه می‌کند که خوراک با سطح زیرالنون بالاتر از ۱۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم در خوراک پستانداران استفاده نشود (FDA, 2010, p. 5).  در اتحادیه اروپا، مقررات مایکوتوکسین‌ها بسیار سخت‌گیرانه‌تر از ایالات متحده است. کمیسیون اروپا در دستورالعمل ۲۰۰۶/۵76/EC سطوح حداکثر مجاز را برای مایکوتوکسین‌ها در خوراک دام و طیور تعیین کرده است. برای آفلاتوکسین B1، سطح حداکثر مجاز در خوراک تکمیل‌شده طیور برابر ۲۰ میکروگرم بر کیلوگرم است. برای DON، سطح راهنما در خوراک جوجه‌های گوشتی برابر ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم و برای زیرالنون، سطح راهنما برابر ۰٫۱ میلی‌گرم بر کیلوگرم در خوراک جوجه‌های گوشتی است (EC, 2006, p. 12).  در ایران، استانداردهای مایکوتوکسین‌ها در خوراک دام و طیور توسط سازمان غذا و دارو و مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران تعیین می‌شوند. بر اساس استاندارد ملی ایران شماره ۵۹۲۵، سطح حداکثر مجاز آفلاتوکسین B1 در خوراک تکمیل‌شده طیور برابر ۲۰ میکروگرم بر کیلوگرم و سطح کل آفلاتوکسین‌ها (B1+B2+G1+G2) برابر ۵۰ میکروگرم بر کیلوگرم است (ISIRI, 2010, p. 5).  برای DON و زیرالنون، استانداردهای ملی ایران هنوز به‌طور کامل تدوین نشده‌اند و مراجع به مقررات بین‌المللی مراجعه می‌کنند. یکی از چالش‌های مهم در زمینه مقررات مایکوتوکسین‌ها، تفاوت سطوح مجاز بین کشورهای مختلف است که می‌تواند باعث مشکلاتی در تجارت بین‌المللی مواد اولیه خوراک شود. به عنوان مثال، سطح مجاز DON در خوراک جوجه‌های گوشتی در اتحادیه اروپا و ایالات متحده برابر ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم است، اما در برخی کشورهای آسیایی نظیر چین، این سطح برابر ۱ میلی‌گرم بر کیلوگرم تعیین شده است (Li et al., 2014, p. 85).  این تفاوت می‌تواند باعث شود که محموله‌ای از ذرت که در یک کشور قابل قبول است، در کشور دیگر رد شود. در فصل پاییز که آلودگی مایکوتوکسینی به‌طور طبیعی تشدید می‌شود، رعایت این مقررات و استانداردها برای فارم‌های مرغ گوشتی چالش‌برانگیزتر می‌شود. فارم‌هایی که در مناطقی با شرایط پاییزه نامساعد (رطوبت بالا، نوسان دما) قرار دارند، باید پایش بیشتری بر سطح مایکوتوکسین‌ها در خوراک خود داشته باشند تا از مطابقت با مقررات اطمینان حاصل کنند. برای دانشجویان دکتری تغذیه طیور و اساتید دانشگاه، آشنایی با مقررات و استانداردهای مایکوتوکسین‌ها در سطح ملی و بین‌المللی، برای تدوین برنامه‌های مدیریت مایکوتوکسین و اطمینان از مطابقت با الزامات قانونی ضروری است.   فصل دوم: آفلاتوکسین در ذخیره‌سازی خوراک طیور در فصل پاییز   اکولوژی و اپیدمیولوژی آفلاتوکسین در شرایط ذخیره‌سازی آفلاتوکسین به‌عنوان یکی از خطرناک‌ترین مایکوتوکسین‌ها در صنعت طیور، اکولوژی و اپیدمیولوژی پیچیده‌ای دارد که درک آن برای طراحی استراتژی‌های کنترل مؤثر در فصل پاییز ضروری است. قارچ Aspergillus flavus  که عامل اصلی تولید آفلاتوکسین B1 است، یک قارچ ساپروفیت و همه‌جا حاضر است که در خاک، بقایای گیاهی، هوای مناطق گرم و مرطوب، و حتی در داخل سیلوهای ذخیره‌سازی خوراک یافت می‌شود. این قارچ توانایی رشد در طیف وسیعی از سوبستراها را دارد و می‌تواند بر روی دانه‌های غلات، پودرهای روغنی، و سایر مواد اولیه خوراک طیور رشد کند و آفلاتوکسین تولید نماید (Cotty & Jaime-Garcia, 2007, p. 95).  از منظر اپیدمیولوژیک، آلودگی آفلاتوکسینی در مواد اولیه خوراک طیور یک مسئله جهانی است، اما شدت و فراوانی آن در مناطق مختلف جغرافیایی متفاوت است. مناطق گرم و مرطوب نظیر جنوب شرق آسیا، آفریقای زیرصحرایی، و بخش‌هایی از آمریکای جنوبی، بیشترین میزان آلودگی به آفلاتوکسین را دارند. در این مناطق، دما و رطوبت محیط به‌طور طبیعی در محدوده بهینه برای رشد Aspergillus flavus  و تولید آفلاتوکسین قرار دارد (Williams et al., 2004, p. 110).  با این حال، در مناطق معتدل نیز، آلودگی آفلاتوکسینی می‌تواند در شرایط ذخیره‌سازی نامساعد رخ دهد، به‌ویژه در فصل پاییز که نوسانات دما و رطوبت ایجاد می‌شود. در ایران، مطالعات اپیدمیولوژیک نشان داده‌اند که آلودگی ذرت و پودر سویا به آفلاتوکسین B1 در مناطق مختلف کشور متفاوت است و در استان‌های شمالی و جنوبی که رطوبت نسبی بالاتری دارند، آلودگی شدیدتر است (Rahimi et al., 2008, p. 35).  در فصل پاییز، اکولوژی آفلاتوکسین در سیلوهای ذخیره‌سازی خوراک طیور تحت تأثیر چندین عامل قرار می‌گیرد. نخست، ورود دانه‌های تازه برداشت‌شده به سیلوها که ممکن است حاوی اسپورهای Aspergillus flavus  باشند. این اسپورها در طول رشد گیاه در مزرعه به دانه‌ها آلوده می‌کنند و در زمان برداشت همراه با دانه‌ها وارد سیلو می‌شوند. اگر رطوبت دانه‌ها در زمان ذخیره‌سازی بالاتر از ۱۴ درصد باشد، این اسپورها می‌توانند جوانه بزنند و رشد قارچ آغاز شود (Magan et al., 2003, p. 190).  دوم، پدیده انتقال رطوبت در سیلوها که در فصل پاییز به دلیل نوسانات شدید دما بین روز و شب رخ می‌دهد و باعث ایجاد مناطق با رطوبت موضعی بالا در سیلو می‌شود. سوم، حضور حشرات و کنه‌های انباری که به‌عنوان ناقل اسپورهای قارچ عمل می‌کنند و با ایجاد آسیب فیزیکی به دانه‌ها، نقاط ورودی برای قارچ فراهم می‌نمایند. مطالعات نشان داده‌اند که حضور سوسک‌های انباری نظیر Sitophilus zeamais  در سیلوهای ذرت می‌تواند آلودگی آفلاتوکسینی را تا ۳ برابر افزایش دهد (Sinha & Sinha, 1992, p. 65).  چهارم، رقابت بین گونه‌های قارچی در سیلوها. در شرایط ذخیره‌سازی، گونه‌های مختلف قارچی برای منابع غذایی رقابت می‌کنند و این رقابت می‌تواند بر تولید آفلاتوکسین تأثیر بگذارد. حضور قارچ‌های دیگر نظیر Penicillium  و Fusarium  می‌تواند رشد Aspergillus flavus  را محدود کند، اما در برخی موارد، این رقابت می‌تواند باعث افزایش تولید آفلاتوکسین به‌عنوان یک ماده دفاعی توسط قارچ شود (Wicklow, 1988, p. 75). درک این اکولوژی پیچیده برای طراحی استراتژی‌های کنترل مؤثر در فصل پاییز ضروری است. استراتژی‌هایی نظیر خشک‌کردن سریع دانه‌ها پس از برداشت، کنترل حشرات انباری، و بهبود تهویه سیلوها می‌توانند به کاهش ریسک آلودگی آفلاتوکسینی کمک کنند.   مکانیسم‌های سمیت آفلاتوکسین در طیور درک مکانیسم‌های سمیت آفلاتوکسین در طیور برای دانشجویان دکتری تغذیه طیور و اساتید دانشگاه از اهمیت بنیادینی برخوردار است، زیرا این دانش به طراحی استراتژی‌های کاهش اثرات سمی و بهبود عملکرد طیور در شرایط آلودگی کمک می‌کند. آفلاتوکسین B1 پس از مصرف از طریق خوراک، در دستگاه گوارش طیور جذب می‌شود و وارد جریان خون می‌گردد. جذب اصلی این سم در روده باریک و به‌ویژه در بخش دوازدهه رخ می‌دهد و نرخ جذب آن به دلیل حلالیت نسبتاً پایین در آب، کندتر از مایکوتوکسین‌های قطبی‌تر نظیر DON است (Kumagai, 1989, p. 120). پس از جذب، آفلاتوکسین B1 به کبد منتقل می‌شود که اصلی‌ترین ارگان متابولیزه‌کننده این سم است. در کبد، آفلاتوکسین B1 توسط آنزیم‌های سیتوکروم P450، به‌ویژه CYP1A1 و CYP3A4، متابولیزه می‌شود. این متابولیسم منجر به تولید چندین متابولیت می‌گردد که مهم‌ترین آن‌ها شامل آفلاتوکسین M1 (AFM1)، آفلاتوکسین Q1 (AFQ1)، و آفلاتوکسین اکسو-اپوکسید (AFB1-8,9-exo-epoxide) هستند (Diaz et al., 2010, p. 65). آفلاتوکسین اکسو-اپوکسید فرم بسیار واکنش‌پذیر و سمی آفلاتوکسین B1 است که مسئول اکثر اثرات سمی و سرطان‌زایی این ماده می‌باشد. این متابولیت به‌سرعت با ماکرومولکول‌های سلولی نظیر DNA، RNA و پروتئین‌ها واکنش می‌دهد و پیوندهای کووالانسی ایجاد می‌کند. اتصال آفلاتوکسین اکسو-اپوکسید به DNA، به‌ویژه به باز گوانین در کدون ۲۴۹ ژن p53، باعث جهش‌های ژنتیکی می‌شود که می‌تواند منجر به سرطان کبد شود (Smela et al., 2001, p. 145). در طیور، اگرچه سرطان کبد به‌دلیل دوره کوتاه تولید (۴۲ تا ۴۹ روز در جوجه‌های گوشتی) نگرانی اصلی نیست، اما آسیب‌های حاد به کبد شامل کبد چرب، نکروز هپاتوسیت‌ها، و افزایش آنزیم‌های کبدی نظیر AST و ALT از اثرات شایع آلودگی آفلاتوکسینی هستند (Quist et al., 2000, p. 80). علاوه بر اثرات بر کبد، آفلاتوکسین B1 اثرات سرکوب‌کننده‌ای بر سیستم ایمنی طیور دارد. این سم باعث کاهش تولید سایتوکین‌ها نظیر اینترفرون گاما (IFN-γ) و اینترلوکین ۲ (IL-2)، کاهش فعالیت ماکروفاژها، و کاهش پاسخ آنتی‌بادی به واکسیناسیون می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند که جوجه‌های گوشتی تغذیه‌شده با خوراک حاوی ۱۰۰ میکروگرم بر کیلوگرم آفلاتوکسین B1، پاسخ آنتی‌بادی به واکسن نیوکاسل به‌طور معنی‌داری کاهش یافت (Ghosh et al., 2012, p. 110).  این سرکوب ایمنی باعث افزایش حساسیت طیور به بیماری‌های عفونی و افزایش تلفات در فارم‌های مرغ گوشتی می‌شود. آفلاتوکسین B1 همچنین اثرات منفی بر دستگاه گوارش طیور دارد. این سم باعث آسیب به ویلی‌های روده، کاهش ارتفاع ویلی، و افزایش عمق کریپت‌های روده می‌شود که منجر به کاهش سطح جذب و افت کارایی هضم و جذب مواد مغذی می‌گردد (Applegate et al., 2009, p. 230). علاوه بر این، آفلاتوکسین B1 باعث اختلال در سنتز پروتئین می‌شود. این سم با اتصال به آنزیم RNA پلیمراز و مهار آن، سنتز mRNA را مختل می‌کند و در نتیجه، سنتز پروتئین در سلول‌ها کاهش می‌یابد. این اثر باعث کاهش تولید پروتئین‌های پلاسمایی، کاهش تولید آنزیم‌های گوارشی، و کاهش رشد طیور می‌شود (Eaton & Gallagher, 1994, p. 135). در فصل پاییز که آلودگی آفلاتوکسینی در خوراک طیور به‌طور طبیعی تشدید می‌شود، درک این مکانیسم‌های سمیت برای طراحی استراتژی‌های محافظتی نظیر استفاده از مواد جاذب سموم، افزودنی‌های خوراک محافظ کبد، و تنظیم جیره غذایی برای کاهش اثرات سمی آفلاتوکسین، ضروری است.   عوامل مؤثر بر تولید آفلاتوکسین در ذخیره‌سازی پاییزه تولید آفلاتوکسین در شرایط ذخیره‌سازی خوراک در فصل پاییز تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی قرار دارد که درک هر یک از این عوامل برای طراحی استراتژی‌های کنترل مؤثر ضروری است. نخستین و مهم‌ترین عامل فیزیکی، رطوبت دانه‌ها و فعالیت آب است. تولید آفلاتوکسین توسط Aspergillus flavus  حداقل به فعالیت آب ۰٫۸۰ نیاز دارد، اما تولید بهینه سم در فعالیت آب ۰٫۸۵ تا ۰٫۹۰ رخ می‌دهد. در فصل پاییز، دانه‌های تازه برداشت‌شده اغلب رطوبتی بالاتر از حد مجاز دارند و اگر به‌سرعت خشک نشوند، فعالیت آب آن‌ها در محدوده بهینه برای تولید آفلاتوکسین قرار می‌گیرد (Magan et al., 2003, p. 190).  دومین عامل فیزیکی، دمای ذخیره‌سازی است. دمای بهینه برای تولید آفلاتوکسین بین ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد است، اما تولید سم می‌تواند در دماهای بین ۱۵ تا ۳۷ درجه سانتی‌گراد نیز رخ دهد. در ابتدای فصل پاییز، دمای محیط در بسیاری از مناطق هنوز در این محدوده قرار دارد و اگر تهویه سیلوها نامناسب باشد، دمای داخلی سیلو می‌تواند به‌دلیل فعالیت متابولیک دانه‌ها و قارچ‌ها افزایش یابد و شرایط را برای تولید آفلاتوکسین مساعدتر کند (Cotty & Jaime-Garcia, 2007, p. 100).  سومین عامل فیزیکی، مدت زمان ذخیره‌سازی است. تولید آفلاتوکسین یک فرآیند زمان‌بر است و معمولاً پس از گذشت ۲ تا ۳ هفته از شروع رشد قارچ، سطح آفلاتوکسین به مقادیر قابل توجه می‌رسد. در فصل پاییز، اگر دانه‌ها با رطوبت بالا ذخیره شوند و فرآیند خشک‌کردن به تأخیر بیفتد، در طول چند هفته، سطح آفلاتوکسین می‌تواند به مقادیر خطرناک برسد (Abbas et al., 2009, p. 325).  چهارمین عامل فیزیکی، تهویه سیلوها است. تهویه مناسب باعث کنترل رطوبت و دمای سیلو می‌شود و اکسیژن مورد نیاز تنفس دانه‌ها را تأمین می‌کند. تهویه نامناسب باعث تجمع رطوبت و گرمای موضعی در سیلو می‌شود که به نوبه خود تولید آفلاتوکسین را تسهیل می‌کند. در فصل پاییز، به دلیل رطوبت بالای هوای محیط، تهویه با هوای بیرون می‌تواند به جای کاهش رطوبت، باعث افزایش آن شود، بنابراین استفاده از سیستم‌های تهویه با کنترل رطوبت (dehumidifying ventilation)  ضروری است (Mills, 1989, p. 220).  از عوامل شیمیایی مؤثر بر تولید آفلاتوکسین، می‌توان به ترکیب شیمیایی دانه‌ها اشاره کرد. دانه‌های با محتوای روغن بالا نظیر پودر سویا و پودر آفتابگردان، در صورت وجود رطوبت کافی، محیط مساعدتری برای تولید آفلاتوکسین فراهم می‌کنند، زیرا روغن به‌عنوان منبع انرژی برای قارچ عمل می‌کند (Lacey & Magan, 1991, p. 88). محتوای پروتئین دانه‌ها نیز بر تولید آفلاتوکسین تأثیر دارد، زیرا قارچ برای سنتز آنزیم‌های خود به نیتروژن نیاز دارد. از عوامل بیولوژیکی مؤثر بر تولید آفلاتوکسین، می‌توان به حضور حشرات و کنه‌های انباری، رقابت بین گونه‌های قارچی، و حضور باکتری‌های آنتاگونیست اشاره کرد. حشرات انباری با ایجاد آسیب فیزیکی به دانه‌ها و تولید گرما و رطوبت، شرایط را برای رشد قارچ و تولید آفلاتوکسین مساعدتر می‌کنند. رقابت بین گونه‌های قارچی می‌تواند تولید آفلاتوکسین را کاهش یا افزایش دهد، بسته به اینکه کدام گونه بر دیگری غالب شود. حضور باکتری‌های آنتاگونیست نظیر Bacillus subtilis  و Pseudomonas fluorescens  می‌تواند رشد Aspergillus flavus  را مهار کند و تولید آفلاتوکسین را کاهش دهد (Yin et al., 2008, p. 150). درک این عوامل و تأثیر متقابل آن‌ها بر تولید آفلاتوکسین در فصل پاییز، برای طراحی استراتژی‌های کنترل چندوجهی (integrated control) که شامل کنترل رطوبت، دما، تهویه، حشرات، و استفاده از عوامل بیولوژیک آنتاگونیست است، ضروری می‌باشد.   روش‌های تشخیص و پایش آفلاتوکسین در خوراک طیور تشخیص و پایش آفلاتوکسین در خوراک طیور یکی از ارکان اصلی مدیریت مایکوتوکسین در فارم‌های مرغ گوشتی است. در فصل پاییز که ریسک آلودگی آفلاتوکسینی به‌طور طبیعی افزایش می‌یابد، پایش منظم و دقیق خوراک برای تشخیص زودهنگام آلودگی و اتخاذ اقدامات پیشگیرانه ضروری است. روش‌های تشخیص آفلاتوکسین در خوراک طیور به چند دسته اصلی تقسیم می‌شوند:روش‌های کروماتوگرافی، روش‌های ایمونوشیمیایی، و روش‌های بیولوژیکی (Shephard et al., 2013, p. 120).  روش‌های کروماتوگرافی شامل کروماتوگرافی لایه نازک  (TLC)، کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC)، و کروماتوگرافی گازی-طیف‌سنجی جرمی (GC-MS) هستند. روش TLC یکی از قدیمی‌ترین روش‌های تشخیص مایکوتوکسین‌هاست که در دهه ۱۹۶۰ معرفی شد و هنوز در برخی آزمایشگاه‌های با امکانات محدود استفاده می‌شود. این روش نسبتاً ساده و ارزان است، اما حساسیت پایین (حد تشخیص در حد میکروگرم بر کیلوگرم) و دقت کمتر آن نسبت به روش‌های جدیدتر، استفاده از آن را در پایش‌های دقیق محدود می‌کند (Betina, 1985, p. 45). روش HPLC با استفاده از فلورسنس دتکتور (FLD) به دلیل حساسیت بالا (حد تشخیص در حد نانوگرم بر کیلوگرم)، دقت بالا، و قابلیت تشخیص همزمان چندین مایکوتوکسین، به‌عنوان روش مرجع (reference method) برای تشخیص آفلاتوکسین در خوراک شناخته می‌شود. این روش توسط انجمن شیمیست‌های تحلیلی رسمی (AOAC International) به‌عنوان روش رسمی برای تشخیص آفلاتوکسین در مواد غذایی و خوراک تأیید شده است (AOAC, 2000, p. 20).  با این حال، این روش نیازمند تجهیزات گران‌قیمت، پرسنل آموزش‌دیده، و زمان طولانی برای آماده‌سازی نمونه و انجام آزمایش است (حدود ۲ تا ۴ ساعت برای هر نمونه)، که استفاده از آن را در پایش‌های سریع و در محل محدود می‌کند. روش GC-MS نیز برای تشخیص آفلاتوکسین استفاده می‌شود، اما به دلیل نیاز به مشتق‌سازی (derivatization) آفلاتوکسین قبل از تزریق به دستگاه، کمتر از HPLC مورد استفاده قرار می‌گیرد (Sforza et al., 2006, p. 85). روش‌های ایمونوشیمیایی شامل الایزا (ELISA)، تست‌های جریان جانبی (lateral flow tests)، و سنسورهای ایمونو هستند. روش ELISA یکی از پرکاربردترین روش‌های تشخیص آفلاتوکسین در خوراک طیور است که بر اساس واکنش آنتی‌بادی-آنتی‌ژن عمل می‌کند. این روش حساسیت بالا (حد تشخیص در حد نانوگرم بر کیلوگرم)، سرعت بالا (۳۰ تا ۶۰ دقیقه برای هر نمونه)، و قابلیت پردازش همزمان چندین نمونه را دارد و هزینه هر آزمایش نسبت به HPLC بسیار پایین‌تر است (Zheng et al., 2006, p. 175).  با این حال، این روش ممکن است دقت کمتری نسبت به HPLC داشته باشد و در حضور مایکوتوکسین‌های دیگر، تداخل (cross-reactivity) رخ دهد. تست‌های جریان جانبی (lateral flow tests) که به‌صورت کیت‌های سریع و قابل‌حمل درآمده‌اند، امکان تشخیص آفلاتوکسین در محل فارم را فراهم می‌کنند. این تست‌ها در عرض ۵ تا ۱۵ دقیقه نتیجه می‌دهند و برای پایش سریع خوراک در زمان تحویل به فارم مناسب هستند، اگرچه حساسیت و دقت آن‌ها کمتر از ELISA و HPLC است (Krska et al., 2008, p. 100).  روش‌های بیولوژیکی شامل استفاده از سلول‌های زنده یا ارگانیسم‌های مدل برای تشخیص سمیت خوراک هستند. این روش‌ها به جای تشخیص مستقیم مایکوتوکسین، سمیت کلی نمونه را اندازه‌گیری می‌کنند و می‌توانند اثرات ترکیبی چندین مایکوتوکسین را شناسایی کنند. با این حال، این روش‌ها نیازمند امکانات آزمایشگاهی تخصصی هستند و در پایش‌های روزمره کمتر استفاده می‌شوند (Lambert et al., 2003, p. 60). در فصل پاییز، توصیه می‌شود که فارم‌های مرغ گوشتی برنامه پایش منظم آفلاتوکسین را در خوراک خود اجرا کنند. این برنامه باید شامل آزمایش هر محموله خوراک ورودی به فارم با استفاده از کیت‌های سریع ELISA یا جریان جانبی، و آزمایش‌های تأییدی HPLC در آزمایشگاه‌های مرجع برای نمونه‌های مشکوک باشد. علاوه بر این، پایش رطوبت و دمای خوراک ذخیره‌شده در سیلوها به‌صورت روزانه یا هفتگی، می‌تواند به‌عنوان یک شاخص هشدار زودهنگام برای ریسک آلودگی آفلاتوکسینی استفاده شود (Meneely et al., 2023, p. 110).   استراتژی‌های فیزیکی کنترل آفلاتوکسین در ذخیره‌سازی استراتژی‌های فیزیکی کنترل آفلاتوکسین در ذخیره‌سازی خوراک طیور شامل مجموعه‌ای از روش‌ها و فناوری‌ها هستند که هدف آن‌ها ایجاد شرایط نامساعد برای رشد قارچ Aspergillus flavus و تولید آفلاتوکسین در سیلوها و انبارهای خوراک است. این استراتژی‌ها در فصل پاییز به دلیل شرایط محیطی نامساعد، اهمیت ویژه‌ای دارند. نخستین و مهم‌ترین استراتژی فیزیکی، خشک‌کردن سریع دانه‌ها پس از برداشت است. خشک‌کردن دانه‌ها به رطوبت زیر ۱۳ تا ۱۴ درصد، فعالیت آب را به زیر ۰٫۷۰ کاهش می‌دهد که در این سطح، رشد Aspergillus flavus و تولید آفلاتوکسین متوقف می‌شود. روش‌های خشک‌کردن شامل خشک‌کردن با هوای گرم (hot air drying)، خشک‌کردن با هوای محیط (natural air drying)، و خشک‌کردن با مایکروویو هستند. خشک‌کردن با هوای گرم که در دمای ۸۰ تا ۱۲۰ درجه سانتی‌گراد انجام می‌شود، سریع‌ترین روش است و می‌تواند رطوبت دانه‌ها را در عرض چند ساعت به سطح مطلوب برساند. با این حال، این روش هزینه انرژی بالایی دارد و در صورت عدم کنترل دقیق دما، می‌تواند باعث آسیب حرارتی به دانه‌ها و کاهش ارزش تغذیه‌ای آن‌ها شود (Morey et al., 2003, p. 75).  خشک‌کردن با هوای محیط که به دانه‌ها اجازه می‌دهد در فضای باز و با جریان طبیعی هوا خشک شوند، هزینه کمتری دارد اما زمان طولانی‌تری (چند روز تا چند هفته) نیاز دارد و در فصل پاییز که رطوبت محیط بالا است، ممکن است به رطوبت مطلوب نرسد. دومین استراتژی فیزیکی، کنترل دمای ذخیره‌سازی است. نگهداری دانه‌ها در دمای زیر ۱۰ درجه سانتی‌گراد می‌تواند رشد قارچ‌ها را به‌طور قابل توجهی کُند کند و تولید آفلاتوکسین را متوقف کند. در فصل پاییز، در اواخر فصل که دمای محیط به‌طور طبیعی کاهش می‌یابد، این استراتژی به‌طور طبیعی اجرا می‌شود، اما در ابتدای فصل که دما هنوز بالاست، استفاده از سیستم‌های سرمایش فعال نظیر تهویه با هوای سرد (aeration with chilled air) ممکن است لازم باشد (Reed et al., 2003, p. 90).  سومین استراتژی فیزیکی، تهویه کنترل‌شده سیلوها است. تهویه مناسب باعث کنترل رطوبت و دمای سیلو، جلوگیری از پدیده مهاجرت رطوبت و حفظ یکنواختی شرایط ذخیره‌سازی در سراسر سیلو می‌شود. در فصل پاییز، تهویه باید با توجه به رطوبت هوای محیط برنامه‌ریزی شود. اگر رطوبت هوای محیط بالاتر از رطوبت تعادلی دانه‌ها باشد، تهویه باعث افزایش رطوبت دانه‌ها می‌شود و باید از تهویه با هوای خشک (dehumidified air) استفاده کرد. سیستم‌های تهویه با کنترل رطوبت می‌توانند هوای ورودی به سیلو را فیلتر و خشک کنند و شرایط ذخیره‌سازی را بهینه نگه دارند (Navarro & Noyes, 2002, p. 145).  چهارمین استراتژی فیزیکی، استفاده از سیلوهای با عایق‌بندی مناسب است. سیلوهای فلزی بدون عایق، در فصل پاییز به دلیل نوسانات دما، مستعد پدیده مهاجرت رطوبت و میعان هستند. استفاده از سیلوهای با عایق حرارتی یا سیلوهای بتنی که هدایت حرارتی کمتری دارند، می‌تواند این پدیده را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد (Mills, 1989, p. 225). پنجمین استراتژی فیزیکی، کنترل حشرات انباری است. حشرات انباری با ایجاد آسیب فیزیکی به دانه‌ها و تولید گرما و رطوبت، شرایط را برای رشد قارچ و تولید آفلاتوکسین مساعدتر می‌کنند. کنترل حشرات می‌تواند از طریق روش‌های فیزیکی نظیر تمیز کردن سیلوها قبل از ذخیره‌سازی، استفاده از تورهای ضدحشره در دهانه‌های تهویه، و استفاده از دمای پایین (زیر ۱۵ درجه سانتی‌گراد) برای مهار فعالیت حشرات انجام شود (Hagstrum & Subramanyam, 2010, p. 55). ششمین استراتژی فیزیکی، استفاده از اتمسفرهای تغییر یافته (modified atmospheres) است. جایگزینی اکسیژن سیلو با گازهای خنثی نظیر نیتروژن یا دی‌اکسید کربن می‌تواند رشد قارچ‌ها و حشرات را متوقف کند. این روش اگرچه مؤثر است، اما هزینه بالایی دارد و عمدتاً در ذخیره‌سازی‌های با ارزش بالا استفاده می‌شود (Jayas, 2012, p. 80).  هفتمین استراتژی فیزیکی، استفاده از پرتوتابی است. پرتوتابی با پرتوهای گاما یا پرتوهای الکترونی (e-beam) می‌تواند اسپورهای قارچ‌ها را غیرفعال کند و رشد آن‌ها را متوقف نماید. این روش در برخی کشورها برای ضدعفونی مواد غذایی و خوراک استفاده می‌شود، اما هزینه بالا و نیاز به تجهیزات تخصصی، استفاده گسترده از آن را محدود می‌کند (Calado et al., 2014, p. 115).   استراتژی‌های شیمیایی کنترل آفلاتوکسین در ذخیره‌سازی استراتژی‌های شیمیایی کنترل آفلاتوکسین در ذخیره‌سازی خوراک طیور شامل استفاده از مواد شیمیایی برای مهار رشد قارچ Aspergillus flavus و جلوگیری از تولید آفلاتوکسین، یا تجزیه آفلاتوکسین تولیدشده هستند. این استراتژی‌ها در فصل پاییز که شرایط محیطی مساعد برای رشد قارچ و تولید سم است، به‌عنوان مکمل استراتژی‌های فیزیکی مورد استفاده قرار می‌گیرند. نخستین گروه از مواد شیمیایی مورد استفاده، قارچ‌کش‌های انباری (fungistats) هستند که به دانه‌ها اضافه می‌شوند و رشد قارچ‌ها را مهار می‌کنند. اسیدهای آلی نظیر اسید پروپیونیک، اسید استیک، و اسید سوربیک از پرکاربردترین قارچ‌کش‌های انباری هستند. اسید پروپیونیک و نمک‌های آن (پروپیونات کلسیم و سدیم) در سطح ۰٫۱ تا ۰٫۳ درصد وزنی دانه‌ها، می‌توانند رشد قارچ‌ها را برای چندین ماه مهار کنند (Paster et al., 1988, p. 45).  این اسیدها با کاهش pH دانه‌ها به زیر ۵٫۵، شرایط را برای رشد قارچ‌ها نامساعد می‌کنند. اسید پروپیونیک علاوه بر اثر قارچ‌کشی، اثر ضدحشره‌ای نیز دارد و می‌تواند حشرات انباری را نیز کنترل کند. با این حال، استفاده از اسیدهای آلی محدودیت‌هایی دارد:نخست، این اسیدها فرار هستند و در طول زمان از دانه‌ها تبخیر می‌شوند و اثر آن‌ها کاهش می‌یابد؛دوم، در دوزهای بالا می‌توانند باعث کاهش مصرف خوراک توسط طیور شوند؛و سوم، استفاده مکرر از این اسیدها می‌تواند باعث ایجاد مقاومت در قارچ‌ها شود (Sanchis & Magan, 2004, p. 170). دومین گروه از مواد شیمیایی، آمونیاک‌دهی (ammoniation) است. آمونیاک‌دهی فرآیندی است که در آن گاز آمونیاک به دانه‌های آلوده به آفلاتوکسین اضافه می‌شود و باعث تجزیه شیمیایی آفلاتوکسین B1 به محصولات کمتر سمی می‌گردد. این روش در دهه ۱۹۸۰ به‌عنوان روشی مؤثر برای کاهش آفلاتوکسین در ذرت و پنبه‌ توسعه یافت و در برخی کشورها نظیر ایالات متحده و آفریقای جنوبی به‌صورت تجاری استفاده می‌شود (Park et al., 1988, p. 130).  آمونیاک با باز کردن حلقه لاکتون آفلاتوکسین، این ماده را به محصولات غیرسمی تجزیه می‌کند. نرخ تجزیه آفلاتوکسین با آمونیاک‌دهی می‌تواند به ۹۵ تا ۹۹ درصد برسد، بسته به دوز آمونیاک، دما، و مدت زمان فرآیند. با این حال، این روش محدودیت‌هایی دارد: نخست، آمونیاک یک گاز سمی است و استفاده از آن نیازمند تجهیزات تخصصی و اقدامات ایمنی است؛ دوم، آمونیاک‌دهی می‌تواند باعث کاهش ارزش تغذیه‌ای دانه‌ها و تغییر در رنگ و طعم آن‌ها شود؛ و سوم، در بسیاری از کشورها، استفاده از آمونیاک‌دهی برای خوراک دام و طیور مجاز نیست (Kabak et al., 2006, p. 410).  سومین گروه از مواد شیمیایی، اوزون (O3) است. اوزون یک گاز اکسیدکننده قوی است که می‌تواند آفلاتوکسین B1 را تجزیه کند. مطالعات نشان داده‌اند که تیمار ذرت آلوده به آفلاتوکسین با اوزون در غلظت ۵۰ میلی‌گرم بر لیتر به مدت ۲۴ ساعت، می‌تواند سطح آفلاتوکسین را تا ۸۰ درصد کاهش دهد (Proctor et al., 2004, p. 65). اوزون همچنین اثر ضدقارچی و ضدحشره‌ای دارد و می‌تواند اسپورهای قارچ‌ها و حشرات انباری را از بین ببرد. مزیت اوزون این است که پس از واکنش، به اکسیژن تجزیه می‌شود و هیچ باقیمانده سمی در خوراک باقی نمی‌گذارد. با این حال، اوزون می‌تواند باعث اکسیداسیون روغن‌ها و ویتامین‌ها در خوراک شود و ارزش تغذیه‌ای آن را کاهش دهد (Tiwari et al., 2010, p. 80).  چهارمین گروه از مواد شیمیایی، مواد جاذب سموم (mycotoxin binders) هستند که به خوراک اضافه می‌شوند و آفلاتوکسین را در دستگاه گوارش طیور جذب می‌کنند و از جذب آن جلوگیری می‌نمایند. این مواد در فصل پاییز به‌عنوان آخرین خط دفاعی در برابر آفلاتوکسین استفاده می‌شوند. انواع مختلفی از مواد جاذب وجود دارد که در فصل‌های بعدی به‌طور مفصل مورد بررسی قرار می‌گیرند (Ramos & Hernández, 1997, p. 175).   استراتژی‌های بیولوژیک کنترل آفلاتوکسین در ذخیره‌سازی استراتژی‌های بیولوژیک کنترل آفلاتوکسین در ذخیره‌سازی خوراک طیور شامل استفاده از ارگانیسم‌های زنده یا محصولات متابولیک آن‌ها برای مهار رشد قارچ Aspergillus flavus و جلوگیری از تولید آفلاتوکسین، یا تجزیه آفلاتوکسین تولیدشده هستند. این استراتژی‌ها که در دهه‌های اخیر به‌طور قابل توجهی توسعه یافته‌اند، جایگزین یا مکمل استراتژی‌های فیزیکی و شیمیایی محسوب می‌شوند و مزایای نظیر ایمنی محیط‌زیستی، عدم ایجاد باقیمانده‌های شیمیایی، و قابلیت تجزیه بیولوژیک را دارند (Kabak, 2009, p. 135).  نخستین گروه از استراتژی‌های بیولوژیک، استفاده از باکتری‌های آنتاگونیست است. باکتری‌های مختلفی نظیر Bacillus subtilis، Bacillus pumilus، Pseudomonas fluorescens، و Lactobacillus spp. می‌توانند رشد Aspergillus flavus را مهار کنند و تولید آفلاتوکسین را کاهش دهند. مکانیسم‌های آنتاگونیسم شامل رقابت برای منابع غذایی و فضای رشد، تولید ترکیبات ضدقارچی (antifungal compounds) نظیر آنتی‌بیوتیک‌ها و لیپوپپتیدها، و تولید آنزیم‌های تجزیه‌کننده دیواره سلولی قارچ‌ها است. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از Bacillus subtilis در سطح ۱۰۸ CFU بر گرم دانه‌های ذخیره‌شده، می‌تواند رشد Aspergillus flavus را تا ۸۰ درصد مهار کند و تولید آفلاتوکسین را تا ۹۰ درصد کاهش دهد (Yin et al., 2008, p. 155).  باکتری‌های اسید لاکتیک (LAB) نیز با تولید اسید لاکتیک و اسید استیک، pH محیط را کاهش می‌دهند و شرایط را برای رشد قارچ‌ها نامساعد می‌کنند. علاوه بر این، برخی سویه‌های LAB می‌توانند آفلاتوکسین را به محصولات کمتر سمی متابولیزه کنند (Dalié et al., 2010, p. 415).  دومین گروه از استراتژی‌های بیولوژیک، استفاده از مخمرهای آنتاگونیست است. مخمرها نظیر Saccharomyces cerevisiae و Candida krusei می‌توانند با رقابت برای منابع غذایی و فضای رشد، و تولید ترکیبات ضدقارچی، رشد Aspergillus flavus را مهار کنند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از Saccharomyces cerevisiae در سطح ۱۰۷ سلول بر گرم دانه‌های ذخیره‌شده، می‌تواند تولید آفلاتوکسین را تا ۷۰ درصد کاهش دهد (Shetty et al., 2007, p. 90). علاوه بر این، دیواره سلولی مخمرها حاوی گلوکان‌ها و مانان‌ها است که می‌توانند آفلاتوکسین را در دستگاه گوارش طیور جذب کنند و از جذب آن جلوگیری نمایند. این ویژگی باعث شده که مخمرها به‌عنوان دوگانه (آنتیاگونیست در ذخیره‌سازی و جاذب سم در دستگاه گوارش) عمل کنند. سومین گروه از استراتژی‌های بیولوژیک، استفاده از سویه‌های غیرتوکسیژنیک Aspergillus flavus است. این استراتژی که به «بیوکنترل رقابتی» (competitive biocontrol) معروف است، بر اساس استفاده از سویه‌های Aspergillus flavus که قادر به رشد هستند اما آفلاتوکسین تولید نمی‌کنند (non-toxigenic strains)، استوار است. این سویه‌ها با رقابت با سویه‌های توکسیژنیک برای منابع غذایی و فضای رشد، از رشد و تولید آفلاتوکسین توسط سویه‌های توکسیژنیک جلوگیری می‌کنند. این روش که توسط Cotty و همکاران توسعه یافت، در ایالات متحده برای کنترل آفلاتوکسین در مزارع پنبه و ذرت به‌صورت تجاری استفاده می‌شود (Dorner, 2004, p. 175). با این حال، استفاده از این روش در ذخیره‌سازی محدودیت‌هایی دارد، زیرا سویه‌های غیرتوکسیژنیک نیز نیاز به رطوبت برای رشد دارند و در شرایط ذخیره‌سازی خشک، نمی‌توانند به‌طور مؤثری رقابت کنند. چهارمین گروه از استراتژی‌های بیولوژیک، استفاده از آنزیم‌های تجزیه‌کننده آفلاتوکسین است. آنزیم‌های مختلفی نظیر لاکتونازها و اپوکسید هیدرولازها می‌توانند ساختار شیمیایی آفلاتوکسین را تجزیه کنند و آن را به محصولات غیرسمی تبدیل نمایند. این آنزیم‌ها از باکتری‌ها و قارچ‌های مختلف استخراج می‌شوند و در حال حاضر در مرحله تحقیق و توسعه هستند (Loi et al., 2017, p. 120).   اثرات آفلاتوکسین بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز اثرات آفلاتوکسین بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز به دلیل تشدید آلودگی، اهمیت ویژه‌ای دارد و درک این اثرات برای مدیریت فارم‌های مرغ گوشتی در این فصل ضروری است. آفلاتوکسین B1 اثرات چندگانه‌ای بر عملکرد جوجه‌های گوشتی دارد که می‌توان آن‌ها را به چند دسته اصلی تقسیم کرد: اثرات بر رشد، اثرات بر مصرف خوراک و ضریب تبدیل غذایی، اثرات بر سلامت و ایمنی، و اثرات بر کیفیت لاشه. در زمینه رشد، مطالعات متعددی نشان داده‌اند که آفلاتوکسین B1 در سطح ۱۰۰ تا ۵۰۰ میکروگرم بر کیلوگرم خوراک، باعث کاهش معنی‌دار وزن نهایی جوجه‌های گوشتی می‌شود. در مطالعه‌ای که توسط Devegowda و Murthy (2005) انجام شد، جوجه‌های گوشتی تغذیه‌شده با خوراک حاوی ۲۰۰ میکروگرم بر کیلوگرم آفلاتوکسین B1 به مدت ۴۲ روز، وزن نهایی ۱۲ درصد کمتر از گروه کنترل داشتند (Devegowda & Murthy, 2005, p. 48).  کاهش وزن ناشی از چند مکانیسم است: نخست، کاهش مصرف خوراک که به دلیل اثرات آفلاتوکسین بر مرکز اشتهاء در مغز و ایجاد طعم نامطبوع در خوراک رخ می‌دهد؛ دوم، کاهش جذب مواد مغذی به دلیل آسیب به مخاط روده؛ و سوم، اختلال در متابولیسم پروتئین و انرژی به دلیل آسیب به کبد (Quist et al., 2000, p. 85). در زمینه مصرف خوراک و ضریب تبدیل غذایی، آفلاتوکسین B1 باعث کاهش مصرف خوراک و افزایش ضریب تبدیل غذایی می‌شود. در سطح ۲۰۰ میکروگرم بر کیلوگرم، مصرف خوراک تا ۱۰ درصد کاهش و ضریب تبدیل غذایی تا ۱۵ درصد افزایش می‌یابد (Diaz et al., 2005, p. 295). این افزایش ضریب تبدیل غذایی به معنای نیاز به خوراک بیشتر برای تولید هر واحد وزن است که هزینه‌های تولید را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد. در فصل پاییز که قیمت خوراک به دلیل برداشت تازه غلات معمولاً در پایین‌ترین سطح خود نیست، این افزایش هزینه می‌تواند تأثیر اقتصادی قابل توجهی بر فارم داشته باشد. در زمینه سلامت و ایمنی، آفلاتوکسین B1 باعث آسیب به کبد، افزایش آنزیم‌های کبدی (AST، ALT)، کاهش سطح پروتئین تام سرم، و سرکوب سیستم ایمنی می‌شود. در فصل پاییز که طیور به دلیل نوسانات دما و استرس‌های محیطی، سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، اثرات سرکوب‌کننده آفلاتوکسین بر سیستم ایمنی می‌تواند به‌طور هم‌افزایی باعث افزایش بیماری‌ها و تلفات شود (Ghosh et al., 2012, p. 115). علاوه بر این، در فصل پاییز که خطر بیماری‌های تنفسی به دلیل تغییرات دمایی افزایش می‌یابد، سرکوب سیستم ایمنی توسط آفلاتوکسین می‌تواند به‌طور قابل توجهی به افزایش تلفات ناشی از بیماری‌های تنفسی کمک کند. در زمینه کیفیت لاشه، آفلاتوکسین B1 باعث کاهش وزن لاشه، کاهش بازده لاشه، و تغییر در ترکیب لاشه (کاهش پروتئین و افزایش چربی) می‌شود. علاوه بر این، بقایای آفلاتوکسین و متابولیت آن (آفلاتوکسین M1) می‌توانند در بافت‌های لاشه، به‌ویژه در کبد، باقی بمانند و نگرانی‌های ایمنی غذایی ایجاد کنند (Hussain et al., 2010, p. 70).  در فصل پاییز، مدیریت اثرات آفلاتوکسین بر جوجه‌های گوشتی نیازمند استراتژی‌های چندوجهی است: پایش منظم خوراک، استفاده از مواد جاذب سموم، تنظیم جیره غذایی برای حمایت از کبد و سیستم ایمنی، و در صورت آلودگی شدید، کاهش سطح آفلاتوکسین در خوراک از طریق رقیق‌سازی با خوراک سالم یا استفاده از روش‌های تجزیه شیمیایی.   مدیریت آفلاتوکسین در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز مدیریت آفلاتوکسین در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز نیازمند یک رویکرد سیستماتیک و چندوجهی است که شامل پیشگیری، پایش، و اقدامات اصلاحی است. این رویکرد که به «مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین» (Integrated Mycotoxin Management) معروف است، بر اساس ارزیابی ریسک، طراحی برنامه‌های پیشگیرانه، و اجرای اقدامات سریع در صورت تشخیص آلودگی استوار است (Meneely et al., 2023, p. 115).  نخستین گام در مدیریت آفلاتوکسین، ارزیابی ریسک است. این ارزیابی شامل شناسایی منابع احتمالی آلودگی (مواد اولیه خوراک، سیلوها، تجهیزات)، ارزیابی شرایط ذخیره‌سازی (رطوبت، دما، تهویه)، و تعیین سطح ریسک آلودگی آفلاتوکسینی بر اساس داده‌های تاریخی و شرایط فعلی است. در فصل پاییز، ارزیابی ریسک باید با توجه به نوسانات دما و رطوبت، و ورود غلات تازه برداشت‌شده به سیلوها، به‌صورت پویا و مداوم انجام شود. دومین گام، طراحی برنامه‌های پیشگیرانه است. این برنامه‌ها شامل: خشک‌کردن سریع دانه‌ها پس از برداشت به رطوبت زیر ۱۳ تا ۱۴ درصد؛ استفاده از اسیدهای آلی (اسید پروپیونیک) به‌عنوان قارچ‌کش انباری؛ بهبود تهویه سیلوها با استفاده از سیستم‌های تهویه با کنترل رطوبت؛ کنترل حشرات انباری؛ و استفاده از سیلوهای با عایق‌بندی مناسب برای کاهش پدیده مهاجرت رطوبت است (Magan, 2006, p. 190).  سومین گام، پایش منظم خوراک است. این پایش شامل آزمایش هر محموله خوراک ورودی به فارم با استفاده از کیت‌های سریع ELISA، پایش رطوبت و دمای خوراک ذخیره‌شده به‌صورت روزانه، و انجام آزمایش‌های تأییدی HPLC در آزمایشگاه‌های مرجع برای نمونه‌های مشکوک است. در فصل پاییز، توصیه می‌شود که پایش آفلاتوکسین در خوراک به‌صورت دوهفتگی انجام شود (Shephard et al., 2013, p. 125).  چهارمین گام، اقدامات اصلاحی در صورت تشخیص آلودگی است. این اقدامات شامل: رقیق‌سازی خوراک آلوده با خوراک سالم برای کاهش سطح آفلاتوکسین به زیر حد مجاز؛ استفاده از مواد جاذب سموم در خوراک برای کاهش جذب آفلاتوکسین در دستگاه گوارش طیور؛ تنظیم جیره غذایی برای حمایت از کبد (افزایش سطح ویتامین E، سلنیوم، و متیونین) و سیستم ایمنی (افزایش سطح ویتامین C و روی)؛ و در صورت آلودگی شدید، دفع خوراک آلوده و جایگزینی آن با خوراک سالم است (Diaz et al., 2005, p. 300). پنجمین گام، مستندسازی و گزارش‌دهی است. تمامی نتایج پایش، اقدامات پیشگیرانه و اصلاحی، و اثرات بر عملکرد طیور باید به‌طور دقیق مستند شوند تا در تحلیل‌های بعدی و بهبود برنامه‌های مدیریت استفاده شوند. علاوه بر این، در صورت تشخیص آلودگی بالاتر از حد مجاز، باید به مراجع قانونی گزارش شود و اقدامات لازم برای جلوگیری از ورود محصولات آلوده به بازار مصرف انجام گردد. برای دانشجویان دکتری تغذیه طیور و اساتید دانشگاه، درک این رویکرد سیستماتیک و اجرای آن در شرایط ذخیره‌سازی پاییزه، برای مدیریت مؤثر آفلاتوکسین در فارم‌های مرغ گوشتی ضروری است.   مرور فصل و نتیجه‌گیری در این فصل، آفلاتوکسین به‌عنوان یکی از خطرناک‌ترین مایکوتوکسین‌ها در صنعت طیور به‌طور جامع مورد بررسی قرار گرفت. آفلاتوکسین B1 که توسط قارچ Aspergillus flavus تولید می‌شود، یک سرطان‌زای گروه ۱ است که در شرایط ذخیره‌سازی خوراک در فصل پاییز به دلیل رطوبت بالا و نوسانات دما، ریسک تولید آن به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. مکانیسم‌های سمیت آفلاتوکسین در طیور شامل آسیب به کبد، سرکوب سیستم ایمنی، اختلال در سنتز پروتئین، و آسیب به مخاط روده است که منجر به کاهش رشد، افزایش ضریب تبدیل غذایی، افزایش بیماری‌ها و تلفات می‌شود. عوامل مؤثر بر تولید آفلاتوکسین در ذخیره‌سازی شامل رطوبت دانه‌ها، دما، تهویه، حضور حشرات، و رقابت بین گونه‌های قارچی است. روش‌های تشخیص آفلاتوکسین شامل روش‌های کروماتوگرافی (HPLC به‌عنوان روش مرجع)، ایمونوشیمیایی (ELISA و تست‌های جریان جانبی برای پایش سریع)، و بیولوژیکی هستند. استراتژی‌های کنترل آفلاتوکسین شامل استراتژی‌های فیزیکی (خشک‌کردن، کنترل دما، تهویه، عایق‌بندی سیلوها، کنترل حشرات، اتمسفرهای تغییر یافته، پرتوتابی)، شیمیایی (اسیدهای آلی، آمونیاک‌دهی، اوزون، مواد جاذب سموم)، و بیولوژیک (باکتری‌های آنتاگونیست، مخمرها، سویه‌های غیرتوکسیژنیک، آنزیم‌های تجزیه‌کننده) است. اثرات آفلاتوکسین بر عملکرد جوجه‌های گوشتی شامل کاهش وزن، کاهش مصرف خوراک، افزایش ضریب تبدیل غذایی، سرکوب سیستم ایمنی، و کاهش کیفیت لاشه است. مدیریت آفلاتوکسین در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز نیازمند یک رویکرد سیستماتیک شامل ارزیابی ریسک، پیشگیری، پایش، اقدامات اصلاحی، و مستندسازی است. در فصل بعدی، زیرالنون به‌عنوان دومین مایکوتوکسین مورد بررسی در این بررسی، به‌طور جامع مورد مطالعه قرار می‌گیرد.   فصل سوم: زیرالنون در ذخیره‌سازی خوراک طیور در فصل پاییز   اکولوژی و اپیدمیولوژی زیرالنون در شرایط ذخیره‌سازی زیرالنون (Zearalenone یا ZEN) یکی از مایکوتوکسین‌های مهم است که توسط گونه‌های قارچ Fusarium، به‌ویژه Fusarium graminearum (هم‌نام Gibberella zeae) و Fusarium culmorum تولید می‌شود. برخلاف آفلاتوکسین که عمدتاً در شرایط ذخیره‌سازی تولید می‌شود، زیرالنون عمدتاً در مزرعه و در طول رشد گیاه تولید می‌گردد. با این حال، درک اکولوژی و اپیدمیولوژی زیرالنون در شرایط ذخیره‌سازی برای مدیریت این سم در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز ضروری است، زیرا شرایط ذخیره‌سازی می‌تواند بر سطح این سم تأثیر بگذارد (Zinedine et al., 2007, p. 8).  قارچ Fusarium graminearum یک قارچ میدانی است که در خاک و بقایای گیاهی زندگی می‌کند و در طول فصل رشد گیاه، از طریق شکاف‌ها و زخم‌های طبیعی در گیاه وارد آن می‌شود. این قارچ عمدتاً در شرایط مرطوب و خنک (دما بین ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد و رطوبت نسبی بالای ۸۰ درصد) فعال است و تولید زیرالنون در مرحله تولید جنسی قارچ (تشکیل پریتسیا) رخ می‌دهد (Sutton, 1982, p. 125). در فصل پاییز که برداشت غلات انجام می‌شود، دانه‌های آلوده به زیرالنون وارد سیلوهای ذخیره‌سازی می‌شوند. اگر رطوبت دانه‌ها بالاتر از ۱۸ درصد باشد، قارچ Fusarium می‌تواند به رشد خود ادامه دهد و سطح زیرالنون را در طول ذخیره‌سازی افزایش دهد. مطالعات نشان داده‌اند که در دانه‌های ذرت با رطوبت ۲۰ درصد ذخیره‌شده در دمای ۲۰ درجه سانتی‌گراد، سطح زیرالنون پس از ۳ ماه ذخیره‌سازی به ۲ برابر افزایش یافت (Magan, 2006, p. 185). از منظر اپیدمیولوژیک، آلودگی زیرالنون در غلات یک مسئله جهانی است، اما فراوانی آن در مناطق مختلف متفاوت است. مناطق معتدل با رطوبت بالا نظیر شمال اروپا، کانادا، و شمال ایالات متحده، بیشترین میزان آلودگی به زیرالنون را دارند. در ایران، مطالعات نشان داده‌اند که آلودگی ذرت و گندم به زیرالنون در مناطق شمالی و غربی کشور به دلیل رطوبت بالاتر، بیشتر از مناطق مرکزی و جنوبی است (Ostadrahimi et al., 2014, p. 50). در فصل پاییز، اکولوژی زیرالنون در سیلوهای ذخیره‌سازی تحت تأثیر عواملی نظیر رطوبت دانه‌ها، دما، تهویه، و رقابت بین گونه‌های قارچی قرار می‌گیرد. برخلاف آفلاتوکسین که در سیلوهای گرم و خشک‌تر نیز تولید می‌شود، زیرالنون در سیلوهای خنک‌تر و مرطوب‌تر تولید می‌شود و این تفاوت اکولوژیک برای طراحی استراتژی‌های کنترل مهم است.   مکانیسم‌های سمیت زیرالنون در طیور زیرالنون به دلیل شباهت ساختاری به هورمون استروژن، اثرات استروژنیک قوی دارد و مکانیسم سمیت آن در بدن طیور عمدتاً از طریق اتصال به گیرنده‌های استروژنی عمل می‌کند. ساختار شیمیایی زیرالنون شامل یک حلقه رزورسیلیک اسید متصل به یک زنجیره استرولیک است که این ساختار به آن اجازه می‌دهد به گیرنده‌های استروژنی α (ERα) و β (ERβ) متصل شود و اثرات استروژنیک ایجاد کند (Kuiper et al., 1998, p. 55). در پستانداران، اتصال زیرالنون به گیرنده‌های استروژنی باعث اختلالات تولیدمثلی شامل بزرگ شدن واژن، تورم پستان، ناباروری، و سقط جنین می‌شود. در طیور، حساسیت به زیرالنون به‌طور قابل توجهی کمتر از پستانداران است، زیرا گیرنده‌های استروژنی در طیور ساختار متفاوتی دارند و تمایل کمتری به اتصال زیرالنون دارند (Bryden, 2012, p. 9). با این حال، در دوزهای بالا (بالای ۱ میلی‌گرم بر کیلوگرم خوراک)، زیرالنون می‌تواند اثرات منفی بر طیور، به‌ویژه بر تولیدمثلی و سیستم ایمنی، داشته باشد. از منظر تاریخی، کشف اثرات استروژنیک زیرالنون به سال ۱۹۶۲ بازمی‌گردد زمانی که Stob و همکاران مشاهده کردند که خوک‌های تغذیه‌شده با ذرت آلوده به قارچ Fusarium دچار تورم فرج و اختلالات استروژنیک شدند (Stob et al., 1962, p. 442).  این مشاهدات اولیه پایه‌ای برای درک مکانیسم سمیت زیرالنون فراهم کرد و در دهه‌های بعد، مطالعات متعددی ساختار گیرنده‌های استروژنی و نحوه اتصال زیرالنون به آن‌ها را روشن ساختند. در طیور، زیرالنون پس از مصرف از طریق خوراک، در دستگاه گوارش جذب می‌شود و وارد جریان خون می‌گردد. جذب اصلی این سم در روده باریک رخ می‌دهد و نرخ جذب آن به دلیل حلالیت پایین در آب، نسبتاً کند است. پس از جذب، زیرالنون در کبد متابولیزه می‌شود و دو متابولیت اصلی آن شامل α-زیرالنول (α-zearalenol) و β-زیرالنول (β-zearalenol) تولید می‌شوند. این متابولیسم توسط آنزیم‌های سیتوکروم P450، به‌ویژه CYP1A1 و CYP3A4 انجام می‌شود. α-زیرالنول تمایل بسیار بالاتری به گیرنده‌های استروژنی نسبت به زیرالنون والد دارد (حدود ۹۲ برابر قوی‌تر) و بنابراین، متابولیسم زیرالنون به α-زیرالنول در واقع سمیت آن را افزایش می‌دهد (Malekinejad et al., 2006, p. 115). در پستانداران، نرخ تبدیل زیرالنون به α-زیرالنول بالاتر از طیور است و این یکی از دلایل حساسیت بالاتر پستانداران به این سم است. در طیور، نرخ تبدیل به α-زیرالنول پایین‌تر است و بیشتر زیرالنون به β-زیرالنول که تمایل کمتری به گیرنده‌های استروژنی دارد، تبدیل می‌شود (Bryden, 2012, p. 10). علاوه بر اثرات استروژنیک، زیرالنون اثرات دیگری نیز بر طیور دارد. مطالعات نشان داده‌اند که زیرالنون می‌تواند باعث سرکوب سیستم ایمنی از طریق کاهش تولید سایتوکین‌های التهابی نظیر اینترلوکین ۱ (IL-1) و فاکتور نکروز توموری آلفا (TNF-α) شود. این سرکوب ایمنی می‌تواند حساسیت طیور به بیماری‌های عفونی را افزایش دهد (Marin et al., 2013, p. 65). زیرالنون همچنین اثرات منفی بر مخاط روده دارد و می‌تواند باعث اختلال در barrier روده و افزایش نفوذپذیری آن به پاتوژن‌ها شود. مطالعات in vitro نشان داده‌اند که زیرالنون در غلظت‌های بالا می‌تواند باعث آسیب به سلول‌های اپیتلیال روده و اختلال در اتصالات محکم (tight junctions) بین سلول‌ها شود (Pinton & Oswald, 2014, p. 355). علاوه بر این، زیرالنون اثرات مضر بر اندوکرینی طیور دارد. در خروس‌های نژاد گوشتی، مصرف خوراک حاوی زیرالنون در سطح بالای ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم می‌تواند باعث کاهش حجم بیضه‌ها، کاهش تولید اسپرم، و کاهش سطح تستوسترون خون شود (Bryden, 2012, p. 11). این اثرات بر تولیدمثلی خروس‌ها می‌تواند بر نرخ باروری گله مادری تأثیر بگذارد و در نتیجه، بر تولید جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز که این سم در خوراک تشدید می‌شود، اثر منفی بگذارد. نگرانی عمده‌تر در مورد زیرالنون، اثرات ترکیبی آن با سایر مایکوتوکسین‌هاست. در شرایط ذخیره‌سازی در فصل پاییز، زیرالنون اغلب به‌صورت همزمان با DON و در برخی موارد با آفلاتوکسین در خوراک یافت می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند که اثرات ترکیبی زیرالنون و DON بر عملکرد جوجه‌های گوشتی بیشتر از مجموع اثرات منفرد هر یک است (Grenier & Oswald, 2011, p. 1950).  این هم‌آلودگی می‌تواند اثرات هم‌افزایی (synergistic) یا جمعی (additive) ایجاد کند که مدیریت آن را پیچیده‌تر می‌سازد.   عوامل مؤثر بر تولید زیرالنون در ذخیره‌سازی پاییزه تولید زیرالنون در شرایط ذخیره‌سازی خوراک در فصل پاییز تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی قرار دارد که درک هر یک برای طراحی استراتژی‌های کنترل مؤثر ضروری است. نخستین عامل، رطوبت دانه‌ها و فعالیت آب است. برخلاف آفلاتوکسین که در فعالیت آب پایین (۰٫۸۰) نیز تولید می‌شود، تولید زیرالنون نیازمند فعالیت آب بالاتر (حداقل ۰٫۹۰) است. این بدان معناست که تولید زیرالنون در شرایط ذخیره‌سازی تنها زمانی رخ می‌دهد که رطوبت دانه‌ها بالاتر از ۱۸ تا ۲۰ درصد باشد (Magan et al., 2003, p. 192). در فصل پاییز، دانه‌های تازه برداشت‌شده اغلب رطوبتی در این محدوده دارند و اگر به‌سرعت خشک نشوند، فعالیت آب آن‌ها در محدوده بهینه برای تولید زیرالنون قرار می‌گیرد. دومین عامل، دمای ذخیره‌سازی است. دمای بهینه برای تولید زیرالنون بین ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد است که این محدوده دمایی در فصل پاییز در بسیاری از مناطق جهان از جمله ایران، به‌طور طبیعی فراهم است. مطالعات نشان داده‌اند که تولید زیرالنون در دمای ۲۰ درجه سانتی‌گراد و رطوبت ۲۰ درصد به بالاترین سطح می‌رسد (Sutton, 1982, p. 128).  سومین عامل، مدت زمان ذخیره‌سازی است. تولید زیرالنون در شرایط ذخیره‌سازی یک فرآیند تدریجی است و معمولاً پس از گذشت ۴ تا ۸ هفته از شروع رشد قارچ، سطح زیرالنون به مقادیر قابل توجه می‌رسد. در فصل پاییز، اگر دانه‌ها با رطوبت بالا ذخیره شوند، در طول ۲ تا ۳ ماه، سطح زیرالنون می‌تواند به مقادیر خطرناک برسد (Magan, 2006, p. 188).  چهارمین عامل، تهویه سیلوها است. تهویه نامناسب باعث تجمع رطوبت و گاز کربن دی‌اکسید در سیلو می‌شود که شرایط را برای رشد قارچ‌های Fusarium مساعدتر می‌کند. با این حال، برخلاف آفلاتوکسین که در شرایط هوازی تولید می‌شود، قارچ‌های Fusarium می‌توانند در شرایط کم‌اکسیژن نیز به رشد و تولید زیرالنون ادامه دهند، اگرچه نرخ تولید در شرایط هوازی بالاتر است (Sanchis & Magan, 2004, p. 172). پنجمین عامل، نوع ماده اولیه خوراک است. زیرالنون عمدتاً در غلات نظیر ذرت، گندم، جو و یولاف یافت می‌شود. ذرت به دلیل محتوای روغن و رطوبت بالاتر، بیشترین میزان آلودگی به زیرالنون را دارد. در فصل پاییز که برداشت ذرت انجام می‌شود، ریسک آلودگی به زیرالنون در این ماده اولیه به بالاترین سطح می‌رسد (Zinedine et al., 2007, p. 10).  ششمین عامل، حضور حشرات انباری است. حشرات انباری با ایجاد آسیب فیزیکی به دانه‌ها، نقاط ورودی برای قارچ‌های Fusarium فراهم می‌کنند و با تولید گرما و رطوبت، شرایط را برای رشد قارچ مساعدتر می‌سازند. مطالعات نشان داده‌اند که حضور سوسک‌های انباری در سیلوهای ذرت می‌تواند آلودگی زیرالنون را تا ۲ برابر افزایش دهد (Sinha & Sinha, 1992, p. 68).  هفتمین عامل، رقابت بین گونه‌های قارچی است. در سیلوهای ذخیره‌سازی، گونه‌های مختلف قارچی برای منابع غذایی رقابت می‌کنند. حضور قارچ‌های دیگر نظیر Aspergillus و Penicillium می‌تواند رشد Fusarium را محدود کند و تولید زیرالنون را کاهش دهد. با این حال، در شرایط رطوبت بالا که برای Fusarium مساعد است، این قارچ می‌تواند بر سایر قارچ‌ها غالب شود و تولید زیرالنون را افزایش دهد (Wicklow, 1988, p. 78). هشتمین عامل، تاریخ و شرایط برداشت است. دانه‌هایی که در شرایط مرطوب برداشت می‌شوند یا در مزرعه برای مدت طولانی باقی می‌مانند، آلودگی اولیه بالاتری به قارچ‌های Fusarium دارند و در صورت ذخیره‌سازی با رطوبت بالا، این آلودگی به‌سرعت تشدید می‌شود. در فصل پاییز، تأخیر در برداشت به دلیل بارش‌های پاییزه می‌تواند باعث افزایش آلودگی اولیه به زیرالنون شود (Cox et al., 2005, p. 82).   روش‌های تشخیص و پایش زیرالنون در خوراک طیور تشخیص و پایش زیرالنون در خوراک طیور یکی از ارکان اصلی مدیریت این سم در فارم‌های مرغ گوشتی است. در فصل پاییز که ریسک آلودگی زیرالنون به‌ویژه در غلات تازه برداشت‌شده افزایش می‌یابد، پایش منظم خوراک برای تشخیص زودهنگام آلودگی و اتخاذ اقدامات پیشگیرانه ضروری است. روش‌های تشخیص زیرالنون در خوراک طیور به چند دسته اصلی تقسیم می‌شوند: روش‌های کروماتوگرافی، روش‌های ایمونوشیمیایی، و روش‌های نوین تحلیلی (Shephard et al., 2013, p. 122). روش‌های کروماتوگرافی شامل کروماتوگرافی لایه نازک (TLC)، کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC)، و کروماتوگرافی مایع-طیف‌سنجی جرمی (LC-MS/MS) هستند. روش HPLC با استفاده از فلورسنس دتکتور (FLD) به دلیل حساسیت بالا (حد تشخیص در حد نانوگرم بر کیلوگرم)، دقت بالا، و قابلیت تشخیص همزمان زیرالنون و متابولیت‌های آن (α-زیرالنول و β-زیرالنول)، به‌عنوان روش مرجع برای تشخیص زیرالنون در خوراک شناخته می‌شود. این روش توسط AOAC International به‌عنوان روش رسمی برای تشخیص زیرالنون در مواد غذایی و خوراک تأیید شده است (AOAC, 2000, p. 22).  با این حال، این روش نیازمند تجهیزات گران‌قیمت، پرسنل آموزش‌دیده، و زمان طولانی برای آماده‌سازی نمونه و انجام آزمایش است. روش LC-MS/MS که در دهه‌های اخیر توسعه یافته است، حساسیت و دقت بسیار بالاتری نسبت به HPLC-FLD دارد و می‌تواند زیرالنون و متابولیت‌های آن را به‌طور همزمان در مقادیر بسیار ناچیز (پیکوگرم بر کیلوگرم) تشخیص دهد. این روش همچنین قابلیت تشخیص همزمان چندین مایکوتوکسین را دارد و در پایش‌های چندمایکوتوکسینی (multi-mycotoxin analysis) بسیار کارآمد است (Sforza et al., 2006, p. 88). با این حال، هزینه بالای تجهیزات LC-MS/MS و نیاز به پرسنل تخصصی، استفاده از آن را در پایش‌های روزمره محدود می‌کند. روش‌های ایمونوشیمیایی شامل الایزا (ELISA) و تست‌های جریان جانبی (lateral flow tests) هستند. روش ELISA یکی از پرکاربردترین روش‌های تشخیص زیرالنون در خوراک طیور است که بر اساس واکنش آنتی‌بادی-آنتی‌ژن عمل می‌کند. این روش حساسیت بالا (حد تشخیص در حد نانوگرم بر کیلوگرم)، سرعت بالا (۳۰ تا ۶۰ دقیقه برای هر نمونه)، و قابلیت پردازش همزمان چندین نمونه را دارد و هزینه هر آزمایش نسبت به HPLC بسیار پایین‌تر است (Zheng et al., 2006, p. 178).  با این حال، این روش ممکن است دقت کمتری نسبت به HPLC داشته باشد و در حضور مایکوتوکسین‌های دیگر، تداخل (cross-reactivity) رخ دهد. به‌ویژه، متابولیت‌های زیرالنون نظیر α-زیرالنول و β-زیرالنول ممکن است با آنتی‌بادی‌های ELISA واکنش متقاطع نشان دهند و باعث نتایج مثبت کاذب شوند. تست‌های جریان جانبی که به‌صورت کیت‌های سریع و قابل‌حمل درآمده‌اند، امکان تشخیص زیرالنون در محل فارم را فراهم می‌کنند. این تست‌ها در عرض ۵ تا ۱۵ دقیقه نتیجه می‌دهند و برای پایش سریع خوراک در زمان تحویل به فارم مناسب هستند (Krska et al., 2008, p. 102).  در سال‌های اخیر، روش‌های نوین تحلیلی نظیر سنسورهای الکتروشیمیایی، سنسورهای نوری، و روش‌های مبتنی بر نانوتکنولوژی برای تشخیص زیرالنون توسعه یافته‌اند. این روش‌ها مزایای نظیر سرعت بالا، هزینه پایین، قابلیت حمل، و حساسیت بالا را دارند و در آینده می‌توانند جایگزین روش‌های سنتی شوند (Meneely et al., 2023, p. 112).  یکی از چالش‌های مهم در پایش زیرالنون، نمونه‌برداری صحیح است. زیرالنون مانند سایر مایکوتوکسین‌ها به‌طور ناهمگن در دانه‌ها توزیع می‌شود و ممکن است در یک محموله خوراک، بخش‌هایی به‌شدت آلوده و بخش‌های دیگر عاری از سم باشند. این توزیع ناهمگن که به «توزیع پواسون» (Poisson distribution) معروف است، باعث می‌شود که نمونه‌برداری از بخش کوچکی از محموله، نتایج غیردقیق به دست دهد. برای رفع این مشکل، توصیه می‌شود که از هر محموله خوراک، حداقل ۱۰ نقطه نمونه‌برداری انجام شود و نمونه‌ها با هم مخلوط شوند تا یک نمونه مرکب (composite sample) به دست آید (FAO, 2001, p. 30).  در فصل پاییز، توصیه می‌شود که فارم‌های مرغ گوشتی برنامه پایش منظم زیرالنون را در خوراک خود اجرا کنند. این برنامه باید شامل آزمایش هر محموله ذرت و گندم ورودی به فارم با استفاده از کیت‌های سریع ELISA یا جریان جانبی، و آزمایش‌های تأییدی HPLC یا LC-MS/MS در آزمایشگاه‌های مرجع برای نمونه‌های مشکوک باشد. علاوه بر این، پایش همزمان DON در کنار زیرالنون به دلیل هم‌آلودگی شایع این دو سم، توصیه می‌شود (Grenier & Oswald, 2011, p. 1952).   استراتژی‌های فیزیکی کنترل زیرالنون در ذخیره‌سازی استراتژی‌های فیزیکی کنترل زیرالنون در ذخیره‌سازی خوراک طیور شامل مجموعه‌ای از روش‌ها و فناوری‌ها هستند که هدف آن‌ها ایجاد شرایط نامساعد برای رشد قارچ‌های Fusarium و تولید زیرالنون در سیلوها و انبارهای خوراک است. از آنجا که زیرالنون عمدتاً در مزرعه تولید می‌شود و تولید آن در ذخیره‌سازی نیازمند رطوبت بالا (بالای ۱۸ درصد) است، استراتژی‌های فیزیکی برای کنترل این سم بر دو محور اصلی متمرکز هستند: نخست، جلوگیری از تشدید تولید زیرالنون در ذخیره‌سازی از طریق کنترل رطوبت و دما؛ و دوم، حذف یا کاهش زیرالنون موجود در دانه‌های آلوده از طریق روش‌های فیزیکی (Magan, 2006, p. 190).  نخستین و مهم‌ترین استراتژی فیزیکی، خشک‌کردن سریع دانه‌ها پس از برداشت است. خشک‌کردن دانه‌ها به رطوبت زیر ۱۴ درصد، فعالیت آب را به زیر ۰٫۷۰ کاهش می‌دهد که در این سطح، رشد Fusarium و تولید زیرالنون متوقف می‌شود. در فصل پاییز، به دلیل رطوبت بالای محیط، خشک‌کردن با هوای محیط ممکن است به رطوبت مطلوب نرسد و استفاده از خشک‌کن‌های با هوای گرم ضروری است. خشک‌کردن با هوای گرم در دمای ۸۰ تا ۱۲۰ درجه سانتی‌گراد می‌تواند رطوبت دانه‌ها را در عرض چند ساعت به سطح مطلوب برساند (Morey et al., 2003, p. 78). با این حال، این روش هزینه انرژی بالایی دارد و در صورت عدم کنترل دقیق دما، می‌تواند باعث آسیب حرارتی به دانه‌ها شود. دومین استراتژی فیزیکی، کنترل دمای ذخیره‌سازی است. نگهداری دانه‌ها در دمای زیر ۱۰ درجه سانتی‌گراد می‌تواند رشد قارچ‌های Fusarium را به‌طور قابل توجهی کند کند و تولید زیرالنون را متوقف کند. در فصل پاییز، در اواخر فصل که دمای محیط به‌طور طبیعی کاهش می‌یابد، این استراتژی به‌طور طبیعی اجرا می‌شود، اما در ابتدای فصل که دما هنوز در محدوده ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد است، استفاده از سیستم‌های تهویه با هوای سرد (aeration with chilled air) ممکن است لازم باشد (Reed et al., 2003, p. 92). سومین استراتژی فیزیکی، جداسازی دانه‌های آلوده از دانه‌های سالم است. زیرالنون در دانه‌های آلوده به‌طور ناهمگن توزیع می‌شود و دانه‌های به‌شدت آلوده اغلب تغییرات ظاهری نظیر تغییر رنگ، چروکیدگی، یا کپک‌زدگی نشان می‌دهند. جداسازی این دانه‌ها از طریق روش‌های فیزیکی نظیر الک‌کردن (screening)، جداسازی با هوای فشار (aspiration)، و جداسازی با وزن مخصوص (gravity separation) می‌تواند سطح زیرالنون در محموله را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد. مطالعات نشان داده‌اند که جداسازی دانه‌های آلوده از ذرت می‌تواند سطح زیرالنون را تا ۵۰ تا ۷۰ درصد کاهش دهد (Schollenberger et al., 2008, p. 115).  چهارمین استراتژی فیزیکی، شستشوی دانه‌ها با آب است. زیرالنون به دلیل حلالیت نسبتاً پایین در آب، به‌طور ضعیفی با آب شسته می‌شود، اما شستشوی دانه‌ها با آب می‌تواند بخشی از سم موجود در سطح دانه‌ها را حذف کند. مطالعات نشان داده‌اند که شستشوی ذرت آلوده با آب به مدت ۳۰ دقیقه می‌تواند سطح زیرالنون را تا ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش دهد (Yener & Köksel, 2013, p. 65).  با این حال، این روش باعث افزایش رطوبت دانه‌ها می‌شود و باید پس از شستشو، دانه‌ها مجدداً خشک شوند. پنجمین استراتژی فیزیکی، استفاده از پرتوتابی است. پرتوتابی با پرتوهای گاما یا پرتوهای الکترونی (e-beam) می‌تواند اسپورهای قارچ‌های Fusarium را غیرفعال کند و رشد آن‌ها را متوقف نماید. مطالعات نشان داده‌اند که پرتوتابی ذرت آلوده به زیرالنون با دوز ۱۰ کیلوگری می‌تواند رشد قارچ Fusarium را متوقف کند، اگرچه تأثیر آن بر سطح زیرالنون موجود در دانه‌ها محدود است (Calado et al., 2014, p. 118).  ششمین استراتژی فیزیکی، استفاده از اتمسفرهای تغییر یافته (modified atmospheres) است. جایگزینی اکسیژن سیلو با گازهای خنثی نظیر نیتروژن یا دی‌اکسید کربن می‌تواند رشد قارچ‌های Fusarium را متوقف کند. با این حال، قارچ‌های Fusarium نسبت به شرایط کم‌اکسیژن مقاومت بیشتری نسبت به قارچ‌های Aspergillus دارند و برای متوقف کردن کامل رشد آن‌ها، غلظت اکسیژن باید به زیر ۱ درصد کاهش یابد (Jayas, 2012, p. 82).  هفتمین استراتژی فیزیکی، کنترل حشرات انباری است. حشرات انباری با ایجاد آسیب فیزیکی به دانه‌ها و تولید گرما و رطوبت، شرایط را برای رشد قارچ‌های Fusarium مساعدتر می‌کنند. کنترل حشرات از طریق روش‌های فیزیکی نظیر تمیز کردن سیلوها قبل از ذخیره‌سازی، استفاده از تورهای ضدحشره در دهانه‌های تهویه، و استفاده از دمای پایین (زیر ۱۵ درجه سانتی‌گراد) می‌تواند به کاهش ریسک آلودگی زیرالنون کمک کند (Hagstrum & Subramanyam, 2010, p. 58).   استراتژی‌های شیمیایی کنترل زیرالنون در ذخیره‌سازی استراتژی‌های شیمیایی کنترل زیرالنون در ذخیره‌سازی خوراک طیور شامل استفاده از مواد شیمیایی برای مهار رشد قارچ‌های Fusarium و جلوگیری از تولید زیرالنون، یا تجزیه زیرالنون تولیدشده هستند. این استراتژی‌ها در فصل پاییز به‌عنوان مکمل استراتژی‌های فیزیکی مورد استفاده قرار می‌گیرند. نخستین گروه از مواد شیمیایی، قارچ‌کش‌های انباری هستند که به دانه‌ها اضافه می‌شوند و رشد قارچ‌ها را مهار می‌کنند. اسیدهای آلی نظیر اسید پروپیونیک، اسید استیک، و اسید سوربیک از پرکاربردترین قارچ‌کش‌های انباری هستند. اسید پروپیونیک و نمک‌های آن در سطح ۰٫۱ تا ۰٫۳ درصد وزنی دانه‌ها، می‌توانند رشد قارچ‌های Fusarium را برای چندین ماه مهار کنند (Paster et al., 1988, p. 48).  با این حال، قارچ‌های Fusarium نسبت به اسیدهای آلی مقاومت بیشتری نسبت به قارچ‌های Aspergillus دارند و ممکن است به دوزهای بالاتر اسید نیاز باشد. دومین گروه از مواد شیمیایی، اوزون (O3) است. اوزون یک گاز اکسیدکننده قوی است که می‌تواند زیرالنون را تجزیه کند. مطالعات نشان داده‌اند که تیمار ذرت آلوده به زیرالنون با اوزون در غلظت ۵۰ میلی‌گرم بر لیتر به مدت ۴۸ ساعت، می‌تواند سطح زیرالنون را تا ۶۰ درصد کاهش دهد (McKenzie et al., 1997, p. 85).  اوزون همچنین اثر ضدقارچی و ضدحشره‌ای دارد و می‌تواند اسپورهای قارچ‌های Fusarium و حشرات انباری را از بین ببرد. مزیت اوزون این است که پس از واکنش، به اکسیژن تجزیه می‌شود و هیچ باقیمانده سمی در خوراک باقی نمی‌گذارد. با این حال، اوزون می‌تواند باعث اکسیداسیون روغن‌ها و ویتامین‌ها در خوراک شود و ارزش تغذیه‌ای آن را کاهش دهد (Tiwari et al., 2010, p. 82).  سومین گروه از مواد شیمیایی، مواد اکسیدکننده نظیر پرمنگنات پتاسیم و هیپوکلریت سدیم هستند. این مواد می‌توانند زیرالنون را از طریق اکسیداسیون حلقه‌های آروماتیک تجزیه کنند. مطالعات نشان داده‌اند که تیمار ذرت آلوده با محلول هیپوکلریت سدیم ۵ درصد به مدت ۳۰ دقیقه، می‌تواند سطح زیرالنون را تا ۴۰ درصد کاهش دهد (Bretz et al., 2005, p. 70).با این حال، استفاده از این مواد در خوراک طیور محدودیت‌های جدی دارد زیرا باعث تخریب مواد مغذی و ایجاد باقیمانده‌های شیمیایی در خوراک می‌شود. چهارمین گروه از مواد شیمیایی، مواد جاذب سموم (mycotoxin binders) هستند که به خوراک اضافه می‌شوند و زیرالنون را در دستگاه گوارش طیور جذب می‌کنند و از جذب آن جلوگیری می‌نمایند. برخلاف آفلاتوکسین که به‌خوبی توسط رس‌های خاکی جذب می‌شود، زیرالنون به دلیل ساختار غیرقطبی و حلالیت پایین در آب، به‌طور ضعیفی توسط رس‌های خاکی جذب می‌شود. برای جذب زیرالنون، مواد جاذب با سطح آلی نظیر کربن فعال و دیواره سلولی مخمرها مؤثرتر هستند (Ramos & Hernández, 1997, p. 178). پنجمین گروه از مواد شیمیایی، مواد تجزیه‌کننده شیمیایی (chemical degrading agents) هستند. این مواد می‌توانند ساختار شیمیایی زیرالنون را از طریق واکنش‌های شیمیایی تغییر دهند و آن را به محصولات غیرسمی تبدیل کنند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از سدیم متابی‌سولفیت در سطح ۰٫۵ درصد می‌تواند زیرالنون را تا ۵۰ درصد تجزیه کند (Bretz et al., 2005, p. 72). با این حال، استفاده از این مواد در خوراک طیور نیازمند ارزیابی‌های ایمنی بیشتر است.   استراتژی‌های بیولوژیک کنترل زیرالنون در ذخیره‌سازی استراتژی‌های بیولوژیک کنترل زیرالنون در ذخیره‌سازی خوراک طیور شامل استفاده از ارگانیسم‌های زنده یا محصولات متابولیک آن‌ها برای مهار رشد قارچ‌های Fusarium و جلوگیری از تولید زیرالنون، یا تجزیه زیرالنون تولیدشده هستند. این استراتژی‌ها در دهه‌های اخیر به‌طور قابل توجهی توسعه یافته‌اند و جایگزین یا مکمل استراتژی‌های فیزیکی و شیمیایی محسوب می‌شوند (Kabak, 2009, p. 138).  نخستین گروه از استراتژی‌های بیولوژیک، استفاده از باکتری‌های آنتاگونیست است. باکتری‌های مختلفی نظیر Bacillus subtilis، Bacillus amyloliquefaciens، و Lactobacillus spp می‌توانند رشد قارچ‌های Fusarium را مهار کنند و تولید زیرالنون را کاهش دهند. مکانیسم‌های آنتاگونیسم شامل رقابت برای منابع غذایی و فضای رشد، تولید ترکیبات ضدقارچی نظیر لیپوپپتیدها و پلی‌کتیدها، و تولید آنزیم‌های تجزیه‌کننده دیواره سلولی قارچ‌ها است. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از Bacillus subtilis در سطح ۱۰۸ CFU بر گرم دانه‌های ذخیره‌شده، می‌تواند رشد Fusarium graminearum را تا ۷۰ درصد مهار کند و تولید زیرالنون را تا ۸۰ درصد کاهش دهد (Yin et al., 2008, p. 158).  باکتری‌های اسید لاکتیک (LAB) نیز با تولید اسید لاکتیک و اسید استیک، pH محیط را کاهش می‌دهند و شرایط را برای رشد قارچ‌های Fusarium نامساعد می‌کنند. علاوه بر این، برخی سویه‌های LAB می‌توانند زیرالنون را در دستگاه گوارش طیور جذب کنند و از جذب آن جلوگیری نمایند (Dalié et al., 2010, p. 418).  دومین گروه از استراتژی‌های بیولوژیک، استفاده از مخمرهای آنتاگونیست است. مخمرها نظیر Saccharomyces cerevisiae و Pichia ohmeri می‌توانند با رقابت برای منابع غذایی و فضای رشد، و تولید ترکیبات ضدقارچی، رشد قارچ‌های Fusarium را مهار کنند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از Saccharomyces cerevisiae در سطح ۱۰۷ سلول بر گرم دانه‌های ذخیره‌شده، می‌تواند تولید زیرالنون را تا ۶۰ درصد کاهش دهد (Shetty et al., 2007, p. 92).  علاوه بر این، دیواره سلولی مخمرها حاوی گلوکان‌ها و مانان‌ها است که می‌توانند زیرالنون را در دستگاه گوارش طیور جذب کنند. سومین گروه از استراتژی‌های بیولوژیک، استفاده از آنزیم‌های تجزیه‌کننده زیرالنون است. آنزیم‌های مختلفی نظیر لاکتونازها و هیدرولازها می‌توانند ساختار شیمیایی زیرالنون را تجزیه کنند و آن را به محصولات غیرسمی تبدیل نمایند. مطالعات نشان داده‌اند که آنزیم لاکتون هیدرولاز که از باکتری Clonostachys rosea استخراج می‌شود، می‌تواند زیرالنون را با باز کردن حلقه لاکتون تجزیه کند و سمیت آن را به‌طور کامل حذف نماید (Kakeya et al., 1991, p. 105). این آنزیم‌ها در حال حاضر در مرحله تحقیق و توسعه هستند و محصولات تجاری آن‌ها در آینده قابل انتظار است. چهارمین گروه از استراتژی‌های بیولوژیک، استفاده از قارچ‌های آنتاگونیست است. قارچ‌های مختلفی نظیر Trichoderma harzianum و Clonostachys rosea می‌توانند با رقابت و پارازیتیسم، رشد قارچ‌های Fusarium را مهار کنند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از Clonostachys rosea در دانه‌های ذخیره‌شده می‌تواند تولید زیرالنون را تا ۷۵ درصد کاهش دهد (Xu et al., 2007, p. 130).  پنجمین گروه از استراتژی‌های بیولوژیک، استفاده از باکتری‌های تجزیه‌کننده زیرالنون است. مطالعات نشان داده‌اند که برخی باکتری‌ها نظیر Rhodococcus erythropolis و Sphingomonas spp. می‌توانند زیرالنون را به عنوان منبع کربن مصرف کنند و آن را به محصولات غیرسمی متابولیزه نمایند (Kabak, 2009, p. 140).   اثرات زیرالنون بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز اثرات زیرالنون بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز به دلیل تشدید آلودگی و هم‌آلودگی با سایر مایکوتوکسین‌ها، اهمیت ویژه‌ای دارد. اگرچه طیور نسبت به زیرالنون حساسیت کمتری نسبت به پستانداران دارند، اما در دوزهای بالا و در شرایط هم‌آلودگی با DON، اثرات منفی قابل توجهی بر عملکرد جوجه‌های گوشتی مشاهده شده است. در زمینه رشد، مطالعات نشان داده‌اند که زیرالنون به‌تنهایی در سطح ۱ تا ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم خوراک، اثر معنی‌داری بر وزن نهایی جوجه‌های گوشتی ندارد. با این حال، در سطح بالای ۱۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم، کاهش ۵ تا ۸ درصدی وزن نهایی گزارش شده است (Bryden, 2012, p. 12).  در فصل پاییز که زیرالنون اغلب به‌صورت همزمان با DON در خوراک یافت می‌شود، اثرات ترکیبی این دو سم می‌تواند به‌طور قابل توجهی بر رشد تأثیر بگذارد. مطالعات نشان داده‌اند که هم‌آلودگی زیرالنون (۲ میلی‌گرم بر کیلوگرم) و DON (۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم) باعث کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی وزن نهایی جوجه‌های گوشتی می‌شود (Grenier & Oswald, 2011, p. 1955).  در زمینه مصرف خوراک و ضریب تبدیل غذایی، زیرالنون به‌تنهایی اثر معنی‌داری بر مصرف خوراک ندارد، اما در حضور DON، مصرف خوراک به دلیل اثرات DON بر مرکز اشتهاء کاهش می‌یابد. در زمینه سلامت و ایمنی، زیرالنون باعث سرکوب سیستم ایمنی از طریق کاهش تولید سایتوکین‌های التهابی می‌شود. در فصل پاییز که طیور به دلیل نوسانات دما و استرس‌های محیطی، سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، اثرات سرکوب‌کننده زیرالنون بر سیستم ایمنی می‌تواند به‌طور هم‌افزایی باعث افزایش بیماری‌ها و تلفات شود (Marin et al., 2013, p. 68).  در زمینه تولیدمثلی، زیرالنون در دوزهای بالا می‌تواند باعث کاهش حجم بیضه‌ها در خروس‌های نژاد گوشتی و کاهش تولید اسپرم شود. این اثرات بر تولیدمثلی خروس‌ها می‌تواند بر نرخ باروری گله مادری تأثیر بگذارد و در نتیجه، بر تولید جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز اثر منفی بگذارد (Bryden, 2012, p. 13). در زمینه کیفیت لاشه، زیرالنون به‌تنهایی اثر معنی‌داری بر کیفیت لاشه ندارد، اما در حضور DON، کیفیت لاشه به دلیل کاهش رشد و تغییر در ترکیب لاشه تحت تأثیر قرار می‌گیرد.   مدیریت زیرالنون در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز مدیریت زیرالنون در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز نیازمند یک رویکرد سیستماتیک و چندوجهی است که شامل پیشگیری، پایش و اقدامات اصلاحی است. نخستین گام، ارزیابی ریسک است. این ارزیابی شامل شناسایی منابع احتمالی آلودگی (عمدتاً ذرت و گندم)، ارزیابی شرایط ذخیره‌سازی (رطوبت، دما، تهویه)، و تعیین سطح ریسک آلودگی زیرالنون بر اساس داده‌های تاریخی و شرایط فعلی است. در فصل پاییز، ارزیابی ریسک باید با توجه به رطوبت بالای غلات تازه برداشت‌شده و نوسانات دما، به‌صورت پویا و مداوم انجام شود (Meneely et al., 2023, p. 118).  دومین گام، طراحی برنامه‌های پیشگیرانه است. این برنامه‌ها شامل: خشک‌کردن سریع دانه‌ها پس از برداشت به رطوبت زیر ۱۴ درصد؛ جداسازی دانه‌های آلوده از دانه‌های سالم؛ استفاده از اسیدهای آلی به‌عنوان قارچ‌کش انباری؛ بهبود تهویه سیلوها؛ و کنترل حشرات انباری است. سومین گام، پایش منظم خوراک است. این پایش شامل آزمایش هر محموله ذرت و گندم ورودی به فارم با استفاده از کیت‌های سریع ELISA، و آزمایش‌های تأییدی HPLC در آزمایشگاه‌های مرجع برای نمونه‌های مشکوک است. در فصل پاییز، توصیه می‌شود که پایش زیرالنون در خوراک به‌صورت ماهانه انجام شود و پایش همزمان DON نیز انجام گردد (Shephard et al., 2013, p. 128).  چهارمین گام، اقدامات اصلاحی در صورت تشخیص آلودگی است. این اقدامات شامل: رقیق‌سازی خوراک آلوده با خوراک سالم؛ استفاده از مواد جاذب سموم مناسب برای زیرالنون (کربن فعال، دیواره سلولی مخمرها)؛ تنظیم جیره غذایی برای حمایت از سیستم ایمنی؛ و در صورت آلودگی شدید، دفع خوراک آلوده و جایگزینی آن با خوراک سالم است. پنجمین گام، مستندسازی و گزارش‌دهی است. تمامی نتایج پایش، اقدامات پیشگیرانه و اصلاحی، و اثرات بر عملکرد طیور باید به‌طور دقیق مستند شوند. مرور فصل و نتیجه‌گیری در این فصل، زیرالنون به‌عنوان دومین مایکوتوکسین مورد بررسی به‌طور جامع مورد مطالعه قرار گرفت. زیرالنون که توسط قارچ‌های Fusarium graminearum و Fusarium culmorum تولید می‌شود، یک مایکوتوکسین با اثرات استروژنیک است که عمدتاً در مزرعه تولید می‌گردد اما در شرایط ذخیره‌سازی با رطوبت بالا می‌تواند تشدید شود. مکانیسم‌های سمیت زیرالنون در طیور شامل اتصال به گیرنده‌های استروژنی، سرکوب سیستم ایمنی، و اختلال در barrier روده است. طیور حساسیت کمتری به زیرالنون نسبت به پستانداران دارند، اما در دوزهای بالا و در شرایط هم‌آلودگی با DON، اثرات منفی قابل توجهی بر عملکرد جوجه‌های گوشتی مشاهده شده است. عوامل مؤثر بر تولید زیرالنون در ذخیره‌سازی شامل رطوبت دانه‌ها (بالای ۱۸ درصد)، دما (۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد)، مدت زمان ذخیره‌سازی، تهویه، نوع ماده اولیه، حضور حشرات، و رقابت بین گونه‌های قارچی است. روش‌های تشخیص زیرالنون شامل روش‌های کروماتوگرافی (HPLC و LC-MS/MS به‌عنوان روش‌های مرجع)، ایمونوشیمیایی (ELISA و تست‌های جریان جانبی) و روش‌های نوین تحلیلی (سنسورها و نانوتکنولوژی) هستند. استراتژی‌های کنترل زیرالنون شامل استراتژی‌های فیزیکی (خشک‌کردن، کنترل دما، جداسازی دانه‌های آلوده، شستشو، پرتوتابی، اتمسفرهای تغییر یافته، کنترل حشرات)، شیمیایی (اسیدهای آلی، اوزون، مواد اکسیدکننده، مواد جاذب سموم، مواد تجزیه‌کننده) و بیولوژیک (باکتری‌های آنتاگونیست، مخمرها، آنزیم‌های تجزیه‌کننده، قارچ‌های آنتاگونیست، باکتری‌های تجزیه‌کننده) است. اثرات زیرالنون بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز به‌ویژه در شرایط هم‌آلودگی با DON شامل کاهش رشد، سرکوب سیستم ایمنی و اختلالات تولیدمثلی است. مدیریت زیرالنون در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز نیازمند یک رویکرد سیستماتیک شامل ارزیابی ریسک، پیشگیری، پایش، اقدامات اصلاحی، و مستندسازی است. در فصل بعدی، DON به‌عنوان سومین مایکوتوکسین مورد بررسی در این بررسی، به‌طور جامع مورد مطالعه قرار می‌گیرد.   فصل چهارم: DON در ذخیره‌سازی خوراک طیور در فصل پاییز   اکولوژی و اپیدمیولوژی DON در شرایط ذخیره‌سازی دیوکسینیوالنول (Deoxynivalenol یا DON) که گاهی به آن «سم استفراغ» (vomitoxin) نیز گفته می‌شود، یکی از فراوان‌ترین و مهم‌ترین مایکوتوکسین‌های گروه تریکوتسن‌های نوع B است که توسط قارچ‌های Fusarium graminearum و Fusarium culmorum تولید می‌شود. از منظر اکولوژیک، DON مانند زیرالنون عمدتاً در مزرعه و در طول رشد گیاه تولید می‌گردد، اما در شرایط ذخیره‌سازی با رطوبت بالا، قارچ‌های Fusarium می‌توانند به تولید این سم ادامه دهند. درک اکولوژی و اپیدمیولوژی DON در شرایط ذخیره‌سازی برای مدیریت این سم در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز ضروری است (Pestka, 2007, p. 38). قارچ Fusarium graminearum یک قارچ میدانی است که در خاک و بقایای گیاهی زندگی می‌کند و در طول فصل رشد گیاه، از طریق شکاف‌ها و زخم‌های طبیعی در گیاه وارد آن می‌شود. این قارچ عمدتاً در شرایط مرطوب و خنک (دما بین ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد و رطوبت نسبی بالای ۸۰ درصد) فعال است و تولید DON در مرحله تولید بی‌جنسی قارچ (تولید کنیدی) رخ می‌دهد (Sutton, 1982, p. 130). در فصل پاییز که برداشت غلات انجام می‌شود، دانه‌های آلوده به DON وارد سیلوهای ذخیره‌سازی می‌شوند. اگر رطوبت دانه‌ها بالاتر از ۱۸ درصد باشد، قارچ Fusarium می‌تواند به رشد خود ادامه دهد و سطح DON را در طول ذخیره‌سازی افزایش دهد. مطالعات نشان داده‌اند که در دانه‌های ذرت با رطوبت ۲۰ درصد ذخیره‌شده در دمای ۲۰ درجه سانتی‌گراد، سطح DON پس از ۳ ماه ذخیره‌سازی به ۱٫۵ برابر افزایش یافت (Cox et al., 2005, p. 85). از منظر اپیدمیولوژیک، آلودگی DON در غلات یک مسئله جهانی است و DON به‌عنوان فراوان‌ترین مایکوتوکسین در غلات در مناطق معتدل شناخته می‌شود. مناطق معتدل با رطوبت بالا نظیر شمال اروپا، کانادا، شمال ایالات متحده، و بخش‌هایی از آسیا از جمله چین و ژاپن، بیشترین میزان آلودگی به DON را دارند. در این مناطق، بیش از ۵۰ درصد از محموله‌های ذرت و گندم به DON آلوده هستند (Miller, 2008, p. 145). در ایران، مطالعات نشان داده‌اند که آلودگی ذرت و گندم به DON در مناطق شمالی و غربی کشور به دلیل رطوبت بالاتر، بیشتر از مناطق مرکزی و جنوبی است (Ostadrahimi et al., 2014, p. 52). در فصل پاییز، اکولوژی DON در سیلوهای ذخیره‌سازی تحت تأثیر عواملی نظیر رطوبت دانه‌ها، دما، تهویه، و رقابت بین گونه‌های قارچی قرار می‌گیرد. مانند زیرالنون، DON در سیلوهای خنک‌تر و مرطوب‌تر تولید می‌شود و این تفاوت اکولوژیک با آفلاتوکسین برای طراحی استراتژی‌های کنترل مهم است. یکی از ویژگی‌های مهم DON که آن را از زیرالنون متمایز می‌کند، حلالیت بالاتر آن در آب است که باعث می‌شود این سم بتواند در شرایط رطوبت بالا در دانه‌ها مهاجرت کند و در مناطق مختلف سیلو توزیع شود. این ویژگی باعث می‌شود که پایش DON در سیلوها پیچیده‌تر باشد، زیرا سم ممکن است از مناطق با آلودگی بالا به مناطق با آلودگی پایین‌تر مهاجرت کند (Magan, 2006, p. 192).  علاوه بر این، DON اغلب به‌صورت همزمان با زیرالنون و سایر تریکوتسن‌ها (نظیر نیوالنول و تریکوتسن‌های نوع A) در خوراک یافت می‌شود و این هم‌آلودگی می‌تواند اثرات سمی تشدیدشده ایجاد کند. مطالعات نشان داده‌اند که بیش از ۷۰ درصد از محموله‌های ذرت آلوده به DON، به‌طور همزمان به زیرالنون نیز آلوده هستند (Grenier & Oswald, 2011, p. 1958). در فصل پاییز، ورود غلات تازه برداشت‌شده به سیلوها که اغلب حاوی DON و زیرالنون هستند، چالش مدیریتی پیچیده‌ای ایجاد می‌کند.   مکانیسم‌های سمیت DON در طیور DON پس از مصرف از طریق خوراک، به‌سرعت در دستگاه گوارش طیور جذب می‌شود و وارد جریان خون می‌گردد. جذب اصلی این سم در روده باریک و به‌ویژه در بخش دوازدهه رخ می‌دهد و نرخ جذب آن به دلیل حلالیت نسبتاً بالا در آب، سریع‌تر از آفلاتوکسین و زیرالنون است. پس از جذب، DON در کبد و سایر بافت‌ها متابولیزه می‌شود و دو متابولیت اصلی آن شامل DON-3-گلوکوزید (DON-3-glucoside) و DOM-1 (de-epoxy-DON) تولید می‌شوند (Pestka, 2007, p. 42).  مکانیسم اصلی سمیت DON در سطح سلولی، مهار سنتز پروتئین، DNA و RNA است. DON با اتصال به ریبوزوم‌های ۶۰S در سلول‌های یوکاریوتی، آنزیم پپتیدیل ترانسفراز را مهار می‌کند و در نتیجه، مرحله elongation در سنتز پروتئین مختل می‌شود. این مهار سنتز پروتئین باعث کاهش تولید پروتئین‌های ضروری برای سلول‌ها می‌شود و می‌تواند به مرگ سلولی (apoptosis) منجر گردد (Pestka & Smolinski, 2005, p. 78). سلول‌هایی که نرخ بالای سنتز پروتئین دارند، نظیر سلول‌های اپیتلیال روده، سلول‌های ایمنی، و سلول‌های کبدی، بیشترین آسیب را از DON می‌بینند. یکی از مهم‌ترین اثرات DON بر طیور، آسیب به مخاط روده است. DON باعث آسیب به سلول‌های اپیتلیال روده، کاهش ارتفاع ویلی، افزایش عمق کریپت‌ها، و اختلال در اتصالات محکم (tight junctions) بین سلول‌ها می‌شود. این اثرات باعث کاهش سطح جذب، افت کارایی هضم و جذب مواد مغذی، و افزایش نفوذپذیری روده به پاتوژن‌ها می‌گردد (Pinton & Oswald, 2014, p. 358). افزایش نفوذپذیری روده می‌تواند به افزایش حساسیت طیور به بیماری‌های عفونی نظیر کلی‌باسیوز و کوکسیدیوز منجر شود. علاوه بر این، DON اثرات سرکوب‌کننده‌ای بر سیستم ایمنی دارد. این سم باعث کاهش تولید سایتوکین‌ها نظیر اینترفرون گاما (IFN-γ) و اینترلوکین ۲ (IL-2)، کاهش فعالیت ماکروفاژها و کاهش پاسخ آنتی‌بادی به واکسیناسیون می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند که جوجه‌های گوشتی تغذیه‌شده با خوراک حاوی ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم DON، پاسخ آنتی‌بادی به واکسن نیوکاسل به‌طور معنی‌داری کاهش یافت (Pestka, 2007, p. 46).  این سرکوب ایمنی باعث افزایش حساسیت طیور به بیماری‌های عفونی و افزایش تلفات در فارم‌های مرغ گوشتی می‌شود. در فصل پاییز که طیور به دلیل نوسانات دما و استرس‌های محیطی، سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، اثرات سرکوب‌کننده DON بر سیستم ایمنی می‌تواند به‌طور هم‌افزایی باعث افزایش بیماری‌ها و تلفات شود. علاوه بر اثرات بر روده و سیستم ایمنی، DON اثرات منفی بر مصرف خوراک دارد. این سم با تحریک مرکز استفراغ در مغز و ایجاد حالت تهوع، باعث کاهش مصرف خوراک در طیور می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند که جوجه‌های گوشتی تغذیه‌شده با خوراک حاوی ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم DON، مصرف خوراک ۵ تا ۱۰ درصد کاهش یافت (Dänicke et al., 2002, p. 48).  کاهش مصرف خوراک به‌طور مستقیم بر رشد طیور تأثیر می‌گذارد و باعث کاهش وزن نهایی می‌شود. در فصل پاییز که DON در خوراک به‌طور طبیعی تشدید می‌شود، درک این مکانیسم‌های سمیت برای طراحی استراتژی‌های محافظتی ضروری است.   عوامل مؤثر بر تولید DON در ذخیره‌سازی پاییزه تولید DON در شرایط ذخیره‌سازی خوراک در فصل پاییز تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی قرار دارد. نخستین عامل، رطوبت دانه‌ها و فعالیت آب است. تولید DON مانند زیرالنون نیازمند فعالیت آب بالاتر (حداقل ۰٫۹۰) است و در فعالیت آب پایین‌تر تولید نمی‌شود. در فصل پاییز، دانه‌های تازه برداشت‌شده اغلب رطوبتی بین ۱۸ تا ۲۵ درصد دارند و اگر به‌سرعت خشک نشوند، فعالیت آب آن‌ها در محدوده بهینه برای تولید DON قرار می‌گیرد (Magan et al., 2003, p. 195). دومین عامل، دمای ذخیره‌سازی است. دمای بهینه برای تولید DON بین ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد است که این محدوده دمایی در فصل پاییز به‌طور طبیعی فراهم است. مطالعات نشان داده‌اند که تولید DON در دمای ۲۰ درجه سانتی‌گراد و رطوبت ۲۰ درصد به بالاترین سطح می‌رسد (Cox et al., 2005, p. 88).  سومین عامل، مدت زمان ذخیره‌سازی است. تولید DON در شرایط ذخیره‌سازی یک فرآیند تدریجی است و معمولاً پس از گذشت ۴ تا ۸ هفته، سطح DON به مقادیر قابل توجه می‌رسد. چهارمین عامل، تهویه سیلوها است. تهویه نامناسب باعث تجمع رطوبت و گاز کربن دی‌اکسید در سیلو می‌شود که شرایط را برای رشد قارچ‌های Fusarium مساعدتر می‌کند. پنجمین عامل، نوع ماده اولیه خوراک است. DON عمدتاً در غلات نظیر ذرت، گندم، جو و یولاف یافت می‌شود. ذرت و گندم به دلیل محتوای روغن و رطوبت بالاتر، بیشترین میزان آلودگی به DON را دارند. ششمین عامل، حضور حشرات انباری است. حشرات انباری با ایجاد آسیب فیزیکی به دانه‌ها، نقاط ورودی برای قارچ‌های Fusarium فراهم می‌کنند. هفتمین عامل، رقابت بین گونه‌های قارچی است. حضور قارچ‌های دیگر نظیر Aspergillus و Penicillium می‌تواند رشد Fusarium را محدود کند. هشتمین عامل، تاریخ و شرایط برداشت است. دانه‌هایی که در شرایط مرطوب برداشت می‌شوند یا در مزرعه برای مدت طولانی باقی می‌مانند، آلودگی اولیه بالاتری به DON دارند. در فصل پاییز، تأخیر در برداشت به دلیل بارش‌های پاییزه می‌تواند باعث افزایش آلودگی اولیه به DON شود (Miller, 2008, p. 148).   روش‌های تشخیص و پایش DON در خوراک طیور تشخیص و پایش DON در خوراک طیور یکی از ارکان اصلی مدیریت این سم در فارم‌های مرغ گوشتی است. روش‌های تشخیص DON شامل روش‌های کروماتوگرافی (HPLC و LC-MS/MS به‌عنوان روش‌های مرجع)، ایمونوشیمیایی (ELISA و تست‌های جریان جانبی) و روش‌های نوین تحلیلی (سنسورها و نانوتکنولوژی) هستند (Shephard et al., 2013, p. 124). روش HPLC با استفاده از فلورسنس دتکتور یا UV دتکتور، حساسیت بالا (حد تشخیص در حد نانوگرم بر کیلوگرم) و دقت بالا دارد و به‌عنوان روش مرجع شناخته می‌شود. روش LC-MS/MS حساسیت و دقت بسیار بالاتری دارد و می‌تواند DON و متابولیت‌های آن را به‌طور همزمان تشخیص دهد (Sforza et al., 2006, p. 90).  روش ELISA یکی از پرکاربردترین روش‌ها برای پایش سریع DON در خوراک است و حساسیت بالا، سرعت بالا، و هزینه پایین دارد (Zheng et al., 2006, p. 180). تست‌های جریان جانبی امکان تشخیص DON در محل فارم را فراهم می‌کنند و در عرض ۵ تا ۱۵ دقیقه نتیجه می‌دهند (Krska et al., 2008, p. 105). در فصل پاییز، توصیه می‌شود که فارم‌های مرغ گوشتی برنامه پایش منظم DON را در خوراک خود اجرا کنند و پایش همزمان زیرالنون نیز انجام گردد. نمونه‌برداری صحیح برای DON به دلیل توزیع ناهمگن این سم در دانه‌ها بسیار مهم است و توصیه می‌شود از هر محموله حداقل ۱۰ نقطه نمونه‌برداری انجام شود (FAO, 2001, p. 32).   استراتژی‌های فیزیکی کنترل DON در ذخیره‌سازی استراتژی‌های فیزیکی کنترل DON در ذخیره‌سازی خوراک طیور شامل مجموعه‌ای از روش‌ها هستند که هدف آن‌ها ایجاد شرایط نامساعد برای رشد قارچ‌های Fusarium و تولید DON، و حذف یا کاهش DON موجود در دانه‌های آلوده است. نخستین استراتژی، خشک‌کردن سریع دانه‌ها پس از برداشت به رطوبت زیر ۱۴ درصد است که فعالیت آب را به زیر ۰٫۷۰ کاهش می‌دهد و رشد Fusarium و تولید DON را متوقف می‌کند (Morey et al., 2003, p. 80).  دومین استراتژی، کنترل دمای ذخیره‌سازی زیر ۱۰ درجه سانتی‌گراد است که رشد قارچ‌ها را کند می‌کند (Reed et al., 2003, p. 95).  سومین استراتژی، جداسازی دانه‌های آلوده از دانه‌های سالم از طریق الک‌کردن، جداسازی با هوای فشار، و جداسازی با وزن مخصوص است که می‌تواند سطح DON را تا ۵۰ تا ۷۰ درصد کاهش دهد (Schollenberger et al., 2008, p. 118).  چهارمین استراتژی، شستشوی دانه‌ها با آب است که به دلیل حلالیت بالای DON در آب، می‌تواند سطح این سم را تا ۴۰ تا ۶۰ درصد کاهش دهد (Yener & Köksel, 2013, p. 68). با این حال، این روش باعث افزایش رطوبت دانه‌ها می‌شود و باید پس از شستشو، دانه‌ها مجدداً خشک شوند. پنجمین استراتژی، استفاده از پرتوتابی است که می‌تواند اسپورهای قارچ‌ها را غیرفعال کند (Calado et al., 2014, p. 120).  ششمین استراتژی، استفاده از اتمسفرهای تغییر یافته (نیتروژن یا CO2) است که رشد قارچ‌ها را متوقف می‌کند (Jayas, 2012, p. 85). هفتمین استراتژی، کنترل حشرات انباری است (Hagstrum & Subramanyam, 2010, p. 60). برای دانشجویان دکتری تغذیه طیور، ترکیب چندین استراتژی فیزیکی به‌صورت همزمان می‌تواند به‌طور مؤثری ریسک آلودگی DON را کاهش دهد.   استراتژی‌های شیمیایی کنترل DON در ذخیره‌سازی استراتژی‌های شیمیایی کنترل DON شامل استفاده از مواد شیمیایی برای مهار رشد قارچ‌های Fusarium و تجزیه DON تولیدشده هستند. نخستین گروه، اسیدهای آلی (اسید پروپیونیک، اسید استیک، اسید سوربیک) هستند که در سطح ۰٫۱ تا ۰٫۳ درصد وزنی دانه‌ها، رشد قارچ‌ها را مهار می‌کنند (Paster et al., 1988, p. 50). دومین گروه، اوزون است که می‌تواند DON را تجزیه کند. مطالعات نشان داده‌اند که تیمار ذرت آلوده با اوزون در غلظت ۵۰ میلی‌گرم بر لیتر به مدت ۴۸ ساعت، می‌تواند سطح DON را تا ۷۰ درصد کاهش دهد (McKenzie et al., 1997, p. 88). سومین گروه، مواد جاذب سموم هستند که به خوراک اضافه می‌شوند و DON را در دستگاه گوارش طیور جذب می‌کنند. برخلاف آفلاتوکسین که به‌خوبی توسط رس‌های خاکی جذب می‌شود، DON به دلیل ساختار قطبی و حلالیت بالا در آب، به‌طور ضعیفی توسط رس‌های خاکی جذب می‌شود. برای جذب DON، مواد جاذب با سطح آلی نظیر کربن فعال و دیواره سلولی مخمرها مؤثرتر هستند (Ramos & Hernández, 1997, p. 180). چهارمین گروه، مواد تجزیه‌کننده شیمیایی هستند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از سدیم متابی‌سولفیت در سطح ۰٫۵ درصد می‌تواند DON را تا ۴۰ درصد تجزیه کند (Bretz et al., 2005, p. 75).   استراتژی‌های بیولوژیک کنترل DON در ذخیره‌سازی استراتژی‌های بیولوژیک کنترل DON شامل استفاده از ارگانیسم‌های زنده یا محصولات متابولیک آن‌ها برای مهار رشد قارچ‌های Fusarium و تجزیه DON تولیدشده هستند. نخستین گروه، باکتری‌های آنتاگونیست (Bacillus subtilis، Lactobacillus spp.) هستند که می‌توانند رشد Fusarium را مهار کنند (Yin et al., 2008, p. 160). دومین گروه، مخمرهای آنتاگونیست (Saccharomyces cerevisiae) هستند که با رقابت و تولید ترکیبات ضدقارچی، رشد Fusarium را مهار می‌کنند (Shetty et al., 2007, p. 95). سومین گروه، آنزیم‌های تجزیه‌کننده DON است. مطالعات نشان داده‌اند که آنزیم اپوکسیداز که از باکتری‌های مختلف استخراج می‌شود، می‌تواند گروه اپوکسید DON را که مسئول سمیت این ماده است، حذف کند و DON را به محصولات غیرسمی تبدیل نماید (He et al., 2010, p. 125). این آنزیم‌ها در حال حاضر در مرحله تحقیق و توسعه هستند. چهارمین گروه، باکتری‌های تجزیه‌کننده DON است. مطالعات نشان داده‌اند که برخی باکتری‌ها نظیر Devosia mutania و Nocardioides spp. می‌توانند DON را به عنوان منبع کربن مصرف کنند و آن را به محصولات غیرسمی متابولیزه نمایند (Kabak, 2009, p. 142).  پنجمین گروه، قارچ‌های آنتاگونیست (Trichoderma harzianum، Clonostachys rosea) هستند که می‌توانند با رقابت و پارازیتیسم، رشد قارچ‌های Fusarium را مهار کنند (Xu et al., 2007, p. 135).   اثرات DON بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز اثرات DON بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز به دلیل تشدید آلودگی و هم‌آلودگی با زیرالنون، اهمیت ویژه‌ای دارد. در زمینه رشد، مطالعات نشان داده‌اند که DON در سطح ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم خوراک، باعث کاهش ۵ تا ۱۰ درصدی وزن نهایی جوجه‌های گوشتی می‌شود (Dänicke et al., 2002, p. 52). در سطح بالای ۱۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم، کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی وزن نهایی گزارش شده است. در فصل پاییز که DON اغلب به‌صورت همزمان با زیرالنون در خوراک یافت می‌شود، اثرات ترکیبی این دو سم می‌تواند به‌طور قابل توجهی بر رشد تأثیر بگذارد. در زمینه مصرف خوراک، DON باعث کاهش مصرف خوراک به دلیل اثرات بر مرکز اشتهاء و ایجاد حالت تهوع می‌شود. در سطح ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم، مصرف خوراک ۵ تا ۱۰ درصد کاهش می‌یابد و ضریب تبدیل غذایی تا ۱۰ درصد افزایش می‌یابد (Dänicke et al., 2002, p. 55). در زمینه سلامت و ایمنی، DON باعث آسیب به مخاط روده، افزایش نفوذپذیری روده به پاتوژن‌ها، و سرکوب سیستم ایمنی می‌شود. در فصل پاییز که خطر بیماری‌های تنفسی و گوارشی به دلیل تغییرات دمایی افزایش می‌یابد، سرکوب سیستم ایمنی توسط DON می‌تواند به‌طور قابل توجهی به افزایش تلفات کمک کند (Pestka, 2007, p. 48). در زمینه کیفیت لاشه، DON باعث کاهش وزن لاشه و کاهش بازده لاشه می‌شود. برای دانشجویان دکتری تغذیه طیور، درک اثرات DON بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در فصل پاییز و اهمیت هم‌آلودگی با زیرالنون، برای طراحی استراتژی‌های کنترل ضروری است.   مدیریت DON در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز مدیریت DON در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز نیازمند یک رویکرد سیستماتیک و چندوجهی است. نخستین گام، ارزیابی ریسک است که شامل شناسایی منابع احتمالی آلودگی، ارزیابی شرایط ذخیره‌سازی، و تعیین سطح ریسک بر اساس داده‌های تاریخی است (Meneely et al., 2023, p. 120). دومین گام، طراحی برنامه‌های پیشگیرانه شامل خشک‌کردن سریع دانه‌ها، جداسازی دانه‌های آلوده، استفاده از اسیدهای آلی، بهبود تهویه سیلوها، و کنترل حشرات انباری است. سومین گام، پایش منظم خوراک با آزمایش هر محموله ذرت و گندم ورودی با کیت‌های سریع ELISA و آزمایش‌های تأییدی HPLC برای نمونه‌های مشکوک است. در فصل پاییز، توصیه می‌شود پایش DON به‌صورت ماهانه انجام شود و پایش همزمان زیرالنون نیز انجام گردد (Shephard et al., 2013, p. 130). چهارمین گام، اقدامات اصلاحی شامل رقیق‌سازی خوراک آلوده با خوراک سالم، استفاده از مواد جاذب سموم مناسب برای DON (کربن فعال، دیواره سلولی مخمرها)، تنظیم جیره غذایی برای حمایت از مخاط روده و سیستم ایمنی (افزایش سطح ویتامین E، سلنیوم، روی، و گلوتامین) و در صورت آلودگی شدید، دفع خوراک آلوده است. پنجمین گام، مستندسازی و گزارش‌دهی است.   مرور فصل و نتیجه‌گیری در این فصل، DON به‌عنوان سومین مایکوتوکسین مورد بررسی در این بررسی، به‌طور جامع مورد مطالعه قرار گرفت. DON که توسط قارچ‌های Fusarium graminearum و Fusarium culmorum تولید می‌شود، فراوان‌ترین مایکوتوکسین در غلات در مناطق معتدل است و عمدتاً در مزرعه تولید می‌گردد اما در شرایط ذخیره‌سازی با رطوبت بالا می‌تواند تشدید شود. مکانیسم‌های سمیت DON در طیور شامل مهار سنتز پروتئین، آسیب به مخاط روده، سرکوب سیستم ایمنی، و کاهش مصرف خوراک است. عوامل مؤثر بر تولید DON در ذخیره‌سازی شامل رطوبت دانه‌ها (بالای ۱۸ درصد)، دما (۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد)، مدت زمان ذخیره‌سازی، تهویه، نوع ماده اولیه، حضور حشرات، و رقابت بین گونه‌های قارچی است. روش‌های تشخیص DON شامل روش‌های کروماتوگرافی (HPLC و LC-MS/MS)، ایمونوشیمیایی (ELISA و تست‌های جریان جانبی)، و روش‌های نوین تحلیلی هستند. استراتژی‌های کنترل DON شامل استراتژی‌های فیزیکی (خشک‌کردن، کنترل دما، جداسازی دانه‌های آلوده، شستشو، پرتوتابی، اتمسفرهای تغییر یافته، کنترل حشرات)، شیمیایی (اسیدهای آلی، اوزون، مواد جاذب سموم، مواد تجزیه‌کننده)، و بیولوژیک (باکتری‌های آنتاگونیست، مخمرها، آنزیم‌های تجزیه‌کننده، باکتری‌های تجزیه‌کننده، قارچ‌های آنتاگونیست) است. اثرات DON بر عملکرد جوجه‌های گوشتی شامل کاهش رشد، کاهش مصرف خوراک، افزایش ضریب تبدیل غذایی، سرکوب سیستم ایمنی، و آسیب به مخاط روده است. مدیریت DON در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز نیازمند یک رویکرد سیستماتیک شامل ارزیابی ریسک، پیشگیری، پایش، اقدامات اصلاحی، و مستندسازی است. در فصل بعدی، مواد جاذب سموم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های کنترل مایکوتوکسین‌ها، به‌طور جامع مورد بررسی قرار می‌گیرند.   فصل پنجم: مواد جاذب سموم (Mycotoxin Binders) در کنترل مایکوتوکسین‌ها   مفهوم مواد جاذب سموم و بافت تاریخی توسعه آن‌ها مواد جاذب سموم (mycotoxin binders) یا به‌بیان دقیق‌تر، مواد کاهنده مایکوتوکسین‌ها (mycotoxin deactivators)، گروهی از افزودنی‌های خوراک هستند که به خوراک طیور اضافه می‌شوند و مایکوتوکسین‌ها را در دستگاه گوارش جذب یا تجزیه می‌کنند و از جذب آن‌ها جلوگیری می‌نمایند. این مواد به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین استراتژی‌های کنترل مایکوتوکسین‌ها در صنعت طیور شناخته می‌شوند و در فصل پاییز که آلودگی مایکوتوکسینی تشدید می‌شود، اهمیت ویژه‌ای دارند (Diaz et al., 2005, p. 290).  از منظر تاریخی، استفاده از مواد جاذب سموم در خوراک دام و طیور به دهه ۱۹۸۰ بازمی‌گردد. نخستین مطالعات در مورد استفاده از رس‌های خاکی نظیر بنتونیت و مونت‌موریلونیت برای جذب آفلاتوکسین در دهه ۱۹۸۰ انجام شد و نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داد. در سال ۱۹۸۸، Philips و همکاران نشان دادند که هیدراته سدیم کلسیم آلومینیوم سیلیکات (HSCAS) می‌تواند آفلاتوکسین B1 را به‌طور مؤثری در دستگاه گوارش مرغ‌های تخم‌گذار جذب کند و از جذب آن جلوگیری نماید (Philips et al., 1988, p. 185).  این کشف نقطه عطفی در توسعه مواد جاذب سموم محسوب می‌شود و منجر به توسعه تجاری محصولات مختلفی برای کنترل مایکوتوکسین‌ها در خوراک دام و طیور گردید. در دهه ۱۹۹۰، استفاده از کربن فعال و سیلیکات‌های آلومینیوم برای جذب مایکوتوکسین‌های مختلف مورد توجه قرار گرفت و مطالعات متعددی نشان دادند که این مواد می‌توانند آفلاتوکسین را به‌طور مؤثری جذب کنند، اما برای DON و زیرالنون کارایی کمتری دارند (Ramos et al., 1996, p. 288).  در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰، دیواره سلولی مخمرها به‌عنوان جاذب سموم نسل جدید معرفی شد. مطالعات نشان دادند که گلوکان‌ها و مانان‌های موجود در دیواره سلولی مخمرها می‌توانند مایکوتوکسین‌های مختلف از جمله DON و زیرالنون را جذب کنند (Devegowda et al., 1998, p. 65).  در دهه ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰، توسعه مواد جاذب سموم با تمرکز بر ترکیب چندین ماده جاذب در یک محصول (combo binders) و استفاده از نانوتکنولوژی برای بهبود کارایی جذب ادامه یافت (Kolosova & Stroka, 2011, p. 145).  امروزه، مواد جاذب سموم به چندین دسته اصلی تقسیم می‌شوند: رس‌های خاکی (بنتونیت، مونت‌موریلونیت، زئولیت، سپیولیت)، کربن فعال، دیواره سلولی مخمرها، پلیمرهای سنتزی، و محصولات ترکیبی. هر یک از این مواد ویژگی‌های جذب متفاوتی برای مایکوتوکسین‌های مختلف دارند و انتخاب ماده جاذب مناسب بستگی به نوع مایکوتوکسین غالب در خوراک دارد (Kabak et al., 2006, p. 415).   مکانیسم جذب مایکوتوکسین‌ها توسط مواد جاذب مکانیسم جذب مایکوتوکسین‌ها توسط مواد جاذب شامل چندین فرآیند فیزیکی و شیمیایی است که درک آن‌ها برای انتخاب ماده جاذب مناسب ضروری است. نخستین مکانیسم، جذب سطحی (adsorption) است که در آن مایکوتوکسین‌ها به سطح ماده جاذب متصل می‌شوند. این اتصال می‌تواند از طریق نیروهای واندروالس، پیوندهای هیدروژنی، اتصال یونی، و اتصال الکترواستاتیک رخ دهد. رس‌های خاکی نظیر بنتونیت و مونت‌موریلونیت به دلیل ساختار لایه‌ای و سطح ویژه بالا، مایکوتوکسین‌ها را از طریق اتصال یونی و نیروهای واندروالس جذب می‌کنند. آفلاتوکسین B1 به دلیل ساختار غیرقطبی و وجود گروه‌های کربونیل، به‌خوبی توسط رس‌های خاکی جذب می‌شود (Ramos & Hernández, 1997, p. 175).  با این حال، DON و زیرالنون به دلیل ساختار قطبی‌تر و حلالیت بالاتر در آب، به‌طور ضعیفی توسط رس‌های خاکی جذب می‌شوند. دومین مکانیسم، جذب در منافذ (porous adsorption) است که در آن مایکوتوکسین‌ها وارد منافذ ماده جاذب می‌شوند و در آنجا محبوس می‌گردند. کربن فعال به دلیل ساختار متخلخل و سطح ویژه بسیار بالا (تا ۲۰۰۰ متر مربع بر گرم)، مایکوتوکسین‌ها را از طریق این مکانیسم جذب می‌کند (Jayas, 2012, p. 88).  سومین مکانیسم، جذب بیولوژیک (biosorption) است که در آن مایکوتوکسین‌ها توسط دیواره سلولی مخمرها جذب می‌شوند. گلوکان‌ها و مانان‌های موجود در دیواره سلولی مخمرها می‌توانند مایکوتوکسین‌ها را از طریق پیوندهای هیدروژنی و اتصال هیدروفوبیک جذب کنند (Devegowda et al., 1998, p. 68).  چهارمین مکانیسم، تجزیه بیولوژیک (biotransformation) است که در آن مایکوتوکسین‌ها توسط آنزیم‌ها یا باکتری‌های موجود در ماده جاذب تجزیه می‌شوند و به محصولات غیرسمی تبدیل می‌گردند. برخی محصولات تجاری حاوی باکتری‌های زنده یا آنزیم‌های تجزیه‌کننده هستند که می‌توانند مایکوتوکسین‌ها را در دستگاه گوارش تجزیه کنند (Loi et al., 2017, p. 125).  عوامل مؤثر بر کارایی جذب شامل pH دستگاه گوارش، زمان تماس، دما، و حضور سایر مواد در خوراک هستند. pH دستگاه گوارش طیور در بخش‌های مختلف متفاوت است (pH پروونتریکولوس ۲ تا ۳، pH روده باریک ۶ تا ۷) و این تفاوت pH می‌تواند بر کارایی جذب تأثیر بگذارد. به‌عنوان مثال، جذب آفلاتوکسین توسط رس‌های خاکی در pH پایین (پروونتریکولوس) بهتر از pH خنثی (روده) است، در حالی که جذب DON توسط دیواره سلولی مخمرها در pH خنثی بهتر است (Diaz et al., 2005, p. 295).   رس‌های خاکی به‌عنوان جاذب آفلاتوکسین رس‌های خاکی (clay minerals) از مهم‌ترین و پرکاربردترین مواد جاذب سموم در صنعت طیور هستند. این مواد شامل بنتونیت، مونت‌موریلونیت، زئولیت، سپیولیت، و کائولینیت هستند که همگی از گروه سیلیکات‌های آلومینیوم محسوب می‌شوند. بنتونیت که عمدتاً از مونت‌موریلونیت تشکیل شده است، یکی از مؤثرترین رس‌های خاکی برای جذب آفلاتوکسین B1 است. ساختار لایه‌ای بنتونیت شامل لایه‌های سیلیکات و آلومینیوم است که فضای بین‌لایه‌ای (interlayer space) در آن‌ها مایکوتوکسین‌ها را جذب می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند که بنتونیت در سطح ۰٫۵ تا ۱ درصد خوراک می‌تواند جذب آفلاتوکسین B1 در دستگاه گوارش طیور را تا ۸۰ تا ۹۰ درصد کاهش دهد (Ramos & Hernández, 1997, p. 178).  هیدراته سدیم کلسیم آلومینیوم سیلیکات (HSCAS) که یک فرآوری‌شده بنتونیت است، یکی از مؤثرترین رس‌های خاکی برای جذب آفلاتوکسین است و در سطح ۰٫۵ درصد خوراک می‌تواند اثرات سمی آفلاتوکسین B1 در جوجه‌های گوشتی را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد (Philips et al., 1988, p. 188).  زئولیت که ساختار حفره‌ای دارد، نیز برای جذب آفلاتوکسین مؤثر است، اگرچه کارایی آن کمتر از بنتونیت است. با این حال، رس‌های خاکی برای جذب DON و زیرالنون کارایی محدودی دارند. مطالعات نشان داده‌اند که بنتونیت تنها ۱۰ تا ۲۰ درصد از DON و زیرالنون را جذب می‌کند که این مقدار برای کنترل این سموم کافی نیست (Diaz et al., 2005, p. 298).  یکی از محدودیت‌های استفاده از رس‌های خاکی، جذب همزمان مواد مغذی نظیر ویتامین‌ها و مواد معدنی است. مطالعات نشان داده‌اند که بنتونیت در سطح ۱ درصد خوراک می‌تواند باعث کاهش جذب ویتامین A و روی در طیور شود (Kubena et al., 1993, p. 125).  برای کاهش این اثرات جانبی، توصیه می‌شود که سطح رس‌های خاکی در خوراک از ۱ درصد تجاوز نکند و سطح ویتامین‌ها و مواد معدنی در جیره غذایی در صورت استفاده از رس‌های خاکی افزایش یابد.   کربن فعال به‌عنوان جاذب مایکوتوکسین‌های گسترده کربن فعال (activated carbon) یکی از مواد جاذب با طیف گسترده است که می‌تواند مایکوتوکسین‌های مختلف از جمله آفلاتوکسین، DON و زیرالنون را جذب کند. کربن فعال به دلیل ساختار متخلخل و سطح ویژه بسیار بالا (تا ۲۰۰۰ متر مربع بر گرم)، مایکوتوکسین‌ها را از طریق جذب در منافذ و نیروهای واندروالس جذب می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند که کربن فعال در سطح ۰٫۵ درصد خوراک می‌تواند جذب آفلاتوکسین B1 را تا ۷۰ تا ۸۰ درصد کاهش دهد و جذب DON را تا ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش دهد (Ramos et al., 1996, p. 290). با این حال، کربن فعال محدودیت‌های جدی دارد: نخست، رنگ سیاه آن باعث تغییر رنگ خوراک می‌شود؛ دوم، کربن فعال مواد مغذی نظیر ویتامین‌ها و آنتی‌بیوتیک‌ها را نیز جذب می‌کند که می‌تواند باعث کاهش کارایی خوراک و درمان شود؛ و سوم، هزینه کربن فعال بالاتر از رس‌های خاکی است (Kabak et al., 2006, p. 418). به دلیل این محدودیت‌ها، استفاده از کربن فعال به‌تنهایی در خوراک طیور محدود است و بیشتر به‌صورت ترکیبی با سایر مواد جاذب استفاده می‌شود.   دیواره سلولی مخمرها به‌عنوان جاذب DON و زیرالنون دیواره سلولی مخمرها (yeast cell wall) به‌عنوان جاذب سموم نسل جدید در دهه ۱۹۹۰ معرفی شد و به‌ویژه برای جذب DON و زیرالنون که توسط رس‌های خاکی به‌طور ضعیفی جذب می‌شوند، مؤثر است. دیواره سلولی مخمرها حاوی گلوکان‌ها (β-glucans) و مانان‌ها (mannans) است که می‌توانند مایکوتوکسین‌ها را از طریق پیوندهای هیدروژنی و اتصال هیدروفوبیک جذب کنند. مطالعات نشان داده‌اند که دیواره سلولی مخمرها در سطح ۰٫۱ تا ۰٫۲ درصد خوراک می‌تواند جذب DON را تا ۵۰ تا ۶۰ درصد و جذب زیرالنون را تا ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش دهد (Devegowda et al., 1998, p. 70).  مزیت دیواره سلولی مخمرها نسبت به رس‌های خاکی این است که مواد مغذی را جذب نمی‌کنند و اثرات جانبی کمتری دارند. علاوه بر این، دیواره سلولی مخمرها اثرات مفیدی بر سیستم ایمنی طیور دارند و می‌توانند به بهبود پاسخ واکسیناسیون و کاهش اثرات سرکوب‌کننده مایکوتوکسین‌ها بر سیستم ایمنی کمک کنند (Kolosova & Stroka, 2011, p. 148).   محصولات ترکیبی (Combo Binders) و استراتژی چندگانه محصولات ترکیبی (combo binders) که حاوی ترکیب چندین ماده جاذب هستند، برای کنترل هم‌آلودگی چندین مایکوتوکسین در خوراک توسعه یافته‌اند. این محصولات معمولاً شامل ترکیب رس‌های خاکی (برای جذب آفلاتوکسین)، دیواره سلولی مخمرها (برای جذب DON و زیرالنون)، و کربن فعال یا پلیمرهای سنتزی (برای جذب مایکوتوکسین‌های گسترده) هستند. مطالعات نشان داده‌اند که محصولات ترکیبی در سطح ۰٫۱ تا ۰٫۲ درصد خوراک می‌توانند اثرات سمی هم‌آلودگی آفلاتوکسین، DON و زیرالنون را به‌طور قابل توجهی کاهش دهند (Kolosova & Stroka, 2011, p. 150).  در فصل پاییز که هم‌آلودگی چندین مایکوتوکسین شایع است، محصولات ترکیبی به‌عنوان استراتژی بهینه برای کنترل مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی توصیه می‌شوند. انتخاب محصول ترکیبی مناسب باید بر اساس پروفایل مایکوتوکسینی خوراک و کارایی هر جزء برای مایکوتوکسین‌های غالب انجام شود.   عوامل مؤثر بر کارایی مواد جاذب سموم کارایی مواد جاذب سموم تحت تأثیر چندین عامل قرار دارد که درک آن‌ها برای استفاده بهینه از این مواد ضروری است. نخستین عامل، نوع و سطح مایکوتوکسین در خوراک است. کارایی مواد جاذب برای مایکوتوکسین‌های مختلف متفاوت است و در سطوح بالای آلودگی، کارایی کاهش می‌یابد. دومین عامل، سطح ماده جاذب در خوراک است که باید بر اساس سطح آلودگی و نوع ماده جاذب تعیین شود. سومین عامل، pH دستگاه گوارش است که بر کارایی جذب تأثیر می‌گذارد. چهارمین عامل، زمان تماس ماده جاذب با مایکوتوکسین در دستگاه گوارش است. پنجمین عامل، حضور سایر مواد در خوراک است که ممکن است با ماده جاذب رقابت کنند. ششمین عامل، فرآوری خوراک (پلت‌کردن) است که ممکن است بر کارایی ماده جاذب تأثیر بگذارد. هفتمین عامل، کیفیت و خلوص ماده جاذب است که بین منابع مختلف متفاوت است (Diaz et al., 2005, p. 300).   ارزیابی کارایی مواد جاذب سموم در شرایط آزمایشگاهی و میدانی ارزیابی کارایی مواد جاذب سموم در دو سطح آزمایشگاهی (in vitro) و میدانی (in vivo) انجام می‌شود. در ارزیابی in vitro، ماده جاذب با مایکوتوکسین در شرایط شبیه‌سازی‌شده دستگاه گوارش (pH، دما، زمان تماس) تماس داده می‌شود و میزان جذب مایکوتوکسین اندازه‌گیری می‌گردد. این ارزیابی‌ها سریع و ارزان هستند اما شرایط واقعی دستگاه گوارش را به‌طور کامل شبیه‌سازی نمی‌کنند (Diaz et al., 2005, p. 302). در ارزیابی in vivo، ماده جاذب به خوراک طیور آلوده به مایکوتوکسین اضافه می‌شود و اثرات آن بر عملکرد طیور (رشد، مصرف خوراک، ضریب تبدیل غذایی، سلامت) اندازه‌گیری می‌گردد. این ارزیابی‌ها دقیق‌تر هستند اما زمان‌بر و پرهزینه هستند. در فصل پاییز، توصیه می‌شود که ارزیابی ماده جاذب قبل از استفاده گسترده در فارم، هم به‌صورت in vitro و هم in vivo انجام شود تا کارایی آن برای مایکوتوکسین‌های غالب در خوراک تأیید گردد (Kolosova & Stroka, 2011, p. 152).   محدودیت‌ها و چالش‌های استفاده از مواد جاذب سموم استفاده از مواد جاذب سموم با چندین محدودیت و چالش همراه است. نخستین محدودیت، عدم توانایی جذب تمام مایکوتوکسین‌ها توسط یک ماده جاذب است. رس‌های خاکی برای آفلاتوکسین مؤثرند اما برای DON و زیرالنون کارایی محدودی دارند. دومین محدودیت، جذب همزمان مواد مغذی توسط برخی مواد جاذب است. سومین محدودیت، کاهش کارایی در سطوح بالای آلودگی است. چهارمین محدودیت، هزینه استفاده از مواد جاذب است که هزینه تولید خوراک را افزایش می‌دهد. پنجمین محدودیت، عدم استانداردسازی محصولات تجاری است که باعث تفاوت در کارایی محصولات مختلف می‌شود. ششمین محدودیت، عدم اثر بر مایکوتوکسین‌های جذب‌شده در بافت‌ها است. مواد جاذب تنها در دستگاه گوارش عمل می‌کنند و نمی‌توانند مایکوتوکسین‌های جذب‌شده در بافت‌ها را حذف کنند (Kabak et al., 2006, p. 420).   مرور فصل و نتیجه‌گیری در این فصل، مواد جاذب سموم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های کنترل مایکوتوکسین‌ها در صنعت طیور به‌طور جامع مورد بررسی قرار گرفتند. مواد جاذب سموم از دهه ۱۹۸۰ به‌عنوان افزودنی خوراک برای کنترل مایکوتوکسین‌ها استفاده می‌شوند و از رس‌های خاکی ساده تا محصولات ترکیبی پیچیده توسعه یافته‌اند. مکانیسم‌های جذب شامل جذب سطحی، جذب در منافذ، جذب بیولوژیک، و تجزیه بیولوژیک است. رس‌های خاکی برای جذب آفلاتوکسین مؤثرند، کربن فعال طیف گسترده‌تری دارد، و دیواره سلولی مخمرها برای جذب DON و زیرالنون مؤثر است. محصولات ترکیبی برای کنترل هم‌آلودگی چندمایکوتوکسینی توصیه می‌شوند. عوامل مؤثر بر کارایی شامل نوع و سطح مایکوتوکسین، سطح ماده جاذب، pH دستگاه گوارش، زمان تماس، حضور سایر مواد، فرآوری خوراک، و کیفیت ماده جاذب است. ارزیابی کارایی باید هم به‌صورت in vitro و هم in vivo انجام شود. محدودیت‌ها شامل عدم توانایی جذب تمام مایکوتوکسین‌ها، جذب مواد مغذی، کاهش کارایی در سطوح بالای آلودگی، هزینه، عدم استانداردسازی، و عدم اثر بر مایکوتوکسین‌های جذب‌شده در بافت‌ها است. در فصل بعدی، استراتژی‌های تغذیه‌ای و جیره‌ای برای کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرند.   فصل ششم: استراتژی‌های تغذیه‌ای و جیره‌ای برای کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها   اهمیت استراتژی‌های تغذیه‌ای و بافت تاریخی توسعه آن‌ها استراتژی‌های تغذیه‌ای و جیره‌ای برای کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها در طیور شامل مجموعه‌ای از اقدامات هستند که از طریق تنظیم ترکیب جیره غذایی، اثرات سمی مایکوتوکسین‌ها را کاهش می‌دهند یا سیستم دفاعی طیور را تقویت می‌کنند. این استراتژی‌ها در فصل پاییز که آلودگی مایکوتوکسینی تشدید می‌شود و طیور به دلیل استرس‌های محیطی ضعیف‌تر هستند، اهمیت ویژه‌ای دارند. از منظر تاریخی، استفاده از استراتژی‌های تغذیه‌ای برای کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها به دهه ۱۹۷۰ بازمی‌گردد زمانی که پژوهشگران مشاهده کردند که افزایش سطح ویتامین‌ها و پروتئین در جیره می‌تواند اثرات سمی آفلاتوکسین را در طیور کاهش دهد (Smith et al., 1971, p. 85). در دهه‌های بعد، با پیشرفت دانش در مورد مکانیسم‌های سمیت مایکوتوکسین‌ها، استراتژی‌های تغذیه‌ای دقیق‌تر و هدفمندتر شدند و شامل استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها، اسیدهای آمینه، مواد معدنی، پروبیوتیک‌ها، و پری‌بیوتیک‌ها برای حمایت از کبد، سیستم ایمنی، و مخاط روده گردیدند (Bryden, 2012, p. 15). امروزه، استراتژی‌های تغذیه‌ای به‌عنوان مکمل استراتژی‌های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیک در مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی استفاده می‌شوند و در فصل پاییز به‌ویژه اهمیت پیدا می‌کنند (Meneely et al., 2023, p. 122).   استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها برای کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های تغذیه‌ای برای کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها، استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها است. مایکوتوکسین‌ها به‌ویژه آفلاتوکسین B1 باعث تولید رادیکال‌های آزاد و استرس اکسیداتیو در سلول‌های طیور می‌شوند. استرس اکسیداتیو باعث آسیب به غشای سلولی، DNA، و پروتئین‌ها می‌شود و به نکروز سلولی و آپوپتوز منجر می‌گردد. استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها می‌تواند این اثرات را کاهش دهد. ویتامین E (توکوفرول) یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های محلول در چربی است که می‌تواند رادیکال‌های آزاد را خنثی کند و از آسیب به غشای سلولی جلوگیری نماید. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح ویتامین E در جیره از ۱۰ به ۲۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم می‌تواند اثرات سمی آفلاتوکسین B1 در جوجه‌های گوشتی را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد (Burguera et al., 1996, p. 115).  سلنیوم که یک کوآنزیم آنتی‌اکسیدانی است، در ترکیب با ویتامین E عمل می‌کند و سیستم دفاعی آنتی‌اکسیدانی سلول‌ها را تقویت می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح سلنیوم در جیره از ۰٫۱ به ۰٫۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم می‌تواند اثرات سمی آفلاتوکسین و DON را کاهش دهد (Mézes et al., 2010, p. 75).  ویتامین C (اسید اسکوربیک) نیز یک آنتی‌اکسیدان محلول در آب است که می‌تواند رادیکال‌های آزاد را خنثی کند. طیور برخلاف پستانداران می‌توانند ویتامین C را سنتز کنند، اما در شرایط استرس (نظیر آلودگی مایکوتوکسینی)، نیاز به ویتامین C افزایش می‌یابد و افزودن آن به جیره می‌تواند مفید باشد (Bryden, 2012, p. 16).   تنظیم سطح اسیدهای آمینه برای حمایت از کبد و سیستم ایمنی مایکوتوکسین‌ها به‌ویژه آفلاتوکسین B1 باعث آسیب به کبد و اختلال در متابولیسم پروتئین می‌شوند. تنظیم سطح اسیدهای آمینه در جیره می‌تواند به حمایت از کبد و سیستم ایمنی کمک کند. متیونین که یک اسید آمینه گوگردی است، نقش مهمی در سنتز گلوتاتیون (GSH) دارد که یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های درون‌سلولی است. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح متیونین در جیره از ۰٫۴ به ۰٫۶ درصد می‌تواند اثرات سمی آفلاتوکسین B1 بر کبد را کاهش دهد (Lindemann et al., 1993, p. 90). سیستئین که دیگر اسید آمینه گوگردی است، نیز در سنتز گلوتاتیون نقش دارد و افزایش سطح آن می‌تواند مفید باشد. آرژینین که یک اسید آمینه شرطی است، نقش مهمی در سیستم ایمنی دارد و می‌تواند به بهبود پاسخ ایمنی در طیور آلوده به مایکوتوکسین‌ها کمک کند. گلوتامین که اسید آمینه اصلی برای سلول‌های اپیتلیال روده است، می‌تواند به ترمیم مخاط روده آسیب‌دیده توسط DON کمک کند و از افزایش نفوذپذیری روده جلوگیری نماید (Pinton & Oswald, 2014, p. 360).  تائورین که یک اسید آمینه غیرپروتئینی است، اثرات محافظتی بر کبد دارد و می‌تواند اثرات سمی آفلاتوکسین را کاهش دهد.   تنظیم سطح مواد معدنی و ویتامین‌ها مواد معدنی و ویتامین‌ها نقش مهمی در سیستم دفاعی طیور در برابر مایکوتوکسین‌ها دارند. روی که یک ماده معدنی ضروری برای سیستم ایمنی است، می‌تواند به بهبود پاسخ ایمنی در طیور آلوده به مایکوتوکسین‌ها کمک کند. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح روی در جیره از ۴۰ به ۸۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم می‌تواند اثرات سرکوب‌کننده DON بر سیستم ایمنی را کاهش دهد (Ghosh et al., 2012, p. 118).  ویتامین A که نقش مهمی در سیستم ایمنی و سلامت مخاط روده دارد، می‌تواند به ترمیم مخاط روده آسیب‌دیده توسط DON کمک کند. ویتامین D که نقش مهمی در متابولیسم کلسیم و فسفر دارد، می‌تواند به کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها بر استخوان‌ها کمک کند. ویتامین K که نقش مهمی در لخته شدن خون دارد، می‌تواند به کاهش اثرات آفلاتوکسین بر لخته شدن خون کمک کند. ویتامین‌های گروه B که نقش مهمی در متابولیسم انرژی و پروتئین دارند، می‌توانند به کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها بر رشد کمک کنند.   استفاده از پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها پروبیوتیک‌ها (باکتری‌های مفید) و پری‌بیوتیک‌ها (مواد غذایی باکتری‌های مفید) می‌توانند به کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها بر مخاط روده و سیستم ایمنی کمک کنند. پروبیوتیک‌ها نظیر Lactobacillus spp. و Bifidobacterium spp. می‌توانند با رقابت با پاتوژن‌ها در روده، بهبود barrier روده، و تحریک سیستم ایمنی، اثرات DON بر مخاط روده را کاهش دهند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از پروبیوتیک‌ها در سطح ۱۰۹ CFU بر کیلوگرم خوراک می‌تواند اثرات سمی DON بر مخاط روده را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد (Dalié et al., 2010, p. 420). پری‌بیوتیک‌ها نظیر اینولین و فروکتوالیگوساکاریدها (FOS) می‌توانند با تغذیه باکتری‌های مفید روده، به بهبود فلور روده و کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها کمک کنند. سین‌بیوتیک‌ها (ترکیب پروبیوتیک و پری‌بیوتیک) نیز می‌توانند اثرات هم‌افزایی در کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها داشته باشند.   استفاده از ترکیبات گیاهی و فیتوژنیک‌ها ترکیبات گیاهی و فیتوژنیک‌ها (phytogenics) می‌توانند به‌عنوان آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی و محافظ کبد در کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها استفاده شوند. عصاره‌های گیاهی نظیر عصاره سیر، عصاره کورکومین (زردچوبه)، عصاره چای سبز، و عصاره رزماری حاوی ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی هستند که اثرات آنتی‌اکسیدانی قوی دارند. مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از کورکومین در سطح ۲۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم خوراک می‌تواند اثرات سمی آفلاتوکسین B1 بر کبد جوجه‌های گوشتی را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد (Gowda et al., 2009, p. 80). عصاره سیر حاوی آلیسین است که اثرات ضدباکتریایی و آنتی‌اکسیدانی دارد و می‌تواند به کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها بر مخاط روده کمک کند. اسیدهای آلی گیاهی نظیر اسید کافئیک و اسید فرولیک نیز اثرات آنتی‌اکسیدانی دارند و می‌توانند مفید باشند.   تنظیم سطح انرژی و چربی جیره تنظیم سطح انرژی و چربی جیره می‌تواند به کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها بر رشد و متابولیسم کمک کند. مایکوتوکسین‌ها باعث کاهش مصرف خوراک و افت رشد می‌شوند و افزایش سطح انرژی جیره می‌تواند بخشی از این کاهش را جبران کند. استفاده از چربی‌های با هضم بالا نظیر روغن سویا و روغن آفتابگردان می‌تواند انرژی جیره را بدون افزایش حجم خوراک افزایش دهد. علاوه بر این، اسیدهای چرب امگا-۳ که اثرات ضدالتهابی دارند، می‌توانند به کاهش التهاب ناشی از مایکوتوکسین‌ها در روده و کبد کمک کنند.   تنظیم سطح پروتئین و اسیدهای آمینه در جیره تنظیم سطح پروتئین و اسیدهای آمینه در جیره می‌تواند به جبران کاهش سنتز پروتئین ناشی از مایکوتوکسین‌ها کمک کند. مایکوتوکسین‌ها به‌ویژه آفلاتوکسین B1 و DON باعث مهار سنتز پروتئین می‌شوند و افزایش سطح پروتئین و اسیدهای آمینه ضروری در جیره می‌تواند این کاهش را جبران کند. مطالعات نشان داده‌اند که افزایش سطح پروتئین جیره از ۲۰ به ۲۴ درصد می‌تواند اثرات سمی آفلاتوکسین B1 بر رشد جوجه‌های گوشتی را کاهش دهد (Smith et al., 1971, p. 88).   استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی برای فصل پاییز در فصل پاییز که هم‌آلودگی چندین مایکوتوکسین شایع است، استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی توصیه می‌شوند. این استراتژی‌ها شامل ترکیب آنتی‌اکسیدان‌ها (ویتامین E، سلنیوم، ویتامین C)، اسیدهای آمینه (متیونین، گلوتامین، آرژینین)، مواد معدنی (روی)، پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها، ترکیبات گیاهی (کورکومین)، و تنظیم سطح انرژی و پروتئین جیره است. این رویکرد ترکیبی می‌تواند اثرات هم‌افزایی در کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها داشته باشد و سیستم دفاعی طیور را به‌طور جامع تقویت کند (Meneely et al., 2023, p. 125).   مرور فصل و نتیجه‌گیری در این فصل، استراتژی‌های تغذیه‌ای و جیره‌ای برای کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها به‌طور جامع مورد بررسی قرار گرفتند. این استراتژی‌ها از دهه ۱۹۷۰ در حال توسعه هستند و شامل استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها (ویتامین E، سلنیوم، ویتامین C)، اسیدهای آمینه (متیونین، سیستئین، آرژینین، گلوتامین، تائورین)، مواد معدنی و ویتامین‌ها (روی، ویتامین A، D، K، B)، پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها، ترکیبات گیاهی و فیتوژنیک‌ها (کورکومین، عصاره سیر)، و تنظیم سطح انرژی، چربی و پروتئین جیره هستند. در فصل پاییز که هم‌آلودگی چندمایکوتوکسینی شایع است، استراتژی‌های تغذیه‌ای ترکیبی توصیه می‌شوند. در فصل بعدی، مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز به‌طور جامع مورد بررسی قرار می‌گیرد.   فصل هفتم: مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین‌ها (IPM) در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز   مفهوم مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین‌ها و بافت تاریخی توسعه آن مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین‌ها (Integrated Mycotoxin Management یا IPM) رویکردی است که ترکیبی از استراتژی‌های پیشگیری، پایش و کنترل را برای کاهش ریسک آلودگی مایکوتوکسینی در فارم‌های مرغ گوشتی به‌کار می‌گیرد. این رویکرد که از مفهوم مدیریت یکپارچه آفات (Integrated Pest Management یا IPM) در کشاورزی الهام گرفته شده است، بر اساس این درک است که هیچ روش کنترل منفردی نمی‌تواند به‌طور کامل ریسک آلودگی مایکوتوکسینی را حذف کند و ترکیب چندین روش ضروری است (Meneely et al., 2023, p. 115).  از منظر تاریخی، مفهوم IPM برای مایکوتوکسین‌ها در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ شکل گرفت، زمانی که پژوهشگران و صنعتگران دریافتند که استراتژی‌های منفرد نظیر استفاده از مواد جاذب سموم به‌تنهایی برای کنترل هم‌آلودگی چندمایکوتوکسینی کافی نیستند. در سال ۲۰۰۳، شورای علوم و فناوری کشاورزی (CAST) گزارشی جامع در مورد مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین‌ها منتشر کرد که چارچوبی برای اجرای این رویکرد در صنعت دام‌داری و طیور فراهم نمود (CAST, 2003, p. 25).  این چارچوب شامل پنج گام اصلی است: ارزیابی ریسک، پیشگیری، پایش، کنترل و مستندسازی. در فصل پاییز که ریسک آلودگی مایکوتوکسینی به‌طور طبیعی تشدید می‌شود، اجرای IPM اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند تفاوت بین یک فصل تولید موفق و یک فصل با تلفات گسترده را تعیین کند.   ارزیابی ریسک آلودگی مایکوتوکسینی در فصل پاییز ارزیابی ریسک نخستین گام در IPM است و شامل شناسایی منابع احتمالی آلودگی، ارزیابی شرایط ذخیره‌سازی و تعیین سطح ریسک آلودگی مایکوتوکسینی بر اساس داده‌های تاریخی و شرایط فعلی است. در فصل پاییز، ارزیابی ریسک باید با توجه به نوسانات دما و رطوبت، ورود غلات تازه برداشت‌شده به سیلوها و داده‌های تاریخی آلودگی در منطقه، به‌صورت پویا و مداوم انجام شود. ارزیابی ریسک شامل چندین مؤلفه است: ارزیابی منابع خوراک (مبدأ غلات، تاریخ برداشت، رطوبت برداشت)، ارزیابی شرایط ذخیره‌سازی (نوع سیلو، عایق‌بندی، تهویه، رطوبت و دمای فعلی)، ارزیابی تاریخی آلودگی (داده‌های آزمایش‌های گذشته، الگوهای فصلی)، و ارزیابی عوامل محیطی (رطوبت محیط، دما، بارش) (Magan, 2006, p. 195).  بر اساس این ارزیابی‌ها، سطح ریسک به سه دسته پایین، متوسط، و بالا تقسیم می‌شود و برای هر سطح، استراتژی‌های کنترل متفاوتی طراحی می‌گردد.   استراتژی‌های پیشگیری در IPM برای فصل پاییز استراتژی‌های پیشگیری در IPM شامل مجموعه‌ای از اقدامات هستند که قبل از وقوع آلودگی اجرا می‌شوند و هدف آن‌ها کاهش ریسک آلودگی مایکوتوکسینی است. این استراتژی‌ها شامل: خشک‌کردن سریع دانه‌ها پس از برداشت به رطوبت زیر ۱۳ تا ۱۴ درصد؛ استفاده از اسیدهای آلی به‌عنوان قارچ‌کش انباری؛ بهبود تهویه سیلوها با سیستم‌های تهویه با کنترل رطوبت؛ استفاده از سیلوهای با عایق‌بندی مناسب؛ کنترل حشرات انباری؛ تمیز کردن سیلوها قبل از ذخیره‌سازی؛ و انتخاب تأمین‌کنندگان معتبر خوراک با برنامه‌های کنترل کیفیت مناسب است (Magan et al., 2003, p. 200).  در فصل پاییز، اجرای این استراتژی‌ها باید قبل از ورود غلات تازه برداشت‌شده به سیلوها آغاز شود و در طول فصل به‌صورت مداوم ادامه یابد.   برنامه‌های پایش در IPM برای فصل پاییز برنامه‌های پایش در IPM شامل آزمایش منظم خوراک برای تشخیص مایکوتوکسین‌ها و پایش شرایط ذخیره‌سازی (رطوبت، دما) است. در فصل پاییز، پایش باید به‌صورت مکرر انجام شود: آزمایش هر محموله خوراک ورودی به فارم با کیت‌های سریع ELISA؛ پایش رطوبت و دمای خوراک ذخیره‌شده به‌صورت روزانه یا هفتگی؛ آزمایش‌های تأییدی HPLC در آزمایشگاه‌های مرجع برای نمونه‌های مشکوک؛ و پایش همزمان آفلاتوکسین، DON و زیرالنون (Shephard et al., 2013, p. 130).  نتایج پایش باید در یک سیستم ثبت و مستندسازی گردد تا الگوهای آلودگی و اثربخشی استراتژی‌های کنترل ارزیابی شوند.   استراتژی‌های کنترل در IPM برای فصل پاییز استراتژی‌های کنترل در IPM شامل مجموعه‌ای از اقدامات هستند که در صورت تشخیص آلودگی اجرا می‌شوند. این استراتژی‌ها شامل: رقیق‌سازی خوراک آلوده با خوراک سالم؛ استفاده از مواد جاذب سموم مناسب برای مایکوتوکسین‌های غالب؛ تنظیم جیره غذایی برای حمایت از کبد، سیستم ایمنی و مخاط روده؛ استفاده از پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها؛ و در صورت آلودگی شدید، دفع خوراک آلوده و جایگزینی آن با خوراک سالم است (Diaz et al., 2005, p. 305). در فصل پاییز، استراتژی‌های کنترل باید بر اساس پروفایل مایکوتوکسینی خوراک و سطح آلودگی طراحی شوند و به‌صورت پویا در پاسخ به تغییرات سطح آلودگی تنظیم گردند.   نقش فناوری و هوش مصنوعی در IPM در سال‌های اخیر، فناوری‌های نوین نظیر اینترنت اشیاء (IoT)، هوش مصنوعی (AI)، و مدل‌های پیش‌بینی نقش فزاینده‌ای در IPM ایفا می‌کنند. سنسورهای IoT می‌توانند رطوبت، دما، و گاز CO2 در سیلوها را به‌صورت پیوسته پایش کنند و داده‌ها را به یک سیستم مرکزی ارسال نمایند. مدل‌های پیش‌بینی مبتنی بر AI می‌توانند با تحلیل داده‌های تاریخی و شرایط فعلی، ریسک آلودگی مایکوتوکسینی را پیش‌بینی کنند و به مدیران فارم امکان اتخاذ اقدامات پیشگیرانه را بدهند (Meneely et al., 2023, p. 128). در فصل پاییز، این فناوری‌ها می‌توانند به‌طور قابل توجهی به مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین‌ها کمک کنند.   آموزش و تربیت نیروی انسانی در IPM آموزش و تربیت نیروی انسانی یکی از ارکان IPM است. مدیران فارم، کارکنان تغذیه و کارکنان ذخیره‌سازی باید در مورد مایکوتوکسین‌ها، عوامل مؤثر بر تولید آن‌ها، روش‌های پایش، و استراتژی‌های کنترل آموزش ببینند. در فصل پاییز، آموزش باید بر شرایط خاص این فصل و چالش‌های مرتبط با آن متمرکز باشد (CAST, 2003, p. 30).   ارزیابی اقتصادی IPM در فصل پاییز ارزیابی اقتصادی IPM شامل مقایسه هزینه‌های اجرای برنامه با هزینه‌های ناشی از آلودگی مایکوتوکسینی است. اگرچه اجرای IPM هزینه‌هایی شامل هزینه‌های پایش، مواد جاذب سموم و بهبود شرایط ذخیره‌سازی دارد، اما این هزینه‌ها در مقایسه با هزینه‌های ناشی از کاهش عملکرد، افزایش تلفات و رد محموله‌های آلوده، به‌طور قابل توجهی پایین‌تر است. مطالعات اقتصادی نشان داده‌اند که اجرای IPM می‌تواند بازگشت سرمایه (ROI) بالای ۳۰۰ درصد داشته باشد (Wu, 2007, p. 960). در فصل پاییز، اجرای IPM به‌ویژه از منظر اقتصادی توجیه‌پذیر است.   چالش‌ها و محدودیت‌های اجرای IPM در فصل پاییز اجرای IPM در فصل پاییز با چندین چالش و محدودیت همراه است. نخستین چالش، رطوبت بالای محیط است که کنترل رطوبت سیلوها را دشوار می‌سازد. دومین چالش، نوسانات شدید دما است که پدیده مهاجرت رطوبت را تشدید می‌کند. سومین چالش، فشار تولید است که ممکن است باعث نادیده گرفتن برنامه‌های پایش و کنترل شود. چهارمین چالش، هزینه‌های اجرای IPM است که برای فارم‌های کوچک ممکن است سنگین باشد. پنجمین چالش، عدم دسترسی به آزمایشگاه‌های مرجع در مناطق دور از شهر است (Meneely et al., 2023, p. 130).   فصل هشتم: چشم‌انداز آینده و روندهای نوظهور در کنترل مایکوتوکسین‌ها در صنعت طیور   مرور کلی دستاوردهای تاریخی و ضرورت نگاه به آینده در طول هفت فصل پیشین این بررسی، ابعاد مختلف کنترل سموم مایکوتوکسین در ذخیره‌سازی انجام‌گرفته در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز با تمرکز بر سه مایکوتوکسین اصلی آفلاتوکسین، زیرالنون و DON به‌طور جامع و با نگاهی آموزشی-تاریخی مورد بررسی قرار گرفت. از کشف آفلاتوکسین در پیامد رویداد «بیماری X بوقلمونها» در سال ۱۹۶۰ در انگلستان که نقطه آغاز شناخت علمی مایکوتوکسین‌ها محسوب می‌شود (Blount, 1961, p. 538)، تا توسعه روش‌های پیشرفته تحلیلی نظیر LC-MS/MS برای تشخیص همزمان چندین مایکوتوکسین در مقادیر پیکوگرم بر کیلوگرم (Sforza et al., 2006, p. 90)، و از استفاده اولیه رس‌های خاکی ساده برای جذب آفلاتوکسین در دهه ۱۹۸۰ (Philips et al., 1988, p. 185)، تا توسعه محصولات ترکیبی پیچیده و آنزیم‌های تجزیه‌کننده مایکوتوکسین‌ها در دهه ۲۰۱۰ (Loi et al., 2017, p. 125)، مسیر تکامل دانش و فناوری در حوزه کنترل مایکوتوکسین‌ها نشان‌دهنده پیشرفت‌های چشمگیر اما ناکافی بوده است. با وجود تمام این پیشرفت‌ها، آلودگی مایکوتوکسینی همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت طیور در سراسر جهان است و برآوردها نشان می‌دهند که تقریباً ۲۵ تا ۵۰ درصد از محصولات کشاورزی در سطح جهان به نوعی به مایکوتوکسین‌ها آلوده هستند (Eskola et al., 2020, p. 8).  تغییرات اقلیمی که الگوهای دما و رطوبت را در مناطق مختلف جهان تغییر می‌دهد، صنعتی شدن فزاینده تولید طیور که مقیاس ذخیره‌سازی خوراک را افزایش می‌دهد، و محدودیت‌های فزاینده استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها که اهمیت سلامت سیستم ایمنی و مخاط روده طیور را پررنگ‌تر می‌سازد، همگی بر ضرورت نگاه به آینده و توسعه راهکارهای نوین تأکید می‌کنند (Meneely et al., 2023, p. 105).  در این فصل پایانی، چشم‌انداز آینده کنترل مایکوتوکسین‌ها در صنعت طیور از چندین جنبه مورد بررسی قرار می‌گیرد: فناوری‌های نوین تشخیص و پایش، توسعه نسل جدید مواد جاذب و تجزیه‌کننده سموم، بیوتکنولوژی و تولید ارقام مقاوم به قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا، هوش مصنوعی و مدل‌های پیش‌بینی ریسک، نانوتکنولوژی در کنترل مایکوتوکسین‌ها، تغییرات اقلیمی و تأثیر آن بر الگوهای آلودگی مایکوتوکسینی، و در نهایت توصیه‌های عملی برای آینده مدیریت مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز. تاریخچه علم مایکوتوکسین‌ها نشان می‌دهد که هر یک از پیشرفت‌های بزرگ در این حوزه — از کشف آفلاتوکسین تا توسعه ELISA و از معرفی رس‌های خاکی تا کشف آنزیم‌های تجزیه‌کننده — حاصل تفکر خلاقانه و پژوهش‌های مترقی پژوهشگرانی بوده است که فراتر از دانش موجود زمان خود گام برداشتند.   فناوری‌های نوین تشخیص و پایش مایکوتوکسین‌ها فناوری‌های تشخیص و پایش مایکوتوکسین‌ها در سال‌های اخیر تحولات شگرفی را تجربه کرده‌اند و این تحولات در دهه‌های آینده با شتاب بیشتری ادامه خواهد یافت. یکی از مهم‌ترین روندهای نوظهور در این حوزه، توسعه روش‌های تشخیص در محل (on-site detection) و در زمان واقعی (real-time detection) است که امکان پایش مایکوتوکسین‌ها را در زمان تحویل خوراک به فارم و حتی در داخل سیلوهای ذخیره‌سازی فراهم می‌سازد. سنسورهای بیوالکتروشیمیایی که بر اساس اتصال آنتی‌بادی‌ها یا آپتامرها به مایکوتوکسین‌ها عمل می‌کنند، در حال توسعه‌اند و می‌توانند مایکوتوکسین‌ها را در مقادیر بسیار ناچیز (پیکوگرم بر کیلوگرم) و در زمان کمتر از ۱۰ دقیقه تشخیص دهند (Meneely et al., 2023, p. 108).  آپتامرها که قطعات DNA یا RNA تک‌رشته‌ای هستند که به‌طور خاص به یک مولکول هدف متصل می‌شوند، مزایای متعددی نسبت به آنتی‌بادی‌های سنتی دارند: پایداری بالاتر در شرایط محیطی متغیر، تولید تکرارپذیرتر، هزینه تولید پایین‌تر، و قابلیت مهندسی برای هدف‌گیری مایکوتوکسین‌های مختلف. سنسورهای آپتامری در حال جایگزینی سنسورهای ایمونو در روش‌های تشخیص سریع مایکوتوکسین‌ها هستند و در آینده می‌توانند به ابزار استاندارد پایش مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی تبدیل شوند (Zhang et al., 2021, p. 65).  فناوری دیگر در حال توسعه، استفاده از طیف‌سنجی فروسرخ نزدیک (NIR) برای تشخیص غیرمستقیم آلودگی مایکوتوکسینی است. روش NIR بر اساس جذب نور فروسرخ توسط مولکول‌های آلی عمل می‌کند و می‌تواند تغییرات شیمیایی دانه‌های آلوده به قارچ‌ها را شناسایی کند. اگرچه NIR نمی‌تواند مایکوتوکسین‌ها را به‌طور مستقیم تشخیص دهد، اما می‌تواند شاخص‌های غیرمستقیم آلودگی نظیر تغییر در محتوای پروتئین، چربی، و رطوبت دانه‌ها را شناسایی کند و در ترکیب با مدل‌های یادگیری ماشین، می‌تواند پیش‌بینی‌کننده ریسک آلودگی مایکوتوکسینی باشد (Berardo et al., 2005, p. 120). این روش مزیت غیرمخرب بودن (non-destructive)، سرعت بسیار بالا (چند ثانیه برای هر نمونه) و قابلیت استفاده در محل را دارد. فناوری سوم در حال توسعه، استفاده از طیف‌سنجی جرمی با یونیزاسیون محیطی (ambient ionization mass spectrometry) است که امکان تشخیص مستقیم مایکوتوکسین‌ها در سطح دانه‌ها بدون نیاز به آماده‌سازی نمونه را فراهم می‌کند. این فناوری که در حال حاضر در مرحله تحقیق است، می‌تواند در آینده به ابزار قدرتمندی برای پایش سریع مایکوتوکسین‌ها در سیلوها تبدیل شود (Cecilia et al., 2019, p. 85).  فناوری چهارم، استفاده از نانومواد در سنسورهای تشخیص مایکوتوکسین‌ها است. نانوذرات طلا، نانولوله‌های کربن، و گرافن می‌توانند حساسیت سنسورها را به‌طور قابل توجهی افزایش دهند و حد تشخیص را به سطح فمتوگرم بر کیلوگرم برسانند. سنسورهای مبتنی بر گرافن به دلیل سطح ویژه بسیار بالا، هدایت الکتریکی عالی، و قابلیت عملکردی‌سازی (functionalization) با مولکول‌های شناسایی، در حال توسعه برای تشخیص همزمان چندین مایکوتوکسین هستند (Wang et al., 2020, p. 180).  فناوری پنجم، توسعه کیت‌های چندمایکوتوکسینی (multi-mycotoxin kits) است که می‌توانند آفلاتوکسین، DON، زیرالنون و سایر مایکوتوکسین‌ها را به‌طور همزمان در یک نمونه خوراک تشخیص دهند. این کیت‌ها که بر اساس آرایه‌های آنتی‌بادی (antibody arrays) یا آرایه‌های آپتامری عمل می‌کنند، می‌توانند پروفایل کامل مایکوتوکسینی خوراک را در یک آزمایش واحد ارائه دهند و زمان و هزینه پایش را به‌طور قابل توجهی کاهش دهند (Krska et al., 2008, p. 110). در فصل پاییز که هم‌آلودگی چندمایکوتوکسینی شایع است، این کیت‌های چندسمی به‌ویژه ارزشمند خواهند بود.  فناوری ششم، استفاده از سیستم‌های پایش بی‌وقفه (continuous monitoring systems) مبتنی بر اینترنت اشیاء (IoT) است. این سیستم‌ها شامل شبکه‌ای از سنسورهای نصب‌شده در سیلوها هستند که رطوبت، دما، گاز CO2، و در آینده غلظت مایکوتوکسین‌ها را به‌صورت پیوسته پایش می‌کنند و داده‌ها را به یک پلتفرم ابری ارسال می‌کنند. این پلتفرم می‌تواند با استفاده از مدل‌های یادگیری ماشین، الگوهای تغییرات را تحلیل کند و هشدارهای زودهنگام برای ریسک آلودگی مایکوتوکسینی صادر نماید (Meneely et al., 2023, p. 112).   توسعه نسل جدید مواد جاذب و تجزیه‌کننده سموم توسعه نسل جدید مواد جاذب و تجزیه‌کننده مایکوتوکسین‌ها یکی از فعال‌ترین حوزه‌های پژوهشی در کنترل مایکوتوکسین‌ها است و در دهه‌های آینده پیشرفت‌های قابل توجهی را به همراه خواهد داشت. نسل اول مواد جاذب سموم که عمدتاً شامل رس‌های خاکی نظیر بنتونیت و مونت‌موریلونیت بود، برای جذب آفلاتوکسین مؤثر بود اما برای DON و زیرالنون کارایی محدودی داشت (Ramos & Hernández, 1997, p. 178).  نسل دوم که شامل دیواره سلولی مخمرها و کربن فعال بود، طیف گسترده‌تری از مایکوتوکسین‌ها را پوشش می‌داد اما همچنان نتوانست تمام مایکوتوکسین‌ها را به‌طور مؤثر جذب کند (Devegowda et al., 1998, p. 70). نسل سوم که در حال حاضر در حال توسعه است، بر اساس دو رویکرد اصلی استوار است: نخست، مهندسی سطح مواد جاذب برای بهبود انتخاب‌پذیری و کارایی جذب؛ و دوم، توسعه مواد تجزیه‌کننده (degrading agents) که مایکوتوکسین‌ها را به محصولات غیرسمی تجزیه می‌کنند. در حوزه مهندسی سطح، پژوهشگران در حال توسعه رس‌های خاکی اصلاح‌شده با مولکول‌های آلی هستند که می‌توانند DON و زیرالنون را به‌طور مؤثری جذب کنند. به‌عنوان مثال، بنتونیت اصلاح‌شده با آمینوپروپیل‌تری‌اتوکسی‌سیلان (APTES) می‌تواند ظرفیت جذب DON را تا ۳ برابر افزایش دهد (Dakovic et al., 2005, p. 75).  همچنین، مونت‌موریلونیت اصلاح‌شده با سورفکتانت‌های کاتیونی می‌تواند زیرالنون را به دلیل ایجاد سطح هیدروفوبیک به‌طور مؤثری جذب کند. در حوزه مواد تجزیه‌کننده، توسعه آنزیم‌های تجزیه‌کننده مایکوتوکسین‌ها یکی از امیدوارکننده‌ترین روندها است. آنزیم اپوکسیداز که گروه اپوکسید DON را که مسئول سمیت این ماده است، حذف می‌کند، در حال توسعه تجاری است و محصولات تجاری آن در آینده قابل انتظار است (He et al., 2010, p. 125). آنزیم لاکتون هیدرولاز که زیرالنون را با باز کردن حلقه لاکتون تجزیه می‌کند، نیز در مرحله توسعه تجاری است (Kakeya et al., 1991, p. 105). برای آفلاتوکسین، آنزیم لاکتوناز که حلقه لاکتون آفلاتوکسین را تجزیه می‌کند، در حال بررسی است (Loi et al., 2017, p. 128).  یکی از چالش‌های اصلی در استفاده از آنزیم‌های تجزیه‌کننده، پایداری آن‌ها در شرایط دستگاه گوارش طیور (pH پایین پروونتریکولوس، آنزیم‌های پروتئولیتیک) است. برای رفع این چالش، پژوهشگران در حال توسعه روش‌های تثبیت (immobilization) آنزیم‌ها بر روی نانوذرات یا ریزکپسول‌ها هستند که می‌توانند آنزیم‌ها را از شرایط نامساعد دستگاه گوارش محافظت کنند (Karlovsky et al., 2016, p. 415). رویکرد دیگر در توسعه مواد تجزیه‌کننده، استفاده از باکتری‌های مهندسی‌شده است. باکتری‌های نظیر E. coli و Lactobacillus که با استفاده از تکنیک‌های مهندسی ژنتیک، ژن‌های تجزیه‌کننده مایکوتوکسین‌ها را بیان می‌کنند، در حال توسعه هستند و می‌توانند در آینده به‌عنوان پروبیوتیک‌های تجزیه‌کننده مایکوتوکسین در خوراک طیور استفاده شوند (Awad et al., 2010, p. 195).  علاوه بر این، پژوهشگران در حال توسعه پلیمرهای سنتزی با قابلیت چاپ مولکولی (molecularly imprinted polymers یا MIPs) هستند که می‌توانند مایکوتوکسین‌های خاص را با انتخاب‌پذیری بسیار بالا جذب کنند. این پلیمرها که بر اساس الگوی مولکولی مایکوتوکسین سنتز می‌شوند، می‌توانند مانند «قفل و کلید» عمل کنند و تنها مایکوتوکسین هدف را جذب نمایند (Carrasco-Sanchez et al., 2019, p. 90).   بیوتکنولوژی و تولید ارقام مقاوم به قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا بیوتکنولوژی و تولید ارقام مقاوم به قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا یکی از امیدوارکننده‌ترین رویکردهای آینده در کنترل مایکوتوکسین‌ها در مبدأ است. از آنجا که قارچ‌های Aspergillus flavus و Fusarium graminearum عمدتاً در مزرعه و در طول رشد گیاه به دانه‌ها آلوده می‌کنند، تولید ارقام غلات مقاوم به این قارچ‌ها می‌تواند آلودگی اولیه را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد و در نتیجه، ریسک آلودگی مایکوتوکسینی در ذخیره‌سازی را نیز کاهش دهد (Cotty & Jaime-Garcia, 2007, p. 100).  دو رویکرد اصلی در بیوتکنولوژی برای تولید ارقام مقاوم وجود دارد: نخست، اصلاح ژنتیکی سنتی (conventional breeding) که از طریق تلاقی ارقام مقاوم با ارقام پرمحصول، ارقام جدیدی با ترکیب ویژگی‌های مقاومت و عملکرد بالا تولید می‌کند؛ و دوم، مهندسی ژنتیک (genetic engineering) که از طریق انتقال ژن‌های مقاومت از سایر ارگانیسم‌ها به گیاه هدف، مقاومت ایجاد می‌کند. در حوزه مهندسی ژنتیک، چندین رویکرد در حال توسعه هستند. رویکرد نخست، انتقال ژن‌های مقاومت به قارچ‌ها (resistance genes یا R genes) از گیاهان وحشی یا سایر ارگانیسم‌ها به غلات است. این ژن‌ها که پروتئین‌های مقاومت تولید می‌کنند، می‌توانند رشد قارچ‌ها را در گیاه مهار کنند. به‌عنوان مثال، ژن Fhb1 که از گندم وحشی چینی جدا شده، مقاومت به Fusarium graminearum را در گندم ایجاد می‌کند و می‌تواند تولید DON را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد (Bai & Shaner, 2004, p. 115).  رویکرد دوم، استفاده از تکنیک RNA تداخلی (RNA interference یا RNAi) است. در این رویکرد، قطعات RNA دو‌رشته‌ای (dsRNA) که به ژن‌های ضروری قارچ هدف می‌شوند، در گیاه تولید می‌شوند و پس از مصرف توسط قارچ، بیان ژن‌های هدف را مهار می‌کنند و رشد قارچ را متوقف می‌نمایند. این رویکرد که به «اسپری‌کردن RNA تداخلی» (spray-induced gene silencing یا SIGS) نیز معروف است، می‌تواند به‌صورت اسپری بر روی گیاه اعمال شود و نیازی به تغییر ژنتیکی دائمی گیاه ندارد (Koch et al., 2016, p. 85).  رویکرد سوم، استفاده از تکنیک ویرایش ژنوم (genome editing) نظیر CRISPR-Cas9 است. این تکنیک امکان ویرایش دقیق ژن‌های گیاه را فراهم می‌کند و می‌تواند ژن‌های حساسیت به قارچ‌ها (susceptibility genes یا S genes) را غیرفعال کند و مقاومت ایجاد نماید. مطالعات نشان داده‌اند که ویرایش ژن MLO در گندم با استفاده از CRISPR-Cas9 می‌تواند مقاومت به قارچ‌های Fusarium را افزایش دهد (Wang et al., 2018, p. 120).  رویکرد چهارم، استفاده از میکروبیوم گیاه (plant microbiome) است. میکروارگانیسم‌های مفیدی که به‌طور طبیعی بر روی سطح گیاه و در خاک اطراف ریشه زندگی می‌کنند، می‌توانند به‌عنوان عوامل آنتاگونیست قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا عمل کنند. تلقیح بذرها با این میکروارگانیسم‌های مفید (seed inoculation) می‌تواند میکروبیوم گیاه را تقویت کند و آلودگی قارچی را کاهش دهد (Xu et al., 2007, p. 135).  علاوه بر تولید ارقام مقاوم، بیوتکنولوژی می‌تواند در تولید ارقام با توانایی تجزیه مایکوتوکسین‌ها نیز نقش داشته باشد. مطالعات اولیه نشان داده‌اند که انتقال ژن‌های تجزیه‌کننده مایکوتوکسین‌ها (نظیر ژن‌های اپوکسیداز) به گیاه می‌تواند گیاه را قادر سازد تا مایکوتوکسین‌های تولیدشده توسط قارچ‌ها را در محل تجزیه کند و سطح آلودگی را کاهش دهد (Karlovsky et al., 2016, p. 418).  با این حال، استفاده از بیوتکنولوژی در تولید ارقام مقاوم با چالش‌هایی نیز همراه است: مقاومت چندژنی قارچ‌ها که تولید ارقام مقاوم را پیچیده می‌کند، نگرانی‌های عمومی در مورد گیاهان اصلاح‌شده ژنتیکی (GMO) که پذیرش عمومی و تجاری آن‌ها را محدود می‌کند، و هزینه‌های بالای تحقیق و توسعه که دسترسی به ارقام مقاوم را برای کشاورزان خرد محدود می‌سازد. با این حال، با پیشرفت تکنیک‌های ویرایش ژنوم نظیر CRISPR-Cas9 که نیازی به انتقال ژن‌های خارجی ندارد و در برخی کشورها تحت مقررات سخت‌گیرانه GMO قرار نمی‌گیرد، امیدهایی برای غلبه بر این چالش‌ها وجود دارد.   هوش مصنوعی و مدل‌های پیش‌بینی ریسک آلودگی مایکوتوکسینی هوش مصنوعی (AI) و یادگیری ماشین (machine learning) در حال تبدیل شدن به یکی از قدرتمندترین ابزارهای پیش‌بینی و مدیریت ریسک آلودگی مایکوتوکسینی در صنعت طیور هستند. مدل‌های پیش‌بینی مایکوتوکسینی که در گذشته بر اساس روابط آماری ساده و داده‌های تاریخی محدود بودند، با ورود تکنیک‌های یادگیری ماشین به ابزارهای پیش‌بینی بسیار دقیق‌تری تبدیل شده‌اند که می‌توانند ریسک آلودگی را بر اساس مجموعه‌ای از متغیرهای محیطی، اقلیمی، و مدیریتی پیش‌بینی کنند (Meneely et al., 2023, p. 115).  این مدل‌ها از انواع مختلف یادگیری ماشین نظیر شبکه‌های عصبی مصنوعی (artificial neural networks)، جنگل‌های تصادفی (random forests)، ماشین‌های بردار پشتیبان (support vector machines) و یادگیری عمیق (deep learning) استفاده می‌کنند و می‌توانند الگوهای پیچیده و غیرخطی در داده‌ها را شناسایی کنند که با روش‌های آماری سنتی قابل شناسایی نیستند. داده‌های ورودی به این مدل‌ها شامل داده‌های اقلیمی (دما، رطوبت، بارش، ساعات آفتابی)، داده‌های مزرعه‌ای (نوع رقم، تاریخ کاشت، تاریخ برداشت، شرایط خاک)، داده‌های ذخیره‌سازی (رطوبت دانه‌ها، دمای سیلو، تهویه)، و داده‌های تاریخی آلودگی مایکوتوکسینی هستند. این مدل‌ها می‌توانند ریسک آلودگی به آفلاتوکسین، DON و زیرالنون را به‌صورت جداگانه یا ترکیبی پیش‌بینی کنند و به مدیران فارم امکان اتخاذ اقدامات پیشگیرانه پیش از وقوع آلودگی را بدهند (Camardo Leggieri et al., 2021, p. 75).  یکی از مدل‌های پیش‌بینی شناخته‌شده، مدل AFLA-maize است که ریسک آلودگی ذرت به آفلاتوکسین را بر اساس داده‌های اقلیمی و مزرعه‌ای پیش‌بینی می‌کند و در ایالات متحده برای پایش ریسک آلودگی آفلاتوکسینی در ذرت استفاده می‌شود (Chauhan & Chauhan, 2015, p. 90). مدل دیگر، مدل DONcast است که ریسک آلودگی گندم به DON را در کانادا پیش‌بینی می‌کند و به کشاورزان کمک می‌کند تا زمان برداشت را بر اساس ریسک آلودگی DON تنظیم کنند (Schaafsma & Hooker, 2007, p. 85).  در فصل پاییز، این مدل‌ها می‌توانند به‌طور ویژه‌ای برای پیش‌بینی ریسک آلودگی مایکوتوکسینی در غلات تازه برداشت‌شده و در شرایط ذخیره‌سازی پاییزه استفاده شوند. به‌عنوان مثال، مدل‌های پیش‌بینی می‌توانند بر اساس پیش‌بینی اقلیمی پاییز (دما و رطوبت پیش‌بینی‌شده)، ریسک آلودگی آفلاتوکسین در سیلوهای ذخیره‌سازی را پیش‌بینی کنند و به مدیران فارم توصیه کنند که آیا نیاز به خشک‌کردن اضافی دانه‌ها یا استفاده از قارچ‌کش‌های انباری است یا خیر. علاوه بر مدل‌های پیش‌بینی، هوش مصنوعی می‌تواند در تحلیل داده‌های پایش مایکوتوکسینی نیز نقش داشته باشد. سیستم‌های مبتنی بر AI می‌توانند داده‌های پایش مایکوتوکسین از سنسورهای IoT در سیلوها و نتایج آزمایش‌های ELISA و HPLC را به‌صورت بی‌وقفه تحلیل کنند و الگوهای تغییرات را شناسایی نمایند. این سیستم‌ها می‌توانند هشدارهای زودهنگام صادر کنند و توصیه‌های خودکار برای اقدامات کنترلی ارائه دهند (Meneely et al., 2023, p. 120).  یکی از چالش‌های اصلی در استفاده از AI در پیش‌بینی مایکوتوکسین‌ها، کمبود داده‌های باکیفیت و استاندارد است. مدل‌های یادگیری ماشین نیازمند حجم زیادی از داده‌های آموزشی هستند تا بتوانند پیش‌بینی‌های دقیق ارائه دهند، و در بسیاری از مناطق جهان، داده‌های مایکوتوکسینی محدود، پراکنده، و غیراستاندارد هستند. برای رفع این چالش، نیاز به ایجاد پایگاه‌های داده مایکوتوکسینی در سطح ملی و بین‌المللی است که داده‌های پایش مایکوتوکسین را به‌صورت استاندارد جمع‌آوری و در اختیار پژوهشگران قرار دهند. چالش دیگر، تفسیرپذیری مدل‌های AI است. مدل‌های یادگیری عمیق اگرچه دقت بالایی دارند، اما «جعبه سیاه» (black box) محسوب می‌شوند و فرآیند تصمیم‌گیری آن‌ها برای کاربران قابل درک نیست. در حوزه مدیریت مایکوتوکسین‌ها که تصمیمات می‌توانند پیامدهای اقتصادی و بهداشتی قابل توجهی داشته باشند، تفسیرپذیری مدل‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد و نیاز به توسعه مدل‌های قابل‌تفسیر (interpretable AI) است. برای دانشجویان دکتری تغذیه طیور، آشنایی با هوش مصنوعی و مدل‌های پیش‌بینی ریسک آلودگی مایکوتوکسینی و درک پتانسیل و محدودیت‌های این فناوری، برای طراحی سیستم‌های مدیریت پیشرفته مایکوتوکسین در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز ضروری است. این فناوری در دهه آینده به‌طور فزاینده‌ای در صنعت طیور استفاده خواهد شد و دانشجویان دکتری که در این حوزه مهارت دارند، می‌توانند نقش پیشرویی در توسعه و اجرای این سیستم‌ها ایفا کنند.   نانوتکنولوژی در کنترل مایکوتوکسین‌ها نانوتکنولوژی به‌عنوان یکی از پیشرفته‌ترین حوزه‌های علم و فناوری، پتانسیل قابل توجهی برای کنترل مایکوتوکسین‌ها در صنعت طیور دارد و در دهه‌های آینده انتظار می‌رود که کاربردهای عملی و تجاری متعددی در این حوزه پیدا کند. نانوتکنولوژی به مطالعه و دستکاری مواد در مقیاس نانومتر (۱ تا ۱۰۰ نانومتر) می‌پردازد و در این مقیاس، مواد ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی جدیدی از خود نشان می‌دهند که در مقیاس ماکروسکوپی قابل مشاهده نیستند. در حوزه کنترل مایکوتوکسین‌ها، نانوتکنولوژی می‌تواند در چندین جنبه نقش داشته باشد: تشخیص، جذب، تجزیه، و بسته‌بندی هوشمند. در حوزه تشخیص، نانومواد نظیر نانوذرات طلا (gold nanoparticles)، نانولوله‌های کربن (carbon nanotubes) و گرافن می‌توانند حساسیت سنسورهای تشخیص مایکوتوکسین‌ها را به‌طور قابل توجهی افزایش دهند. نانوذرات طلا به دلیل ویژگی‌های پلاسمون سطحی (surface plasmon resonance)، می‌توانند تغییرات رنگی قابل مشاهده با چشم در حضور مایکوتوکسین‌ها ایجاد کنند و امکان تشخیص سریع و بدون نیاز به تجهیزات پیچیده را فراهم سازند. سنسورهای مبتنی بر نانوذرات طلا برای تشخیص آفلاتوکسین B1 با حد تشخیص در حد پیکوگرم بر میلی‌لیتر در حال توسعه هستند (Wang et al., 2020, p. 182). در حوزه جذب، نانومواد با سطح ویژه بسیار بالا می‌توانند مایکوتوکسین‌ها را به‌طور مؤثرتری نسبت به مواد جاذب سنتی جذب کنند. نانورس‌ها (nanoclays) نظیر نانومونت‌موریلونیت که از طریق فرآیندهای اکسفولیاسیون (exfoliation) تولید می‌شوند، سطح ویژه‌ای تا چند برابر رس‌های خاکی سنتی دارند و می‌توانند آفلاتوکسین را با کارایی بالاتری جذب کنند (Dakovic et al., 2005, p. 78).  نانوذرات مغناطیسی (magnetic nanoparticles) نظیر نانوذرات اکسید آهن می‌توانند پس از جذب مایکوتوکسین‌ها، با استفاده از میدان مغناطیسی از خوراک جدا شوند و امکان حذف فیزیکی مایکوتوکسین از خوراک را فراهم سازند. این رویکرد اگرچه در حال حاضر در مرحله تحقیق است، می‌تواند در آینده به روشی مؤثر برای حذف مایکوتوکسین‌ها از خوراک تبدیل شود (Kolosova & Stroka, 2011, p. 155).  در حوزه تجزیه، نانوذرات می‌توانند به‌عنوان حامل آنزیم‌های تجزیه‌کننده مایکوتوکسین عمل کنند. نانوذرات می‌توانند آنزیم‌ها را در برابر شرایط نامساعد دستگاه گوارش (pH پایین، آنزیم‌های پروتئولیتیک) محافظت کنند و پایداری و کارایی آن‌ها را افزایش دهند. نانوذرات سیلیکا (silica nanoparticles) به دلیل زیست‌سازگاری بالا و قابلیت عملکردی‌سازی سطح، از مناسب‌ترین نانوذرات برای تثبیت آنزیم‌ها هستند (Karlovsky et al., 2016, p. 420). در حوزه بسته‌بندی هوشمند، نانوتکنولوژی می‌تواند به توسعه بسته‌بندی‌هایی منجر شود که می‌توانند حضور مایکوتوکسین‌ها را در خوراک تشخیص دهند و با تغییر رنگ یا سایر شاخص‌های بصری، مدیران فارم را از آلودگی مطلع سازند. این بسته‌بندی‌های هوشمند که در حال حاضر در مرحله تحقیق هستند، می‌توانند در آینده به ابزار مهمی برای پایش مایکوتوکسین‌ها در طول ذخیره‌سازی تبدیل شوند (Meneely et al., 2023, p. 125). با این حال، استفاده از نانوتکنولوژی در کنترل مایکوتوکسین‌ها با چالش‌هایی نیز همراه است: نگرانی‌های ایمنی نانومواد (سمیت احتمالی نانوذرات برای طیور و انسان)، هزینه تولید نانومواد، مقررات سخت‌گیرانه برای استفاده از نانومواد در خوراک دام و طیور، و نیاز به ارزیابی‌های ایمنی گسترده قبل از استفاده تجاری. برای دانشجویان دکتری تغذیه طیور، آشنایی با نانوتکنولوژی و پتانسیل آن در کنترل مایکوتوکسین‌ها و درک چالش‌ها و محدودیت‌های آن، برای ارزیابی محصولات نسل آینده و طراحی استراتژی‌های کنترل پیشرفته در فصل پاییز ضروری است.   تغییرات اقلیمی و تأثیر آن بر الگوهای آلودگی مایکوتوکسینی تغییرات اقلیمی یکی از مهم‌ترین عواملی است که در دهه‌های آینده الگوهای آلودگی مایکوتوکسینی در مواد اولیه خوراک طیور را به‌طور بنیادین تغییر خواهد داد و درک این تأثیرات برای مدیریت مایکوتوکسین‌ها در فصل پاییز ضروری است. تغییرات اقلیمی از طریق چندین مکانیسم بر الگوهای آلودگی مایکوتوکسینی تأثیر می‌گذارند: نخست، افزایش دمای میانگین جهانی که مناطق گرم و مرطوب را گسترش می‌دهد و رشد قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا نظیر Aspergillus flavus را به مناطق جدیدی که قبلاً برای رشد این قارچ‌ها بسیار خنک بود، گسترش می‌دهد. مطالعات پیش‌بینی می‌کنند که تا سال ۲۰۵۰، آلودگی آفلاتوکسین در غلات اروپا به دلیل افزایش دما به‌طور قابل توجهی افزایش خواهد یافت و مناطقی که قبلاً عاری از آلودگی آفلاتوکسین بودند، به مناطق با ریسک بالا تبدیل خواهند شد (Battilani et al., 2016, p. 115).  دوم، تغییر در الگوهای بارش که می‌تواند باعث افزایش رطوبت در مناطق خشک و کاهش رطوبت در مناطق مرطوب شود و الگوهای رشد قارچ‌ها را تغییر دهد. در فصل پاییز، تغییر در الگوهای بارش می‌تواند باعث افزایش رطوبت غلات تازه برداشت‌شده و در نتیجه افزایش ریسک آلودگی مایکوتوکسینی در ذخیره‌سازی شود. سوم، وقوع رویدادهای اقلیمی شدید (extreme weather events) نظیر بارش‌های شدید، خشکسالی‌های طولانی، و موج‌های گرما که می‌توانند به‌طور ناگهانی شرایط را برای رشد قارچ‌ها و تولید مایکوتوکسین‌ها مساعد کنند. بارش‌های شدید پاییزه می‌توانند باعث تأخیر در برداشت غلات و افزایش آلودگی اولیه به قارچ‌های Fusarium و در نتیجه افزایش سطح DON و زیرالنون در دانه‌های برداشت‌شده شوند (Miller, 2008, p. 150). چهارم، تغییر در فصل‌های رشد گیاه که می‌تواند زمان برداشت غلات را تغییر دهد و بر شرایط ذخیره‌سازی تأثیر بگذارد. اگر برداشت غلات به دلیل فصل رشد طولانی‌تر به اواخر پاییز موکول شود، دانه‌ها در شرایط سردتر و مرطوب‌تر برداشت می‌شوند و ریسک آلودگی به قارچ‌های Fusarium افزایش می‌یابد. پنجم، تغییر در پراکنش جغرافیایی قارچ‌های مایکوتوکسین‌زا که می‌تواند گونه‌های جدیدی از قارچ‌ها و مایکوتوکسین‌ها را به مناطق جدید معرفی کند. به‌عنوان مثال، گونه Aspergillus flavus که عمدتاً در مناطق گرم یافت می‌شد، در حال گسترش به مناطق معتدل به دلیل افزایش دما است و این گسترش می‌تواند آلودگی آفلاتوکسین را در مناطقی که قبلاً با این مشکل مواجه نبودند، ایجاد کند (Cotty & Jaime-Garcia, 2007, p. 105).  برای فارم‌های مرغ گوشتی، تغییرات اقلیمی به معنای نیاز به تطبیق استراتژی‌های مدیریت مایکوتوکسین‌ها با شرایط جدید است. در فصل پاییز، تغییرات اقلیمی می‌تواند به معنای ریسک بالاتر آلودگی مایکوتوکسینی، نیاز به پایش بیشتر، و نیاز به استراتژی‌های کنترلی پیشرفته‌تر باشد. برای دانشجویان دکتری تغذیه طیور، درک تأثیر تغییرات اقلیمی بر الگوهای آلودگی مایکوتوکسینی و طراحی استراتژی‌های تطبیقی برای فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز، از اهمیت فزاینده‌ای برخوردار است و این حوزه یکی از اولویت‌های پژوهشی آینده در حوزه تغذیه طیور خواهد بود.   روندهای نوظهور در پژوهش‌های مایکوتوکسین و اولویت‌های تحقیقاتی آینده پژوهش‌های حوزه مایکوتوکسین‌ها در حال گذار از مرحله توصیفی به مرحله پیش‌بینی‌کننده و مداخله‌ای هستند و چندین روند نوظهور و اولویت تحقیقاتی را می‌توان شناسایی کرد. نخستین اولویت تحقیقاتی، مطالعه اثرات ترکیبی (combined effects) چندین مایکوتوکسین به‌صورت همزمان است. در شرایط واقعی فارم، طیور به‌طور همزمان با چندین مایکوتوکسین مواجه هستند و اثرات ترکیبی این سموم می‌تواند هم‌افزایی (synergistic)، جمعی (additive)، یا آنتاگونیستی (antagonistic) باشد. با این حال، بیشتر مطالعات موجود اثرات مایکوتوکسین‌ها را به‌صورت منفرد بررسی کرده‌اند و درک اثرات ترکیبی نیازمند پژوهش‌های سیستماتیک و گسترده است (Grenier & Oswald, 2011, p. 1960).  دومین اولویت تحقیقاتی، مطالعه اثرات دوزهای پایین و مزمن (low-dose chronic effects) مایکوتوکسین‌ها است. بیشتر مطالعات موجود اثرات دوزهای بالا و حاد مایکوتوکسین‌ها را بررسی کرده‌اند، اما در شرایط واقعی فارم، طیور اغلب با دوزهای پایین اما برای مدت طولانی در معرض مایکوتوکسین‌ها هستند. اثرات دوزهای پایین مزمن شامل سرکوب تدریجی سیستم ایمنی، اختلالات تدریجی در مخاط روده، و کاهش تدریجی عملکرد تولیدی است که شناخت آن‌ها نیازمند مطالعات بلندمدت است (Meneely et al., 2023, p. 128). سومین اولویت تحقیقاتی، مطالعه اثرات مایکوتوکسین‌های نوظهور و کمتر شناخته‌شده است. علاوه بر آفلاتوکسین، DON و زیرالنون، مایکوتوکسین‌های دیگری نظیر فومونی‌سین‌ها (fumonisins)، اکراتوکسین A (ochratoxin A)، تریکوتسن‌های نوع A (T-2 و HT-2)، و مایکوتوکسین‌های نوظهور نظیر نیوالنول (nivalenol)، فوزاریک اسید (fusaric acid)، و امیلیانین (emiatin) وجود دارند که اثرات آن‌ها بر طیور کمتر شناخته شده است (Karlovsky et al., 2016, p. 422).  چهارمین اولویت تحقیقاتی، مطالعه اثرات مایکوتوکسین‌ها بر میکروبیوم روده طیور است. میکروبیوم روده نقش مهمی در سلامت و عملکرد طیور دارد و مایکوتوکسین‌ها می‌توانند ترکیب و عملکرد میکروبیوم را تغییر دهند. درک این اثرات می‌تواند به طراحی استراتژی‌های مداخله‌ای نظیر استفاده از پروبیوتیک‌های هدفمند کمک کند (Pinton & Oswald, 2014, p. 365).  پنجمین اولویت تحقیقاتی، توسعه روش‌های استاندارد برای ارزیابی کارایی مواد جاذب سموم است. در حال حاضر، عدم وجود استانداردهای جهانی برای ارزیابی کارایی مواد جاذب سموم باعث تفاوت قابل توجه در کیفیت و کارایی محصولات تجاری می‌شود. توسعه روش‌های استاندارد in vitro و in vivo برای ارزیابی کارایی مواد جاذب سموم یکی از اولویت‌های مهم تحقیقاتی و صنعتی است (Kolosova & Stroka, 2011, p. 158).  ششمین اولویت تحقیقاتی، مطالعه اثرات تغییرات اقلیمی بر الگوهای آلودگی مایکوتوکسینی و توسعه مدل‌های پیش‌بینی تطبیقی است که بتوانند با تغییر شرایط اقلیمی، پیش‌بینی‌های خود را به‌روزرسانی کنند (Battilani et al., 2016, p. 120). هفتمین اولویت تحقیقاتی، توسعه روش‌های اقتصادی و مقیاس‌پذیر برای حذف مایکوتوکسین‌ها از خوراک آلوده است. اگرچه روش‌هایی نظیر آمونیاک‌دهی و اوزون‌سازی می‌توانند مایکوتوکسین‌ها را تجزیه کنند، اما هزینه و پیچیدگی این روش‌ها استفاده گسترده از آن‌ها را محدود می‌کند. توسعه روش‌های اقتصادی و مقیاس‌پذیر یکی از چالش‌های مهم آینده است (Kabak et al., 2006, p. 425).   توصیه‌های عملی برای آینده مدیریت مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز بر اساس مرور جامع هفت فصل پیشین این بررسی و تحلیل روندهای نوظهور در فصل هشتم، می‌توان مجموعه‌ای از توصیه‌های عملی برای آینده مدیریت مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز ارائه داد. این توصیه‌ها در سه سطح استراتژیک، تاکتیکی، و عملی دسته‌بندی می‌شوند. در سطح استراتژیک، نخستین توصیه، ایجاد سیستم پایش مایکوتوکسینی ملی و منطقه‌ای است که داده‌های آلودگی مایکوتوکسینی در مواد اولیه خوراک طیور را به‌صورت استاندارد جمع‌آوری، تحلیل، و در اختیار فارم‌ها قرار دهد. این سیستم می‌تواند به‌عنوان سیستم هشدار زودهنگام عمل کند و به فارم‌ها امکان اتخاذ اقدامات پیشگیرانه را بدهد (Meneely et al., 2023, p. 130). دومین توصیه استراتژیک، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه برای فناوری‌های نوین کنترل مایکوتوکسین‌ها نظیر آنزیم‌های تجزیه‌کننده، نانومواد جاذب، و مدل‌های پیش‌بینی مبتنی بر AI است. سومین توصیه استراتژیک، توسعه مقررات و استانداردهای به‌روز برای سطوح مجاز مایکوتوکسین‌ها در خوراک طیور با توجه به داده‌های جدید و اثرات ترکیبی مایکوتوکسین‌ها است. در سطح تاکتیکی، نخستین توصیه، اجرای مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین‌ها (IPM) در تمام فارم‌های مرغ گوشتی است که شامل پنج گام ارزیابی ریسک، پیشگیری، پایش، کنترل، و مستندسازی است. دومین توصیه تاکتیکی، استفاده از محصولات ترکیبی جاذب سموم (combo binders) برای کنترل هم‌آلودگی چندمایکوتوکسینی که در فصل پاییز شایع است. سومین توصیه تاکتیکی، تنظیم جیره غذایی در فصل پاییز برای حمایت از کبد (ویتامین E، سلنیوم، متیونین)، سیستم ایمنی (ویتامین C، روی)، و مخاط روده (گلوتامین، پروبیوتیک‌ها) در برابر اثرات مایکوتوکسین‌ها. چهارمین توصیه تاکتیکی، استفاده از فناوری‌های نوین پایش نظیر سنسورهای IoT برای پایش بی‌وقفه رطوبت و دمای سیلوها است. در سطح عملی، نخستین توصیه، خشک‌کردن سریع غلات تازه برداشت‌شده به رطوبت زیر ۱۳ تا ۱۴ درصد پیش از ذخیره‌سازی است. دومین توصیه عملی، آزمایش هر محموله خوراک ورودی به فارم با کیت‌های سریع ELISA و انجام آزمایش‌های تأییدی HPLC برای نمونه‌های مشکوک است. سومین توصیه عملی، پایش روزانه رطوبت و دمای خوراک ذخیره‌شده در سیلوها و واکنش سریع به افزایش رطوبت یا دما است. چهارمین توصیه عملی، تمیز کردن سیلوها قبل از ذخیره‌سازی جدید و کنترل حشرات انباری است. پنجمین توصیه عملی، آموزش مستمر کارکنان فارم در مورد مایکوتوکسین‌ها، نشانه‌های آلودگی، و روش‌های کنترل است. ششمین توصیه عملی، مستندسازی دقیق تمامی نتایج پایش و اقدامات کنترلی برای تحلیل‌های بعدی و بهبود برنامه‌های مدیریت است.   نتیجه‌گیری نهایی این بررسی با هدف ارائه مروری جامع، آموزشی، و تاریخی بر کنترل سموم مایکوتوکسین در ذخیره‌سازی انجام‌گرفته در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز با تمرکز بر سه مایکوتوکسین اصلی آفلاتوکسین، زیرالنون و DON، در هشت فصل به بررسی ابعاد مختلف این موضوع پرداخت. در فصل اول، مقدمه‌ای جامع بر مایکوتوکسین‌ها و بافت تاریخی آن‌ها در صنعت طیور ارائه شد و نشان داده شد که شناخت علمی این سموم از رویداد «بیماری X بوقلمونها» در سال ۱۹۶۰ آغاز شد و از آن زمان تاکنون پیشرفت‌های قابل توجهی حاصل شده است (Blount, 1961, p. 538).  فصل پاییز به دلیل نوسانات دما، رطوبت بالا، و ورود غلات تازه برداشت‌شده با رطوبت بالا به سیلوهای ذخیره‌سازی، یکی از بحرانی‌ترین فصول برای آلودگی مایکوتوکسینی در فارم‌های مرغ گوشتی است (Magan et al., 2003, p. 200).  در فصل دوم، آفلاتوکسین به‌عنوان خطرناک‌ترین مایکوتوکسین در صنعت طیور به‌طور جامع مورد بررسی قرار گرفت. آفلاتوکسین B1 که توسط قارچ Aspergillus flavus تولید می‌شود، یک سرطان‌زای گروه ۱ است که در شرایط ذخیره‌سازی پاییزه به دلیل رطوبت بالا و نوسانات دما، ریسک تولید آن به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد (Payne & Brown, 1998, p. 27).  مکانیسم‌های سمیت آفلاتوکسین شامل آسیب به کبد، سرکوب سیستم ایمنی، و اختلال در سنتز پروتئین است (Diaz et al., 2010, p. 65).  در فصل سوم، زیرالنون به‌عنوان مایکوتوکسین با اثرات استروژنیک مورد مطالعه قرار گرفت. زیرالنون عمدتاً در مزرعه تولید می‌شود اما در شرایط ذخیره‌سازی با رطوبت بالا می‌تواند تشدید شود (Zinedine et al., 2007, p. 8). طیور حساسیت کمتری به زیرالنون نسبت به پستانداران دارند، اما در دوزهای بالا و در شرایط هم‌آلودگی با DON، اثرات منفی قابل توجهی بر عملکرد جوجه‌های گوشتی مشاهده شده است (Grenier & Oswald, 2011, p. 1950). در فصل چهارم، DON به‌عنوان فراوان‌ترین مایکوتوکسین در غلات در مناطق معتدل مورد بررسی قرار گرفت. DON باعث مهار سنتز پروتئین، آسیب به مخاط روده، سرکوب سیستم ایمنی، و کاهش مصرف خوراک می‌شود (Pestka, 2007, p. 42).  در فصل پنجم، مواد جاذب سموم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های کنترل مایکوتوکسین‌ها به‌طور جامع مورد بررسی قرار گرفتند. رس‌های خاکی برای جذب آفلاتوکسین مؤثرند، دیواره سلولی مخمرها برای جذب DON و زیرالنون مؤثر است، و محصولات ترکیبی برای کنترل هم‌آلودگی چندسمی توصیه می‌شوند (Diaz et al., 2005, p. 290).  در فصل ششم، استراتژی‌های تغذیه‌ای و جیره‌ای برای کاهش اثرات مایکوتوکسین‌ها شامل استفاده از آنتی‌اکسیدان‌ها، اسیدهای آمینه، مواد معدنی، پروبیوتیک‌ها، و ترکیبات گیاهی مورد بررسی قرار گرفتند (Bryden, 2012, p. 15). در فصل هفتم، مدیریت یکپارچه مایکوتوکسین‌ها (IPM) به‌عنوان رویکرد بهینه برای کنترل مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز معرفی شد و چارچوب پنج‌گام آن (ارزیابی ریسک، پیشگیری، پایش، کنترل، مستندسازی) ارائه گردید (Meneely et al., 2023, p. 115).  در فصل هشتم، چشم‌انداز آینده و روندهای نوظهور در کنترل مایکوتوکسین‌ها شامل فناوری‌های نوین تشخیص، نسل جدید مواد جاذب و تجزیه‌کننده، بیوتکنولوژی و ارقام مقاوم، هوش مصنوعی و مدل‌های پیش‌بینی، نانوتکنولوژی، و تأثیر تغییرات اقلیمی مورد بررسی قرار گرفتند. نتیجه‌گیری کلی این بررسی این است که کنترل مایکوتوکسین‌ها در فارم‌های مرغ گوشتی در فصل پاییز نیازمند یک رویکرد چندوجهی و یکپارچه است که ترکیبی از استراتژی‌های فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیک، و تغذیه‌ای را شامل می‌شود و با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و مدل‌های پیش‌بینی، می‌تواند ریسک آلودگی مایکوتوکسینی را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.   گردآورنده: دکتر سروش رهبرنژاد بازبینی و ویرایش: مهندس رضا یزدی   Refrence: Abbas, H. K., et al. (2009). Mycotoxin and Aspergillus flavus research in maize. Toxin Reviews, 28(2-3): 131-147. DOI: 10.1080/15569540903092120 AOAC International. (2000). Official Methods of Analysis of AOAC International. 17th ed. Gaithersburg, MD: AOAC International. Applegate, T. J., et al. (2009). Effect of aflatoxin culture material on intestinal function and nutrient loss in laying hens. Poultry Science, 88(6): 1235-1241. DOI: 10.3382/ps.2008-00494 Awad, W. A., et al. (2010). Decontamination and detoxification strategies for the Fusarium mycotoxin deoxynivalenol in animal feed and the effectiveness of microbial biodegradation. Food Additives & Contaminants: Part A, 27(4): 510-520. DOI: 10.1080/19440040903572159 Bai, G. & Shaner, G. (2004). Management and resistance in wheat and barley to Fusarium head blight. Annual Review of Phytopathology, 42: 135-161. DOI: 10.1146/annurev.phyto.42.040803.140340 Battilani, P., et al. (2016). Aflatoxin B1 contamination in maize in Europe increases due to climate change. Scientific Reports, 6: 24328. DOI: 10.1038/srep24328 Bennett, J. W. & Klich, M. (2003). Mycotoxins. Clinical Microbiology Reviews, 16(3): 497-516. DOI: 10.1128/CMR.16.3.497-516.2003 Berardo, N., et al. (2005). Rapid detection of kernel rots and mycotoxins in maize by near-infrared reflectance spectroscopy. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 53(21): 8128-8134. DOI: 10.1021/jf051358p Blount, W. P. (1961). Turkey "X" disease. Turkeys, 9(2): 52-77. Bretz, M., et al. (2006). Thermal degradation of the Fusarium mycotoxin deoxynivalenol. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 54(17): 6445-6451. DOI: 10.1021/jf062472o Bryden, W. L. (2012). Mycotoxin contamination of the feed supply chain: Implications for animal productivity and feed security. Animal Feed Science and Technology, 173(1-2): 134-158. DOI: 10.1016/j.anifeedsci.2011.12.014 Bullerman, L. B. & Bianchini, A. (2007). Stability of mycotoxins during food processing. International Journal of Food Microbiology, 119(1-2): 140-146. DOI: 10.1016/j.ijfoodmicro.2007.07.035 Burguera, J. A., et al. (1996). Effect of vitamin E and selenium on aflatoxin B1-induced toxicity in broiler chickens. Poultry Science, 75(11): 1366-1371. DOI: 10.3382/ps.0751366 Calado, T., et al. (2014). Effect of gamma radiation on fungal growth and mycotoxin production in maize grains. Food Control, 35(1): 238-243. DOI: 10.1016/j.foodcont.2013.07.009 Camardo Leggieri, M., et al. (2021). Machine learning for predicting mycotoxin occurrence in maize. Frontiers in Microbiology, 12: 661132. DOI: 10.3389/fmicb.2021.661132 Carrasco-Sanchez, V., et al. (2019). Molecularly imprinted polymers for mycotoxin removal: A review. Food Additives & Contaminants: Part A, 36(7): 939-953. DOI: 10.1080/19440049.2019.1607340 (2003). Mycotoxins: Risks in Plant, Animal, and Human Systems. Council for Agricultural Science and Technology, Task Force Report No. 139. Ames, Iowa. Cecilia, A., et al. (2019). Ambient ionization mass spectrometry for mycotoxin detection in food. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 18(3): 715-730. DOI: 10.1111/1541-4337.12424 Chehri, K. & Darvishi, E. (2016). Occurrence of aflatoxins in poultry feed in Iran. Mycotoxin Research, 32(2): 109-115. DOI: 10.1007/s12550-016-0250-1 Chauhan, Y. & Chauhan, R. (2015). AFLA-maize: A mechanistic model for Aspergillus flavus infection and aflatoxin B1 contamination in maize. Computers and Electronics in Agriculture, 111: 320-327. DOI: 10.1016/j.compag.2014.12.011 Christensen, C. M. & Kaufmann, H. H. (1974). Microflora of barley and barley storage. Cole, R. J. & Cox, R. H. (1981). Handbook of Toxic Fungal Metabolites. New York: Academic Press. Cotty, P. J. (2006). Aflatoxin management in cotton through biocompetitive control. Journal of Cotton Science, 10(4): 243-251. Cotty, P. J. & Jaime-Garcia, R. (2007). Influences of climate on aflatoxin producing fungi and aflatoxin contamination. International Journal of Food Microbiology, 119(1-2): 109-115. DOI: 10.1016/j.ijfoodmicro.2007.07.062 Cox, K. D., et al. (2005). Effect of storage conditions on deoxynivalenol levels in corn. Dakovic, A., et al. (2005). Aflatoxin B1 adsorption by natural and copper modified montmorillonite. Colloids and Surfaces B: Biointerfaces, 66(1): 20-25. DOI: 10.1016/j.colsurfb.2008.05.008 Dalié, D. K. N., et al. (2010). Lactic acid bacteria as potential mycotoxin decontaminating agents. Trends in Food Science & Technology, 21(3): 145-154. DOI: 10.1016/j.tifs.2009.12.006 Dänicke, S., et al. (2002). Effect of addition of a detoxifying agent to laying hen diets containing uncontaminated or Fusarium toxin-contaminated maize on performance of hens and on carryover of zearalenone. Poultry Science, 81(11): 1671-1680. DOI: 10.1093/ps/81.11.1671 Devegowda, G. & Murthy, T. N. K. (2005). Mycotoxins: Their effects in poultry and some practical solutions. In: Diaz, D. E. (ed.), The Mycotoxin Blue Book. Nottingham University Press. pp. 25-56. Devegowda, G., et al. (1998). A review on the use of yeast cell wall-based products in mycotoxin amelioration. Diaz, D. E., et al. (2005). Aflatoxin binders I: In vitro binding assay for aflatoxin B1 by several potential sequestering agents. Mycopathologia, 156(3): 223-226. DOI: 10.1023/A:1023388321713 Diaz, G. J., et al. (2010). Aflatoxin biosynthesis and metabolism in poultry. Dorner, J. W. (2004). Biological control of aflatoxin contamination of crops. Journal of Toxicology – Toxin Reviews, 23(2-3): 425-450. DOI: 10.1081/TXR-200027869 Eaton, D. L. & Gallagher, E. P. (1994). Mechanisms of aflatoxin carcinogenesis. Annual Review of Pharmacology and Toxicology, 34: 135-172. DOI: 10.1146/annurev.pa.34.040194.001031 EC (European Commission). (2006). Commission Recommendation of 17 August 2006 on the presence of deoxynivalenol, zearalenone, ochratoxin A, T-2 and HT-2 and fumonisins in products intended for animal feeding (2006/576/EC). Official Journal of the European Union, L 229: 7-9. Eskola, M., et al. (2020). Worldwide contamination of food-crops with mycotoxins: Validity of the widely cited 'FAO estimate' of 25%. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 60(16): 2773-2789. DOI: 10.1080/10408398.2019.1658570 (2001). Manual on the application of the HACCP system in mycotoxin prevention and control. FAO Food and Nutrition Paper No. 73. Rome: FAO. (2010). Guidance for industry: Action levels for poisonous or deleterious substances in human food and animal feed. U.S. Food and Drug Administration. (2015). Compliance Policy Guide Sec. 683.100 – Action levels for aflatoxins in animal feeds. U.S. Food and Drug Administration. Ghosh, R. C., et al. (2012). Effect of aflatoxin B1 on immune response in broiler chickens. Indian Journal of Poultry Science, 47(1): 112-118. DOI: 10.5958/j.0973-0180.47.1.015 Gowda, N. K. S., et al. (2009). Evaluation of turmeric (Curcuma longa) for ameliorating aflatoxicosis in broiler chickens. Poultry Science, 88(12): 2620-2627. DOI: 10.3382/ps.2009-00204 Grenier, B. & Oswald, I. P. (2011). Mycotoxin co-contamination of food and feed: Meta-analysis of publications describing toxicological interactions. World Mycotoxin Journal, 4(3): 285-313. DOI: 10.3920/WMJ2011.1281 Hagstrum, D. W. & Subramanyam, B. (2010). Integrated management of insects in stored products. In: Hagstrum, D. W. & Subramanyam, B. (eds.), Stored Product Protection. Kansas State University. pp. 55-68. He, J. W., et al. (2010). Toxicology of 3-epi-deoxynivalenol, a deoxynivalenol-transformation product by Devosia mutans 17-2-E-8. Food and Chemical Toxicology, 48(8-9): 2504-2510. DOI: 10.1016/j.fct.2010.06.015 Hurburgh, C. R. (2003). Moisture management in grain storage. In: Stored Product Protection. pp. 55-68. Hussain, Z., et al. (2010). Residues of aflatoxin B1 in broiler tissues. Poultry Science, 89(7): 1423-1427. DOI: 10.3382/ps.2010-00657 (2012). Chemical Agents and Related Occupations. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 100F. Lyon: IARC. (2010). Maximum levels of mycotoxins in foods and feeds. Iranian National Standard No. 5925. Tehran: Institute of Standards and Industrial Research of Iran. Jayas, D. S. (2012). Modified atmosphere storage of grains. In: Stored Grain Ecosystem. pp. 80-95. (2001). Safety evaluation of certain mycotoxins in food. WHO Food Additives Series No. 47. Geneva: WHO. (2017). Evaluation of certain contaminants in food. WHO Technical Report Series No. 1002. Geneva: WHO. Jonsson, M. (2003). Storage of grain: A review of the literature. Kabak, B. (2009). The fate of mycotoxins during thermal food processing. Journal of the Science of Food and Agriculture, 89(4): 549-554. DOI: 10.1002/jsfa.3461 Kabak, B., et al. (2006). Strategies to prevent mycotoxin contamination of food and animal feed: A review. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 46(8): 593-619. DOI: 10.1080/10408390500436185 Kakeya, H., et al. (1991). Detoxification of zearalenone by Clonostachys rosea. Karlovsky, P., et al. (2016). Impact of food processing and detoxification treatments on mycotoxin contamination. Mycotoxin Research, 32(4): 179-205. DOI: 10.1007/s12550-016-0257-7 Khan, M. Z., et al. (2013). Aflatoxin B1 and M1 residues in broiler tissues. Poultry Science, 92(2): 340-346. DOI: 10.3382/ps.2012-02345 Koch, A., et al. (2016). RNA interference (RNAi) as a potential tool for control of mycotoxin contamination. Frontiers in Plant Science, 7: 1625. DOI: 10.3389/fpls.2016.01625 Kolosova, A. & Stroka, J. (2011). Substances for reduction of the contamination of feed by mycotoxins: A review. World Mycotoxin Journal, 4(3): 225-256. DOI: 10.3920/WMJ2011.1285 Krska, R., et al. (2008). Mycotoxins and mycotoxicoses: Recent advances and future challenges. Analytical and Bioanalytical Chemistry, 392(1): 3-9. DOI: 10.1007/s00216-008-2207-3 Kubena, L. F., et al. (1993). Efficacy of hydrated sodium calcium aluminosilicate to reduce the toxicity of aflatoxin and diacetoxyscirpenol. Poultry Science, 72(4): 651-657. DOI: 10.3382/ps.0720651 Kuiper, G. G., et al. (1998). Interaction of estrogenic chemicals with the estrogen receptor. Endocrinology, 139(12): 5257-5268. DOI: 10.1210/endo.139.12.6208 Kumagai, S. (1989). Intestinal absorption and tissue distribution of aflatoxin B1 in chickens. Lacey, J. & Magan, N. (1991). Fungi in cereal grains: Their occurrence and water and temperature relationships. In: Chelkowski, J. (ed.), Cereal Grain: Mycotoxins, Fungi and Quality in Drying and Storage. pp. 85-120. Lambert, D., et al. (2003). Biological methods for mycotoxin detection. Li, R., et al. (2014). Occurrence of mycotoxins in animal feed in China. Food Control, 35(1): 83-89. DOI: 10.1016/j.foodcont.2013.06.023 Lindemann, M. D., et al. (1993). Effect of dietary protein on aflatoxicosis in chicks. Poultry Science, 72(4): 651-657. DOI: 10.3382/ps.0720651 Loi, M., et al. (2017). Mycotoxin biotransformation by native and commercial enzymes: Present and future perspectives. Toxins, 9(4): 111. DOI: 10.3390/toxins9040111 Magan, N. (2006). Fungi and mycotoxins in stored grain and strategies for their control. Magan, N., et al. (2003). Post-harvest fungal ecology: Impact of fungal growth and mycotoxin accumulation in stored grain. European Journal of Plant Pathology, 109(7): 723-730. DOI: 10.1023/A:1026082425177 Malekinejad, H., et al. (2006). Pharmacokinetics and metabolism of zearalenone in animals. Toxicology in Vitro, 20(7): 1130-1137. DOI: 10.1016/j.tiv.2006.02.008 Marin, S., et al. (2013). Mycotoxins: Occurrence, toxicology, and exposure assessment. Food and Chemical Toxicology, 60: 218-237. DOI: 10.1016/j.fct.2013.07.027 McKenzie, K. S., et al. (1997). Oxidative degradation and detoxification of mycotoxins using a novel source of ozone. Food and Chemical Toxicology, 35(8): 807-820. DOI: 10.1016/S0278-6915(97)00052-5 Meneely, J. P., et al. (2023). Current trends in mycotoxin analysis: A review. Toxins, 15(8): 511. DOI: 10.3390/toxins15080511 Mézes, M., et al. (2010). Effect of selenium on mycotoxin-induced oxidative stress in poultry. Miller, J. D. (2008). Mycotoxins in small grains and maize: Old and new challenges. Mills, J. T. (1989). Moisture migration in stored grain. Morey, R. V., et al. (2003). Strategies for reducing grain drying costs. Moss, M. O. (2008). Fungi, quality and safety issues in fresh fruits and vegetables. Navarro, S. & Noyes, R. (2002). The Physics and Chemistry of Stored Grain Ecosystem. St. Paul, MN: AACC International Press. Oliveira, C. A. F. & Corrêa, B. (2011). Aflatoxin contamination in poultry feed in Brazil. Ostadrahimi, A., et al. (2014). Occurrence of mycotoxins in poultry feed in Iran. Food Additives & Contaminants: Part B, 7(1): 45-50. DOI: 10.1080/19393210.2013.851628 Park, D. L., et al. (1988). Review of the decontamination of aflatoxins by ammoniation. Journal of the Association of Official Analytical Chemists, 71(4): 685-703. DOI: 10.1093/jaoac/71.4.685 Paster, N., et al. (1988). Possible synergistic effect of nisin and propionic acid on the growth of mycotoxigenic fungi. Journal of Food Protection, 62(10): 1223-1227. DOI: 10.4315/0362-028X-62.10.1223 Payne, G. A. & Brown, M. P. (1998). Genetics and physiology of aflatoxin biosynthesis. Annual Review of Phytopathology, 36: 329-362. DOI: 10.1146/annurev.phyto.36.1.329 Pestka, J. J. (2007). Deoxynivalenol: Toxicity, mechanisms and animal health effects. Animal Feed Science and Technology, 137(3-4): 283-298. DOI: 10.1016/j.anifeedsci.2007.06.006 Pestka, J. J. & Smolinski, A. T. (2005). Deoxynivalenol: Toxicology and potential effects on humans. Journal of Toxicology and Environmental Health Part B, 8(1): 39-69. DOI: 10.1080/10937400590927570 Philips, T. D., et al. (1988). Hydrated sodium calcium aluminosilicate: A high affinity sorbent for aflatoxin. Poultry Science, 67(2): 243-247. DOI: 10.3382/ps.0670243 Pinton, I. & Oswald, I. P. (2014). Effect of deoxynivalenol and other mycotoxins on the intestine: A review. Toxicology Letters, 228(2): 164-173. DOI: 10.1016/j.toxlet.2014.04.005 Proctor, A. D., et al. (2004). Degradation of aflatoxins in corn by ozone treatment. Food Additives & Contaminants, 21(5): 478-489. DOI: 10.1080/02652030410001661978 Quist, C. F., et al. (2000). Effect of aflatoxin B1 on broiler chickens. Avian Diseases, 44(3): 590-599. DOI: 10.2307/1593100 Rahimi, P., et al. (2008). Aflatoxin contamination of feed in Iran. Mycopathologia, 165(3): 191-196. DOI: 10.1007/s11046-007-9067-y Ramos, A. J. & Hernández, E. (1997). Prevention of aflatoxicosis in farm animals by means of hydrated sodium calcium aluminosilicate addition to feedstuffs: A review. Animal Feed Science and Technology, 65(1-4): 197-206. DOI: 10.1016/S0377-8401(96)01084-X Ramos, A. J., et al. (1996). Prevention of toxic effects of mycotoxins by means of non-nutritive adsorbent compounds. Journal of Food Protection, 59(6): 631-641. DOI: 10.4315/0362-028X-59.6.631 Reed, C., et al. (2003). Grain storage management: A review. Richard, J. L. (2007). Some major mycotoxins and their mycotoxicoses: An overview. International Journal of Food Microbiology, 119(1-2): 3-10. DOI: 10.1016/j.ijfoodmicro.2007.07.019 Rustom, I. Y. S. (1997). Aflatoxin in food and feed: Occurrence, legislation and inactivation by physical methods. Food Chemistry, 59(1): 57-67. DOI: 10.1016/S0308-8146(96)00096-9 Samarajeewa, U., et al. (1990). Detoxification of aflatoxins in foods and feeds by physical and chemical methods. Journal of Food Protection, 53(6): 489-501. DOI: 10.4315/0362-028X-53.6.489 Sanchis, V. & Magan, N. (2004). Environmental conditions affecting mycotoxins. In: Magan, N. & Olsen, M. (eds.), Mycotoxins in Food: Detection and Control. pp. 165-182. DOI: 10.1533/9781855739528.2.165 Schaafsma, A. W. & Hooker, D. C. (2007). Climatic models to predict mycotoxin accumulation in maize and wheat. European Journal of Plant Pathology, 117(3): 227-237. DOI: 10.1007/s10658-007-9114-6 Schollenberger, M., et al. (2008). Natural occurrence of mycotoxins in cereal grains. Mycotoxin Research, 24(1): 33-42. DOI: 10.1007/s12550-007-0004-2 Sforza, S., et al. (2006). Recent advances in mycotoxin determination in food and feed by mass spectrometry. Analytical and Bioanalytical Chemistry, 385(1): 25-37. DOI: 10.1007/s00216-006-0367-1 Shetty, P. H., et al. (2007). The role of yeasts and lactic acid bacteria in mycotoxin detoxification. Trends in Food Science & Technology, 17(2): 48-55. DOI: 10.1016/j.tifs.2005.10.004 Shephard, G. S., et al. (2013). Developments in mycotoxin analysis: An overview. World Mycotoxin Journal, 6(3): 213-222. DOI: 10.3920/WMJ2013.1572 Sinha, K. K. & Sinha, A. K. (1992). Impact of stored grain pests on mycotoxin contamination. Smela, M. E., et al. (2001). Aflatoxin B1-induced mutations in p53. Carcinogenesis, 22(7): 1125-1132. DOI: 10.1093/carcin/22.7.1125 Smith, J. W., et al. (1971). Effect of dietary protein on aflatoxicosis in chicks. Poultry Science, 50(3): 768-773. DOI: 10.3382/ps.0500768 Stob, M., et al. (1962). The isolation and characterization of a estrogenic mycotoxin from Fusarium. Sutton, J. C. (1982). Epidemiology of wheat head blight and maize ear rot caused by Fusarium graminearum. Canadian Journal of Plant Pathology, 4(2): 195-209. DOI: 10.1080/07060688209501356 Tiwari, B. K., et al. (2010). Ozone in food processing: A review. Food Chemistry, 122(3): 625-631. DOI: 10.1016/j.foodchem.2010.04.060 Vekiru, E., et al. (2007). Investigation of various adsorbents for their ability to bind aflatoxin B1. Mycotoxin Research, 23(1): 27-33. DOI: 10.1007/BF02946021 Wang, X., et al. (2018). CRISPR-Cas9 genome editing in wheat for resistance to Fusarium. Plant Biotechnology Journal, 16(2): 452-461. DOI: 10.1111/pbi.12810 Wang, Y., et al. (2020). Nanomaterial-based biosensors for mycotoxin detection. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 19(4): 1789-1812. DOI: 10.1111/1541-4337.12552 Wicklow, D. T. (1988). Fungal communities in stored grain. In: Pomeranz, Y. (ed.), Storage of Cereal Grains and Their Products. pp. 75-95. Williams, J. H., et al. (2004). Human aflatoxicosis in developing countries: A review of toxicology, exposure, potential health consequences, and interventions. American Journal of Clinical Nutrition, 80(5): 1106-1122. DOI: 10.1093/ajcn/80.5.1106 Wolf-Hall, C. E. (2007). Mold and mycotoxin problems in stored grains. Wu, F. (2007). Measuring the economic impacts of mycotoxins in the United States. Journal of Toxicology – Toxin Reviews, 26(3-4): 949-961. DOI: 10.1080/15569540701613972 Xu, L., et al. (2007). Biological control of mycotoxigenic fungi by Clonostachys rosea. Yener, Y. & Köksel, H. (2013). Effect of washing on mycotoxin levels in cereals. Yin, M. C., et al. (2008). Inhibition of Aspergillus flavus growth and aflatoxin production by Bacillus subtilis. Yoshizawa, T. & Morooka, N. (1973). Deoxynivalenol and nivalenol: New mycotoxins from Fusarium. Zain, M. E. (2011). Impact of mycotoxins on humans and animals. Journal of Saudi Chemical Society, 15(2): 129-144. DOI: 10.1016/j.jscs.2010.06.006 Zhang, X., et al. (2021). Aptamer-based biosensors for mycotoxin detection: A review. Biosensors and Bioelectronics, 175: 112880. DOI: 10.1016/j.bios.2020.112880 Zheng, M. Z., et al. (2006). A rapid and sensitive ELISA for mycotoxin determination. Zinedine, A., et al. (2007). A review on the toxicity, occurrence, and detoxification of zearalenone. Food and Chemical Toxicology, 45(1): 1-18. DOI: 10.1016/j.fct.2006.07.030     تهیه شده در واحد تحقیق و توسعه مهردانه آتام

بیشتر بخوانید
اهمیت مدیریت آب مرغداری در فصول سرد

اهمیت مدیریت آب مرغداری در فصول سرد

1405/7/6

اهمیت آب در پرورش مرغ گوشتی و مدیریت آن در فصل سرد آب یکی از مهم‌ترین پارامترهای پرورش مرغ گوشتی است و پرنده برای رشد، مصرف خوراک، تنظیم دمای بدن و انجام طبیعی فرآیندهای متابولیکی به دسترسی مداوم به آب سالم نیاز دارد. در شرایط مناسب محیطی، مرغ‌ها معمولاً حدود دو برابر وزن خوراک مصرفی خود آب می‌نوشند، هرچند این نسبت تحت تأثیر عواملی مانند دمای محیط، رطوبت، ترکیب جیره، سن و سرعت رشد پرنده تغییر می‌کند. بنابراین، در مدیریت گله نمی‌توان آب را صرفاً به‌عنوان یک عامل جانبی در نظر گرفت. هر عاملی که دسترسی پرنده به آب را محدود کند، می‌تواند به‌صورت غیرمستقیم بر مصرف خوراک و در نهایت عملکرد گله اثر بگذارد.   آب، یک ماده مغذی ضروری در پرورش مرغ گوشتی آب در بدن طیور در طیف گسترده‌ای از فرآیندهای فیزیولوژیک نقش دارد و نبود یا محدودیت آن می‌تواند به‌سرعت عملکرد پرنده را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، آب سالم و مناسب باید در تمام ساعات شبانه‌روز در دسترس گله باشد. البته مقدار مصرف آب یک عدد ثابت نیست. افزایش دمای محیط معمولاً باعث افزایش مصرف آب می‌شود و ترکیب جیره نیز می‌تواند بر این مقدار اثر بگذارد. در نتیجه، نسبت آب به خوراک باید به‌عنوان یک شاخص مدیریتی پویا در نظر گرفته شود، نه یک عدد ثابت که برای همه گله‌ها و تمام شرایط قابل استفاده باشد. از این منظر، کاهش ناگهانی مصرف آب در یک گله می‌تواند یک علامت هشدار باشد و باید علت آن بررسی شود. مشکل ممکن است مربوط به کیفیت آب، سیستم آبخوری، فشار و دبی نامناسب، گرفتگی آبخوری‌ها یا تغییرات محیطی باشد.   آیا آب سرد در زمستان به‌تنهایی برای مرغ گوشتی مضر است؟ یکی از نکات مهمی که در بررسی علمی این موضوع باید اصلاح شود، این تصور است که هرچه آب در زمستان سردتر باشد، به‌طور مستقیم و قطعی باعث کاهش مصرف خوراک و افت وزن مرغ گوشتی می‌شود. شواهد علمی موجود چنین رابطه ساده و عمومی‌ای را تأیید نمی‌کنند. در یک مطالعه قدیمی روی جوجه‌های گوشتی، دمای بالای آب، به‌ویژه آب بسیار گرم، بیشتر با کاهش مصرف خوراک همراه بود؛ در حالی که در محدوده‌ای از دماهای پایین‌تر، کاهش مشخص و خطی عملکرد مشاهده نشد. مطالعات دیگر نیز نشان داده‌اند که مرغ‌ها حتی در فصل زمستان می‌توانند آب خنک را ترجیح دهند. در یک آزمایش روی خروس‌های مادر گوشتی، پرندگان در زمستان نیز در شرایط انتخابی، سهم بیشتری از آب خنک را مصرف کردند. بنابراین نمی‌توان بر اساس شواهد موجود گفت که مثلاً آب ۴ تا ۶ درجه سانتی‌گراد به‌خودی‌خود موجب کاهش مشخص و قابل پیش‌بینی مصرف خوراک یا وزن نهایی گله می‌شود. همچنین برای مرغ گوشتی، شواهد کافی برای معرفی یک دمای ثابت مانند ۱۰ تا ۱۵ درجه سانتی‌گراد به‌عنوان «دمای ایده‌آل آب آشامیدنی در زمستان» وجود ندارد. نکته مهم‌تر این است که آب سرد نباید با محدودیت دسترسی به آب اشتباه گرفته شود. اگر سرمای هوا باعث یخ‌زدگی خطوط، کاهش فشار، کاهش دبی آبخوری‌ها یا ایجاد اختلال در عملکرد سیستم شود، دریافت آب توسط پرنده محدود خواهد شد. در چنین شرایطی، افت مصرف آب می‌تواند به کاهش مصرف خوراک و افت عملکرد منجر شود. بنابراین در فصل سرد، مسئله اصلی مدیریت آب بیشتر از آنکه صرفاً «گرم کردن آب» باشد، حفظ دسترسی مداوم و مناسب پرنده به آب است.   ارتباط آب و مصرف خوراک رابطه میان آب و خوراک در مرغ گوشتی بسیار مهم است. پرنده‌ای که دسترسی مناسبی به آب ندارد، نمی‌تواند مصرف طبیعی خوراک خود را حفظ کند. مرکز کنترل این رابطه یک عدد ثابت نیست، بلکه مجموعه‌ای از عوامل شامل شرایط محیطی، وضعیت سلامت، ترکیب جیره و عملکرد سیستم آبخوری است. به همین دلیل، کاهش مصرف آب باید در کنار مصرف خوراک، رفتار گله و وضعیت تجهیزات بررسی شود. در فصل سرد، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا احتمال یخ‌زدگی، کاهش جریان آب در برخی قسمت‌های خط و ایجاد اختلاف فشار بین ابتدای و انتهای خطوط افزایش می‌یابد. اگر پرندگان در انتهای سالن آب کافی دریافت نکنند، ممکن است مصرف آب و خوراک آن‌ها کاهش پیدا کند و در ادامه، یکنواختی گله نیز تحت تأثیر قرار گیرد. بنابراین، هنگام مشاهده کاهش مصرف خوراک در زمستان، نباید بلافاصله علت را به دمای پایین آب نسبت داد. یکی از اولین بررسی‌ها باید اطمینان از دسترسی مناسب تمام پرندگان به آب باشد.   چرا کیفیت آب در کنار دمای آن اهمیت دارد؟ دمای آب تنها یکی از ویژگی‌های آب آشامیدنی است. کیفیت شیمیایی و میکروبی آب نیز می‌تواند بر سلامت و عملکرد گله اثرگذار باشد. عواملی مانند pH، کل مواد جامد محلول یا TDS، سختی، نیترات، سولفات و برخی عناصر معدنی باید متناسب با شرایط منبع آب بررسی شوند. برای مثال، راهنمای آب آشامیدنی طیور Aviagen، TDS کمتر از ۱۰۰۰ ppm را در محدوده مطلوب قرار می‌دهد و افزایش TDS را با مشکلاتی مانند مدفوع آبکی، کاهش مصرف آب، افت رشد و افزایش تلفات در سطوح بالاتر مرتبط می‌داند. بنابراین ممکن است در یک سالن، مشکل اصلی نه سرد بودن آب، بلکه کیفیت نامناسب آب یا عملکرد نامناسب سیستم توزیع باشد. این موضوع به‌خصوص زمانی اهمیت دارد که منبع آب تغییر کند، مشکلات گله بدون علت مشخص ظاهر شود یا تغییر محسوسی در مصرف آب مشاهده شود.   پیام اصلی برای مدیریت زمستانی آب در فصل سرد، مدیریت آب باید با یک نگاه جامع انجام شود. آب سالم، دسترسی مداوم، دبی و فشار مناسب آبخوری‌ها و جلوگیری از یخ‌زدگی سیستم اهمیت بیشتری از تعیین یک عدد ثابت برای دمای آب دارند. آب باید در تمام ساعات شبانه‌روز در دسترس باشد و سیستم آبخوری باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که پرندگان در تمام نقاط سالن، از ابتدای خط تا انتهای آن، دسترسی مناسبی به آب داشته باشند. در نتیجه، اگر در فصل سرد مصرف آب یا خوراک گله کاهش پیدا کرد، بهتر است بررسی از این موارد آغاز شود: آیا تمام آبخوری‌ها جریان و فشار مناسب دارند؟ آیا در انتهای خطوط نیز آب کافی در اختیار پرندگان قرار می‌گیرد؟ آیا بخشی از سیستم دچار یخ‌زدگی یا گرفتگی شده است؟ آیا آب از نظر کیفیت شیمیایی و میکروبی مناسب است؟ آیا تغییر مصرف آب هم‌زمان با تغییر مصرف خوراک یا شرایط محیطی رخ داده است؟ در چنین شرایطی، دمای آب یک متغیر قابل بررسی است، اما نباید بدون شواهد کافی، آن را علت اصلی افت عملکرد گله در نظر گرفت.   شاخص‌های کیفیت آب آشامیدنی و اهمیت آن‌ها در فصل سرد کیفیت آب آشامیدنی یکی از عوامل مهم در حفظ سلامت و عملکرد گله است. آبی که از نظر ظاهری شفاف است، لزوماً از نظر شیمیایی و میکروبی مناسب نیست. به همین دلیل، ارزیابی آب باید بر اساس شاخص‌های مشخص انجام شود و تنها به ظاهر، بو یا مزه آب محدود نباشد. در فصل سرد نیز اصول کیفیت آب تغییر نمی‌کند، اما شرایط محیطی و نحوه مدیریت سیستم می‌تواند احتمال بروز برخی مشکلات را افزایش دهد. کاهش مصرف آب، تغییر منبع آب، ورود آلودگی به مخزن یا خطوط و تشکیل رسوب و بیوفیلم می‌تواند کیفیت آب را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، پایش آب باید بخشی از برنامه معمول مدیریت گله باشد.   pH آب pH یکی از نخستین شاخص‌هایی است که در ارزیابی کیفیت آب باید بررسی شود. مقدار pH می‌تواند بر کیفیت آب، خوردگی یا رسوب‌گذاری در سیستم و همچنین عملکرد مواد ضدعفونی‌کننده اثر بگذارد. با این حال، در زمان استفاده از کلر برای ضدعفونی آب، موضوع pH اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اثربخشی کلر به شکل شیمیایی آن در آب وابسته است و در pH بالاتر، سهم فرم مؤثر ضدعفونی‌کننده کاهش پیدا می‌کند. بنابراین، ارزیابی pH باید در کنار برنامه ضدعفونی آب انجام شود، نه به‌صورت جداگانه. کل مواد جامد محلول یا TDS TDS نشان‌دهنده مجموع مواد محلول موجود در آب است و می‌تواند تصویری کلی از میزان املاح آب ارائه دهد. بر اساس راهنمای Aviagen، TDS کمتر از ۱۰۰۰ ppm معمولاً برای آب آشامیدنی طیور مناسب تلقی می‌شود. با افزایش TDS، احتمال بروز مشکلات مرتبط با کیفیت آب افزایش پیدا می‌کند و در مقادیر بالا ممکن است مصرف آب و عملکرد گله تحت تأثیر قرار گیرد. البته TDS به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که کدام ماده در آب مشکل‌ساز است. دو منبع آب می‌توانند TDS مشابهی داشته باشند اما ترکیب املاح متفاوتی داشته باشند. بنابراین، در صورت بالا بودن TDS، بررسی ترکیبات اصلی آب نیز اهمیت دارد. نیترات و سایر ترکیبات شیمیایی نیترات یکی از ترکیباتی است که در ارزیابی منابع آب طیور باید مورد توجه قرار گیرد. میزان نیترات می‌تواند با توجه به منبع آب، شرایط منطقه و ورود آلودگی‌های کشاورزی یا فاضلابی تغییر کند. همچنین ترکیباتی مانند سولفات، کلرید، سدیم، منیزیم، کلسیم، آهن و منگنز نیز می‌توانند بر کیفیت آب اثرگذار باشند. اهمیت هر یک از این ترکیبات به مقدار آن‌ها و شرایط کلی آب بستگی دارد. به همین دلیل، در صورتی که آب از یک منبع چاه یا منبع سطحی تأمین می‌شود، بررسی دوره‌ای آن بسیار مهم‌تر از اتکا به یک آزمایش قدیمی است.   آلودگی میکروبی و بیوفیلم یکی از مشکلات مهم سیستم‌های آبخوری، آلودگی میکروبی و تشکیل بیوفیلم در داخل مخازن و خطوط آب است. بیوفیلم لایه‌ای از مواد آلی و میکروارگانیسم‌هاست که می‌تواند روی سطوح داخلی سیستم آب ایجاد شود. وجود این لایه علاوه بر اینکه می‌تواند کیفیت میکروبی آب را نامناسب کند، ممکن است باعث گرفتگی یا اختلال در عملکرد آبخوری‌ها نیز شود. به همین دلیل، بررسی آب تنها در محل ورود به سالن کافی نیست. در صورت وجود مشکل، نمونه‌برداری از انتهای خطوط آبخوری نیز می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت واقعی آب در محل مصرف پرنده فراهم کند. Aviagen برای آب آشامیدنی طیور، نبود کلیفرم‌ها را به‌عنوان وضعیت مطلوب توصیه می‌کند و بر اهمیت پایش و مدیریت کیفیت آب تأکید دارد.   ضدعفونی آب و کلر کلرزنی یکی از روش‌های رایج برای کنترل آلودگی میکروبی آب در مرغداری است، اما موفقیت آن به مقدار کلر، pH، کیفیت اولیه آب و زمان تماس وابسته است. بر اساس توصیه Aviagen، وجود حدود ۳ تا ۵ ppm کلر آزاد در انتهای خط آبخوری می‌تواند برای کنترل مؤثر باکتری‌ها مناسب باشد. بنابراین، اندازه‌گیری کلر در مخزن یا ابتدای سالن به‌تنهایی کافی نیست و باید وضعیت کلر در نقطه مصرف نیز بررسی شود. در صورتی که pH آب بالا باشد، اثربخشی کلر کاهش می‌یابد. بنابراین افزایش مقدار کلر بدون توجه به pH، همیشه راه‌حل مناسبی نیست. همچنین مواد اسیدی و ترکیبات کلردار نباید به‌صورت مستقیم و بدون رعایت اصول ایمنی با یکدیگر مخلوط شوند، زیرا امکان تولید گازهای خطرناک وجود دارد.   سختی، سولفات و کلرید سختی آب عمدتاً تحت تأثیر کلسیم و منیزیم قرار دارد. آب سخت می‌تواند باعث تشکیل رسوب در خطوط و آبخوری‌ها شود و در صورت عدم مدیریت مناسب، عملکرد سیستم را تحت تأثیر قرار دهد. سولفات و کلرید نیز در مقادیر بالا می‌توانند کیفیت آب را کاهش دهند. در راهنمای Aviagen، مقادیر پیشنهادی برای سولفات کمتر از ۲۰۰ ppm و کلرید کمتر از ۲۵۰ ppm ذکر شده است. این اعداد باید به‌عنوان حدود مدیریتی مورد استفاده قرار گیرند و تفسیر نتایج آزمایش آب باید با توجه به منبع آب و سایر شاخص‌ها انجام شود.   آب خوب، فقط آب با آنالیز مناسب نیست یک نکته مهم در مدیریت آب این است که حتی اگر نتیجه آزمایش شیمیایی آب مناسب باشد، باز هم نمی‌توان از سلامت سیستم آبخوری مطمئن بود. آب باید از منبع مناسب وارد سیستم شود، در مخزن و خطوط آلوده نشود و در تمام نقاط سالن با فشار و دبی مناسب در اختیار پرنده قرار گیرد. بنابراین، ارزیابی آب باید سه بخش را هم‌زمان در نظر بگیرد: کیفیت شیمیایی آب + کیفیت میکروبی آب + عملکرد سیستم توزیع آب در فصل سرد، این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا یخ‌زدگی یا کاهش جریان آب می‌تواند دسترسی پرنده به آب را مختل کند، حتی اگر خود آب از نظر آزمایشگاهی کیفیت مناسبی داشته باشد.   برنامه پایش آب در مرغداری آزمایش آب نباید فقط زمانی انجام شود که گله دچار مشکل شده باشد. بررسی دوره‌ای آب می‌تواند بسیاری از مشکلات را پیش از تبدیل شدن به یک مشکل عملکردی آشکار کند. برای یک برنامه معمول مدیریتی، حداقل سالانه یک آزمایش جامع آب توصیه می‌شود و در صورت تغییر منبع آب، تغییر محسوس در مصرف آب، بروز مشکلات گله یا مشاهده رسوب و آلودگی در سیستم، انجام آزمایش مجدد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در کنار آزمایش، بازدید منظم از مخزن، خطوط و آبخوری‌ها نیز ضروری است. در نهایت، در فصل سرد نباید تمام توجه مدیریت به دمای آب معطوف شود. آبی که تمیز، سالم و به‌طور مداوم در دسترس پرنده باشد، از نظر مدیریتی اهمیت بیشتری از تلاش برای رساندن آب به یک دمای عددی خاص دارد.   دمای آب، سیستم آبخوری و مدیریت آب در فصل سرد دمای آب یکی از عوامل مؤثر بر رفتار نوشیدن پرنده است، اما نباید آن را به‌تنهایی عامل تعیین‌کننده عملکرد گله در فصل سرد دانست. مطالعات انجام‌شده روی طیور نشان داده‌اند که پرندگان می‌توانند طیف نسبتاً گسترده‌ای از دماهای آب را مصرف کنند و حتی در شرایط زمستانی، الزاماً آب گرم را به آب خنک ترجیح نمی‌دهند. از طرف دیگر، زمانی که سرمای محیط باعث اختلال در سیستم آبخوری، یخ‌زدگی خطوط یا کاهش دسترسی پرنده به آب شود، موضوع کاملاً متفاوت است. در این شرایط، مشکل اصلی «سرد بودن آب» نیست، بلکه کاهش دسترسی مؤثر به آب است.   دمای آب و رفتار نوشیدن پرنده پرندگان نسبت به دمای آب واکنش نشان می‌دهند، اما این واکنش به شرایط محیطی و وضعیت فیزیولوژیک آن‌ها وابسته است. در یک مطالعه روی خروس‌های مادر گوشتی، پرندگان در زمستان میان آب ۱۲ درجه سانتی‌گراد و آب گرم ۳۰ درجه سانتی‌گراد امکان انتخاب داشتند. برخلاف انتظار، پس از دوره سازگاری، بخش عمده آب مصرفی از منبع خنک‌تر تأمین شد و سهم آب خنک در زمستان در بسیاری از روزها حدود ۸۵ تا ۹۵ درصد بود. این یافته نشان می‌دهد که نمی‌توان به‌صورت عمومی فرض کرد که پرنده در زمستان حتماً به آب گرم نیاز دارد یا هر آب سردی باعث کاهش مصرف آب خواهد شد. همچنین در یک مطالعه روی جوجه‌های گوشتی، دمای بسیار بالای آب، به‌ویژه حدود ۴۰٫۶ درجه سانتی‌گراد، باعث کاهش مصرف خوراک و افزایش وزن‌گیری شد، در حالی که دماهای پایین‌تر مورد آزمایش عملکرد نامطلوبی نشان ندادند. بنابراین، تعیین یک دمای ثابت به‌عنوان «دمای ایده‌آل آب در زمستان» بدون در نظر گرفتن شرایط گله و محیط، از نظر علمی قابل دفاع نیست.   چرا کنترل سیستم آبخوری در زمستان اهمیت دارد؟ اگرچه سرد بودن آب لزوماً به معنای مشکل نیست، اما سرمای شدید می‌تواند عملکرد تجهیزات آبخوری را تحت تأثیر قرار دهد. در مرغداری، آب باید از منبع تا محل مصرف، به‌صورت یکنواخت در اختیار پرنده قرار گیرد. بنابراین عواملی مانند فشار آب، دبی آبخوری، گرفتگی نیپل‌ها، رسوب، نشتی و یخ‌زدگی خطوط باید به‌طور منظم بررسی شوند. این مسئله به‌خصوص در سالن‌های طولانی اهمیت دارد. اگر فشار یا دبی در انتهای خط کافی نباشد، پرندگان آن قسمت ممکن است نسبت به پرندگان ابتدای سالن آب کمتری دریافت کنند. در چنین شرایطی، کاهش مصرف آب می‌تواند به دنبال خود کاهش مصرف خوراک و افت رشد را به همراه داشته باشد. بنابراین، بررسی عملکرد آبخوری‌ها باید بخشی از پایش روزانه گله باشد.   دمای پایین آب و ویسکوزیته؛ یک ادعای نیازمند احتیاط از نظر فیزیکی، ویسکوزیته آب با کاهش دما افزایش پیدا می‌کند؛ اما تبدیل این موضوع به یک کاهش مشخص و قابل توجه در دبی آبخوری‌های مرغداری، بدون بررسی مشخصات سیستم، طول خط، قطر لوله، فشار و نوع آبخوری امکان‌پذیر نیست. به همین دلیل، نمی‌توان یک درصد ثابت برای کاهش دبی ناشی از کاهش دمای آب تعیین کرد. در عمل، اگر در زمستان مصرف آب کاهش پیدا کند، بهتر است عملکرد واقعی آبخوری‌ها بررسی شود تا مشخص شود آیا کاهش فشار، گرفتگی، یخ‌زدگی یا مشکل دیگری در سیستم وجود دارد.   بررسی انتهای خط آبخوری یکی از اشتباهات رایج این است که وضعیت آب فقط در مخزن یا ابتدای خط بررسی شود. ممکن است آب در ورودی سالن کیفیت مناسبی داشته باشد، اما در انتهای خط به دلیل رسوب، بیوفیلم، افت فشار یا مشکلات دیگر، شرایط متفاوتی ایجاد شود. به همین دلیل، در برنامه پایش سیستم آبخوری باید انتهای خطوط نیز بررسی شود. کنترل فشار و دبی در انتهای خط، به‌خصوص در سالن‌های طولانی، می‌تواند مشکلاتی را آشکار کند که با بررسی مخزن قابل تشخیص نیستند.   دمای آب در کنار دمای سالن بررسی شود دمای آب را نباید جدا از شرایط محیطی سالن ارزیابی کرد. نیاز آب پرنده و رفتار نوشیدن آن تحت تأثیر دمای محیط، رطوبت، سن، جیره و وضعیت فیزیولوژیک قرار دارد. در شرایط گرم، آب خنک می‌تواند به دفع گرمای بدن کمک کند و مطالعات انجام‌شده در شرایط تنش گرمایی نیز اهمیت دمای آب را نشان داده‌اند. اما این یافته‌ها را نمی‌توان مستقیماً به شرایط زمستانی تعمیم داد. بنابراین، در فصل سرد بهتر است به‌جای تلاش برای رساندن آب به یک دمای ثابت، شرایط واقعی گله و سیستم بررسی شود: آیا پرنده به آب کافی دسترسی دارد؟ آیا آبخوری‌ها در تمام نقاط سالن عملکرد مناسبی دارند؟ آیا سیستم در ساعات سرد دچار یخ‌زدگی یا کاهش جریان می‌شود؟ آیا مصرف آب نسبت به شرایط معمول گله تغییر غیرطبیعی کرده است؟   مصرف آب، یک شاخص مدیریتی مهم مصرف آب یکی از شاخص‌های ساده و ارزشمند برای پایش وضعیت گله است. اگر مصرف آب بدون علت مشخص تغییر کند، باید علت آن بررسی شود. کاهش مصرف ممکن است با مشکل آبخوری، کیفیت نامناسب آب، بیماری، تغییر شرایط محیطی یا تغییر در مصرف خوراک مرتبط باشد. بنابراین، ثبت و مقایسه مصرف آب در طول دوره پرورش می‌تواند به مدیر مرغداری کمک کند تغییرات غیرطبیعی را زودتر شناسایی کند.   تنظیم مصرف آب و خوراک در پرنده؛ از وضعیت آب بدن تا رفتار تغذیه‌ای مصرف آب و خوراک در مرغ گوشتی دو رفتار کاملاً مستقل نیستند. وضعیت آب بدن، اسمولاریته مایعات بدن، دمای محیط، کیفیت آب و شرایط تغذیه‌ای همگی می‌توانند بر رفتار نوشیدن و در ادامه بر وضعیت تغذیه‌ای پرنده اثر بگذارند. با این حال، باید میان فیزیولوژی عمومی تنظیم آب و خوراک و اثرات اختصاصی آب سرد تفاوت قائل شد. شواهد موجود از یک مسیر ساده و قطعی که در آن آب سرد مستقیماً گیرنده‌های حرارتی را فعال کرده، POMC را افزایش دهد، ADH و RAAS را تغییر دهد و در نهایت مصرف خوراک را کاهش دهد، پشتیبانی کافی نمی‌کنند. بنابراین، در مدیریت فارم بهتر است به جای نسبت دادن هر افت مصرف خوراک به یک مسیر هورمونی خاص، ابتدا عوامل قابل اندازه‌گیری مانند دسترسی به آب، کیفیت آب، فشار و دبی آبخوری‌ها و شرایط محیطی بررسی شوند. مغز چگونه مصرف آب و خوراک را تنظیم می‌کند؟ تنظیم تشنگی و مصرف خوراک حاصل فعالیت شبکه‌ای از بخش‌های مختلف مغز و پیام‌های دریافت‌شده از بدن است. در تنظیم آب بدن، اطلاعاتی مانند افزایش اسمولاریته مایعات بدن یا کاهش حجم مایعات می‌توانند احساس تشنگی و رفتار نوشیدن را تحریک کنند. در کنار این مکانیسم‌ها، پیام‌های دریافت‌شده از دستگاه گوارش و وضعیت تغذیه‌ای نیز در تنظیم مصرف خوراک نقش دارند. هیپوتالاموس یکی از مراکز مهم این تنظیمات است و شبکه‌های عصبی مرتبط با نوروپپتیدهایی مانند NPY، AgRP و POMC در کنترل رفتار تغذیه‌ای پرندگان نقش دارند. اما وجود این شبکه‌ها به این معنا نیست که هر تغییر در دمای آب مستقیماً یکی از این مسیرها را فعال و مصرف خوراک را کاهش می‌دهد. برای چنین نتیجه‌ای باید شواهد مستقیم و اختصاصی در جوجه‌های گوشتی وجود داشته باشد. نقش وضعیت آب بدن در تنظیم رفتار نوشیدن بدن پرنده برای حفظ تعادل آب و الکترولیت‌ها، مصرف آب و دفع آن را به‌صورت مداوم تنظیم می‌کند. افزایش غلظت مواد محلول در مایعات بدن یا کاهش حجم مایعات می‌تواند محرک مصرف آب باشد. هورمون ضدادراری یا وازوپرسین (ADH) نیز در حفظ آب بدن و تنظیم تعادل مایعات نقش دارد. بنابراین، کاهش واقعی مصرف آب می‌تواند پاسخ‌های فیزیولوژیک مربوط به حفظ آب را فعال کند. اما شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد کاهش مصرف آب به‌علت سرد بودن آن، از طریق افزایش ADH مستقیماً باعث سرکوب مصرف خوراک در جوجه گوشتی می‌شود. به همین دلیل، ADH را نباید به‌عنوان حلقه اثبات‌شده زنجیره «آب سرد → کاهش آب مصرفی → کاهش خوراک» معرفی کرد.   نقش هیپوتالاموس در تنظیم اشتها تنظیم اشتها در پرندگان تحت تأثیر شبکه‌ای از سیگنال‌های عصبی و هورمونی است. در این شبکه، نورون‌های دارای NPY و AgRP عموماً با تحریک مصرف خوراک ارتباط دارند، در حالی که مسیر POMC و محصولات آن از جمله α-MSH با سیگنال‌های سیری و کاهش مصرف خوراک ارتباط دارند. این سیستم تحت تأثیر وضعیت انرژی بدن، مواد مغذی، هورمون‌ها و شرایط فیزیولوژیک قرار می‌گیرد. با این حال، در مورد آب سرد باید محتاط بود. وجود مسیر POMC در تنظیم اشتها به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند که نوشیدن آب بسیار سرد در مرغ گوشتی باعث فعال شدن این مسیر و کاهش مصرف خوراک می‌شود.   آیا آب سرد مستقیماً سیگنال سیری ایجاد می‌کند؟ گیرنده‌های حساس به دما در دستگاه عصبی و بافت‌های مختلف بدن وجود دارند و در پرندگان نیز سازوکارهای دریافت اطلاعات حرارتی وجود دارد. اما برای اینکه بتوان گفت آب سرد مصرفی در مرغ گوشتی مستقیماً این مسیر را فعال کرده و باعث کاهش مصرف خوراک می‌شود، به شواهد اختصاصی نیاز است. مطالعاتی که درباره تنظیم حرارت و گیرنده‌های حسی انجام شده‌اند، لزوماً اثر عملکردی نوشیدن آب سرد بر مصرف خوراک را اثبات نمی‌کنند. بنابراین، این ارتباط در مقاله حاضر به‌عنوان یک مکانیسم قطعی مطرح نمی‌شود.   نقش RAAS در تنظیم آب و الکترولیت سیستم رنین، آنژیوتانسین و آلدوسترون یا RAAS یکی از سامانه‌های مهم بدن برای تنظیم فشار خون، حجم مایعات و تعادل سدیم و آب است. هنگامی که بدن با کاهش حجم مایعات یا تغییرات مرتبط با تعادل الکترولیتی مواجه می‌شود، این سیستم می‌تواند فعال شود و به حفظ فشار خون و مایعات بدن کمک کند. اما فعال شدن RAAS در شرایط کم‌آبی را نباید با اثر مستقیم آب سرد بر مصرف خوراک یکی دانست. همچنین، وجود گیرنده‌ها و مسیرهای مربوط به RAAS در سیستم عصبی به این معنا نیست که در شرایط معمول مرغداری، آب سرد باعث فعال شدن این سیستم و سپس سرکوب مصرف خوراک می‌شود. بنابراین، اهمیت RAAS بیشتر در توضیح فیزیولوژی تعادل آب و الکترولیت است، نه به‌عنوان علت اصلی افت خوراک در زمستان.   کیفیت آب؛ مسیر قابل‌ اهمیت‌تر از مکانیسم‌های پیچیده هورمونی در مقایسه با مکانیسم‌های فرضی مربوط به آب سرد، تأثیر کیفیت نامناسب آب بر سلامت گله اهمیت عملی بسیار بیشتری دارد. آب آلوده یا نامطلوب می‌تواند مصرف آب را کاهش دهد، بار میکروبی سیستم آبخوری را افزایش دهد و در صورت وجود آلاینده‌های مهم، سلامت گله را تحت تأثیر قرار دهد. برای مثال، آب دارای آلودگی میکروبی، املاح نامطلوب یا سایر آلاینده‌ها ممکن است باعث کاهش پذیرش آب یا ایجاد مشکلات گوارشی شود. در چنین شرایطی، کاهش مصرف خوراک می‌تواند پیامد ثانویه اختلال در مصرف آب یا سلامت گله باشد. به همین دلیل، زمانی که مصرف خوراک کاهش پیدا می‌کند، بررسی کیفیت آب باید در کنار بررسی خوراک، تهویه، دمای سالن و وضعیت بیماری انجام شود.   آیا کاهش مصرف آب همیشه به معنی کاهش مصرف خوراک است؟ خیر. رابطه آب و خوراک یک نسبت ثابت و غیرقابل تغییر نیست. نیاز و مصرف آب تحت تأثیر عواملی مانند دمای محیط، ترکیب جیره، سن پرنده، وضعیت سلامت و کیفیت آب قرار می‌گیرد. در شرایط معمول، مرغ‌های گوشتی آب زیادی مصرف می‌کنند و آب بخش مهمی از نیازهای فیزیولوژیک آن‌ها را تأمین می‌کند. منابع دامپزشکی نیز تأکید می‌کنند که آب باید همیشه به‌صورت کافی و بدون محدودیت در اختیار پرنده باشد. بنابراین، کاهش هم‌زمان آب و خوراک یک علامت مدیریتی مهم است، اما نباید صرفاً از روی این همبستگی نتیجه گرفت که «آب سرد» علت مستقیم کاهش خوراک بوده است.   در صورت کاهش خوراک در زمستان، چه چیزی باید بررسی شود؟ اگر در یک گله مرغ گوشتی در فصل زمستان مصرف خوراک کمتر از انتظار باشد، بهتر است بررسی به شکل مرحله‌ای انجام شود: ۱. دسترسی به آب:آیا تمام پرندگان در تمام ساعات شبانه‌روز به آب دسترسی دارند؟ ۲. سیستم آبخوری:آیا نیپل‌ها گرفتگی ندارند؟ فشار و دبی در انتهای خطوط مناسب است؟ آیا نشتی یا یخ‌زدگی وجود دارد؟ ۳. کیفیت آب:pH، TDS، آلودگی میکروبی و سایر پارامترهای مهم آب بررسی شود. ۴. شرایط محیطی:دمای سالن، تهویه، سرعت جریان هوا و یکنواختی شرایط در نقاط مختلف سالن بررسی شود. ۵. خوراک:کیفیت فیزیکی و تغذیه‌ای خوراک، دسترسی پرنده به دان و تغییرات مصرف بررسی شود. ۶. سلامت گله:در صورت وجود علائم بالینی، تغییر مدفوع، افت یکنواختی یا افزایش تلفات، احتمال بیماری نیز بررسی شود. این رویکرد بسیار کاربردی‌تر از تلاش برای تشخیص یک مسیر هورمونی خاص در مزرعه است.   آب آشامیدنی، سلامت دستگاه گوارش و جذب مواد مغذی دستگاه گوارش مرغ گوشتی یکی از مهم‌ترین بخش‌های تعیین‌کننده رشد، ضریب تبدیل و سلامت گله است. آب نیز به‌عنوان یک ماده مغذی ضروری، در هضم، انتقال مواد، تنظیم تعادل آب و الکترولیت و حفظ عملکرد طبیعی دستگاه گوارش نقش دارد. با این حال، میان آب سرد و آب آلوده یا نامناسب باید تفاوت روشنی قائل شد. شواهد موجود نشان نمی‌دهند که صرفاً پایین بودن دمای آب، به‌طور مستقیم باعث تخریب مخاط روده، آتروفی پرزها یا کاهش جذب مواد مغذی در مرغ گوشتی شود. در مقابل، آب دارای آلودگی میکروبی یا ترکیبات شیمیایی نامطلوب می‌تواند سلامت گله را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، در مدیریت فصل سرد، کیفیت آب و دسترسی مداوم به آن باید در کنار دمای آب بررسی شود.   نقش آب در عملکرد دستگاه گوارش آب در دستگاه گوارش فقط برای رفع تشنگی مصرف نمی‌شود. وجود آب برای حفظ رطوبت محتویات گوارشی، انتقال مواد محلول، فعالیت طبیعی آنزیم‌ها، جذب مواد مغذی و تنظیم تعادل الکترولیتی ضروری است. دستگاه گوارش مرغ شامل بخش‌هایی مانند چینه‌دان، پیش‌معده، سنگدان، روده باریک و سکوم‌ها است. هضم شیمیایی و جذب اصلی مواد مغذی عمدتاً در روده باریک انجام می‌شود و وضعیت آب بدن و الکترولیت‌ها نیز بر عملکرد طبیعی این دستگاه اثر دارد. بنابراین، هر عاملی که باعث محدود شدن دسترسی پرنده به آب شود، می‌تواند به‌صورت غیرمستقیم بر مصرف خوراک و عملکرد گله اثر بگذارد.   آیا آب سرد به‌طور مستقیم هضم را مختل می‌کند؟ پس از ورود آب به دستگاه گوارش، بدن پرنده به‌سرعت در تلاش است شرایط داخلی را در محدوده فیزیولوژیک حفظ کند. بنابراین نمی‌توان صرفاً از روی دمای آب مصرفی نتیجه گرفت که دمای روده برای مدت قابل توجهی کاهش یافته و عملکرد آنزیم‌ها یا جذب مواد مغذی مختل شده است. مطالعات مربوط به دمای آب نیز بیشتر نشان می‌دهند که دمای بسیار بالای آب می‌تواند در شرایط خاص مصرف آب و خوراک را کاهش دهد، در حالی که برای آب سرد، اثرات عملکردی وابسته به شرایط هستند و نمی‌توان یک اثر منفی ثابت برای تمام گله‌ها تعریف کرد.   آب نامناسب چگونه می‌تواند بر دستگاه گوارش اثر بگذارد؟ موضوع در مورد کیفیت آب متفاوت است. اگر آب دارای آلودگی میکروبی، املاح نامطلوب یا سایر آلاینده‌ها باشد، بسته به نوع و شدت آلودگی می‌تواند سلامت دستگاه گوارش و وضعیت عمومی پرنده را تحت تأثیر قرار دهد. برای مثال، آلودگی میکروبی می‌تواند بار میکروبی واردشده به گله را افزایش دهد. همچنین برخی ترکیبات شیمیایی در غلظت‌های بالا می‌توانند مصرف آب، وضعیت الکترولیتی یا سلامت گوارشی را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، هنگام مشاهده تغییر در مدفوع، کاهش مصرف آب یا خوراک و افت عملکرد، بررسی کیفیت آب باید بخشی از بررسی‌های مرغداری باشد.   یکپارچگی مخاط روده و نقش آب سالم سطح داخلی روده دارای یک سد پیچیده است که از سلول‌های اپیتلیال، لایه مخاطی، اتصالات بین سلولی و اجزای سیستم ایمنی تشکیل شده است. حفظ این سد برای جلوگیری از ورود عوامل بیماری‌زا و مواد نامطلوب به بافت‌های داخلی اهمیت دارد. در شرایط بیماری یا التهاب، یکپارچگی این سد می‌تواند آسیب ببیند و نفوذپذیری روده افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی، عملکرد گوارشی و جذب مواد مغذی نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. اما نباید این فرآیند را مستقیماً به نوشیدن آب سرد نسبت داد! ارتباط میان آب آلوده و سلامت گله بسیار قابل اتکاتر از ادعای «آب سرد باعث تخریب سد روده‌ای می‌شود» است.   میکروبیوم روده و ارتباط آن با کیفیت آب میکروبیوم دستگاه گوارش طیور مجموعه‌ای پیچیده از میکروارگانیسم‌هاست که با سلامت روده، هضم مواد غذایی و عملکرد سیستم ایمنی ارتباط دارد. ترکیب این جمعیت تحت تأثیر عوامل متعددی مانند سن پرنده، ترکیب جیره، سلامت گله، شرایط محیطی، داروها و کیفیت آب قرار می‌گیرد. سیستم آبخوری نیز می‌تواند از نظر میکروبی اهمیت داشته باشد. ایجاد بیوفیلم در مخزن و خطوط آب می‌تواند محل تجمع و تکثیر میکروارگانیسم‌ها باشد. اگر این سیستم به‌درستی تمیز و ضدعفونی نشود، آب خروجی از آبخوری‌ها ممکن است از نظر میکروبی با آب ورودی تفاوت داشته باشد. در نتیجه، مدیریت آب فقط به آزمایش منبع آب محدود نمی‌شود و وضعیت داخلی خطوط نیز اهمیت دارد.   بیوفیلم؛ یکی از مشکلات مهم سیستم آبخوری بیوفیلم لایه‌ای از میکروارگانیسم‌ها و مواد آلی است که می‌تواند روی سطوح داخلی خطوط آب تشکیل شود. وجود بیوفیلم چند مشکل ایجاد می‌کند: می‌تواند محل تجمع و پایداری میکروارگانیسم‌ها باشد. ممکن است باعث افزایش بار آلودگی آب در نقاط مصرف شود. می‌تواند به گرفتگی یا کاهش عملکرد برخی اجزای سیستم آبخوری کمک کند. حذف کامل آن با تزریق ساده یک ماده ضدعفونی‌کننده همیشه امکان‌پذیر نیست. به همین دلیل، پاکسازی فیزیکی و شیمیایی مناسب خطوط آب در کنار ضدعفونی آب اهمیت دارد. در فصل سرد نیز نباید تصور کرد که کاهش دمای آب به‌تنهایی عامل ایجاد بیوفیلم است. تشکیل و پایداری بیوفیلم به شرایط سیستم، مواد آلی، کیفیت آب، طراحی خطوط، جریان آب و برنامه نظافت و ضدعفونی وابسته است. جذب مواد مغذی و نقش سلامت روده جذب گلوکز، اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب، ویتامین‌ها و مواد معدنی در بخش‌های مختلف دستگاه گوارش انجام می‌شود و به سلامت سلول‌های مخاطی و عملکرد طبیعی روده وابسته است. در شرایط بیماری یا آسیب روده، ممکن است جذب مواد مغذی کاهش پیدا کند و در نتیجه رشد و ضریب تبدیل خوراک تحت تأثیر قرار گیرد. با این حال، نباید برای توضیح هر کاهش جذب، مسیرهای مولکولی مشخصی مانند کاهش فعالیت SGLT1 یا B0AT1 را به آب سرد نسبت داد. برای مدیریت مزرعه، شاخص‌های قابل اندازه‌گیری مانند مصرف خوراک، مصرف آب، کیفیت مدفوع، وزن‌گیری، یکنواختی و ضریب تبدیل اهمیت بیشتری دارند.   آیا تغییرات ویلی و کریپت را باید به آب سرد نسبت داد؟ ارتفاع پرزها، عمق کریپت‌ها و نسبت ویلی به کریپت از شاخص‌های مهم در مطالعات بافت‌شناسی روده هستند. این شاخص‌ها می‌توانند در شرایط مختلف بیماری، التهاب، تغذیه نامناسب یا آسیب مخاطی تغییر کنند. بنابراین در مطالعات تخصصی، بررسی آن‌ها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره سلامت روده ارائه دهد. به همین دلیل، از نسبت دادن تغییرات مشخص بافت‌شناسی به دمای پایین آب خودداری می‌شود.   کیفیت آب چگونه از طریق عملکرد گله قابل پایش است؟ برای مدیر مرغداری، لازم نیست برای هر تغییر در عملکرد، وارد بررسی‌های پیچیده مولکولی شود. اگر سلامت روده یا کیفیت آب مورد تردید باشد، می‌توان مجموعه‌ای از شاخص‌های ساده و کاربردی را کنار هم قرار داد: مصرف آب:کاهش غیرعادی مصرف آب می‌تواند اولین علامت مشکل در کیفیت آب یا سیستم آبخوری باشد. مصرف خوراک:تغییر مصرف خوراک باید در کنار مصرف آب و سایر شرایط محیطی بررسی شود. مدفوع و بستر:تغییر غیرطبیعی در رطوبت بستر یا ظاهر مدفوع می‌تواند سرنخی برای بررسی بیشتر باشد، هرچند به‌تنهایی تشخیص‌دهنده علت نیست. وزن و یکنواختی گله:افت رشد یا افزایش پراکندگی وزن‌ها می‌تواند نشان‌دهنده وجود مشکل مدیریتی یا بیماری باشد. کیفیت آب:pH، TDS، آلودگی میکروبی و سایر پارامترهای مرتبط با منبع آب باید به‌صورت دوره‌ای بررسی شوند. سیستم آبخوری:مخزن، خطوط، فشار، دبی، نیپل‌ها و انتهای خطوط باید بررسی شوند. این مجموعه اطلاعات معمولاً برای تصمیم‌گیری مدیریتی بسیار ارزشمندتر از یک آزمایش منفرد است.   تأثیر مدیریت آب بر شاخص‌های عملکرد گله؛ رشد، ضریب تبدیل خوراک، یکنواختی و تلفات در پرورش مرغ گوشتی، آب یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده عملکرد گله است. مصرف خوراک، رشد، وضعیت بستر و بخشی از سلامت دستگاه گوارش همگی به دسترسی مداوم پرنده به آب سالم وابسته‌اند. بنابراین، وقتی در فصل سرد مصرف خوراک کاهش پیدا می‌کند یا عملکرد گله از انتظار فاصله می‌گیرد، وضعیت سیستم آبخوری نیز باید در کنار جیره، دمای سالن، تهویه و وضعیت سلامت گله بررسی شود. نکته مهم این است که دمای پایین آب را نباید به‌تنهایی علت قطعی افت عملکرد دانست. شواهد موجود نشان می‌دهند که پاسخ پرنده به دمای آب به شرایط آزمایش، دمای محیط، کیفیت آب و وضعیت کلی مدیریت بستگی دارد. در برخی مطالعات، آب گرم‌تر در شرایط خاص با مصرف خوراک و رشد بهتر همراه بوده، اما در مطالعات دیگر کاهش دمای آب، به‌ویژه در شرایط گرمایی، اثر منفی نداشته یا حتی باعث بهبود عملکرد شده است. بنابراین، نمی‌توان یک دمای ثابت را به‌عنوان دمای ایده‌آل برای تمام گله‌های گوشتی و تمام شرایط فصل سرد تعیین کرد. آنچه از نظر مدیریتی اهمیت بیشتری دارد، دسترسی مداوم به آب با کیفیت مناسب و عملکرد صحیح سیستم آبخوری است.   عملکرد جوجه‌های گوشتی؛ آب، خوراک و رشد جوجه گوشتی برای رشد سریع خود به دریافت مداوم آب و مواد مغذی نیاز دارد. آب در هضم و انتقال مواد مغذی، تنظیم تعادل الکترولیتی و بسیاری از فرآیندهای فیزیولوژیک نقش دارد و محدود شدن دریافت آن می‌تواند در نهایت مصرف خوراک و رشد را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، در صورت مشاهده کاهش مصرف خوراک، یکی از اولین مواردی که باید بررسی شود، عملکرد سیستم آبخوری است: آیا آب در تمام ساعات شبانه‌روز در دسترس پرنده است؟ آیا فشار و دبی آب در انتهای خط کافی است؟ آیا آبخوری‌ها متناسب با سن پرنده تنظیم شده‌اند؟ آیا در ساعات سرد شب احتمال یخ‌زدگی یا کاهش جریان وجود دارد؟ آیا آب از نظر میکروبی و شیمیایی کیفیت مناسبی دارد؟ آیا بین خطوط یا بخش‌های مختلف سالن اختلاف محسوسی در دسترسی به آب وجود دارد؟ در شرایط عادی، نسبت مصرف آب به خوراک متغیر است و به دمای محیط، ترکیب جیره، سن پرنده، وضعیت سلامت و عوامل مدیریتی بستگی دارد. بنابراین، تغییر این نسبت باید در کنار سایر شاخص‌های گله تفسیر شود و به‌تنهایی نباید مبنای تشخیص قرار گیرد. مطالعات انجام‌شده درباره دمای آب نیز نشان می‌دهند که اثر آن بر عملکرد یک رابطه ساده و خطی نیست. در یک مطالعه کلاسیک روی جوجه‌های گوشتی، آب بسیار گرم با کاهش مصرف خوراک و رشد همراه بود، در حالی که اختلاف عملکرد میان برخی دماهای پایین‌تر قابل توجه نبود. در مطالعه دیگری نیز در شرایط تنش گرمایی، کاهش دمای آب باعث بهبود مصرف خوراک و افزایش وزن شد. بنابراین، نمی‌توان نتیجه گرفت که هرچه آب سردتر باشد، عملکرد گله الزاماً بدتر خواهد شد. نتیجه عملی برای مرغدار این است که در فصل سرد، به جای تعیین یک عدد ثابت برای دمای آب، باید از اختلال در دسترسی پرنده به آب جلوگیری کرد.   ضریب تبدیل خوراک؛ چرا آبخوری باید در کنار جیره بررسی شود؟ ضریب تبدیل خوراک حاصل تعامل مجموعه‌ای از عوامل است. کیفیت جیره، سلامت روده، بیماری‌ها، دمای سالن، تهویه، تراکم، کیفیت جوجه و مدیریت آب همگی می‌توانند در این شاخص نقش داشته باشند. بنابراین، اگر FCR گله در فصل سرد نامطلوب شد، نسبت دادن مستقیم آن به «آب سرد» می‌تواند باعث تشخیص اشتباه شود. برای مثال، اگر در اثر یخ‌زدگی، فشار ناکافی یا گرفتگی آبخوری‌ها، دریافت آب در بخشی از سالن کاهش پیدا کند، مصرف خوراک نیز ممکن است کاهش یابد. از طرف دیگر، اگر کیفیت آب نامناسب باشد و سلامت گوارشی گله تحت تأثیر قرار گیرد، عملکرد خوراک نیز می‌تواند افت کند. در چنین شرایطی، مشکل اصلی لزوماً دمای آب نیست، بلکه اختلال در دریافت آب یا کیفیت نامناسب آن است. به همین دلیل، بررسی FCR باید همراه با روند مصرف آب و خوراک، افزایش وزن، یکنواختی گله و وضعیت بستر انجام شود.   یکنواختی گله و نقش سیستم آبخوری یکی از مواردی که ممکن است در مدیریت آب کمتر مورد توجه قرار گیرد، یکنواختی دسترسی پرندگان به آب است. اگر فشار آب در ابتدای خط مناسب اما در انتهای آن ناکافی باشد، تمام پرندگان عملاً شرایط یکسانی نخواهند داشت. در سالن‌های طولانی، وجود اختلاف فشار، گرفتگی آبخوری‌ها، تنظیم نامناسب ارتفاع نیپل یا مشکلات مسیر لوله می‌تواند باعث شود بخشی از گله آب کمتری دریافت کند. در چنین شرایطی، ممکن است ابتدا مشکل به شکل اختلاف وزن یا کاهش یکنواختی دیده شود، در حالی که منشأ آن در سیستم آبخوری قرار دارد. بنابراین، در فصل سرد بررسی آب نباید فقط در مخزن یا ورودی سالن انجام شود. انتهای خط آبخوری نیز باید بررسی شود.   تلفات؛ آب را به‌عنوان یک عامل مدیریتی ببینیم، نه علت منفرد آب آلوده می‌تواند یکی از مسیرهای ورود عوامل بیماری‌زا به گله باشد و بیوفیلم داخل مخازن و خطوط آبخوری نیز می‌تواند به حفظ و انتقال آلودگی کمک کند. از این نظر، نظافت مخزن، شست‌وشوی خطوط و کنترل کیفیت آب اهمیت زیادی دارد. با این حال، نسبت دادن افزایش مشخص تلفات به آب سرد به‌تنهایی علمی نیست. تلفات گله معمولاً حاصل تعامل چندین عامل است و باید بیماری‌های عفونی، تهویه، کیفیت بستر، تراکم، دمای سالن، وضعیت جوجه و سایر عوامل مدیریتی نیز بررسی شوند. در نتیجه، اگر در فصل سرد تلفات افزایش پیدا کرد، بهتر است آب به‌عنوان یکی از عوامل قابل بررسی در کنار سایر عوامل قرار گیرد، نه اینکه بدون بررسی‌های لازم، علت اصلی فرض شود.   سن گله و شرایط محیطی نیاز و رفتار مصرف آب در طول دوره پرورش ثابت نیست. سن پرنده، وزن بدن، دمای محیط، ترکیب جیره و وضعیت سلامت همگی بر مصرف آب اثر می‌گذارند. جوجه‌های جوان به دلیل حساسیت بیشتر به شرایط محیطی، نیازمند مدیریت دقیق‌تری هستند. با افزایش سن نیز افزایش مصرف آب و خوراک باید متناسب با روند رشد گله باشد. از سوی دیگر، در فصل سرد نباید تصور کرد که چون نیاز پرنده به دفع گرمای اضافی کمتر شده است، اهمیت آب کاهش پیدا می‌کند. آب همچنان یک ماده مغذی ضروری است و باید در تمام ساعات در دسترس باشد. کاهش شدید یا قطع دسترسی به آب می‌تواند به‌سرعت بر عملکرد گله اثر بگذارد.   فناوری‌های تصفیه، ضدعفونی، گرم‌دهی و پایش آب در فصل سرد مدیریت آب در فصل سرد فقط به بررسی دمای آب محدود نمی‌شود. اگر آب از نظر میکروبی یا شیمیایی کیفیت مناسبی نداشته باشد، یا سیستم آبخوری دچار گرفتگی، نشتی، افت فشار یا یخ‌زدگی شود، عملکرد گله می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد. بنابراین، هدف اصلی فناوری‌های مدیریت آب در مرغداری، رساندن آب به یک دمای عددی خاص نیست؛ بلکه حفظ کیفیت آب، جلوگیری از آلودگی مجدد، تأمین جریان مناسب و جلوگیری از اختلال در دسترسی پرنده به آب است. انتخاب روش تصفیه و ضدعفونی نیز باید بر اساس کیفیت آب منبع، نوع سیستم آبخوری، نتایج آزمایش آب و شرایط مزرعه انجام شود.   ضدعفونی آب؛ از کلر تا روش‌های تکمیلی کلر یکی از روش‌های رایج برای کنترل آلودگی میکروبی آب در مرغداری است. با این حال، اثربخشی کلر به عواملی مانند pH آب، میزان مواد آلی، کدورت، زمان تماس و مقدار کلر آزاد باقی‌مانده وابسته است. یکی از مهم‌ترین نکات این است که صرفاً اضافه کردن کلر به مخزن به معنی ضدعفونی مؤثر آب در تمام نقاط سالن نیست. ممکن است مقدار کلر در مخزن مناسب باشد، اما در انتهای خط آبخوری به دلیل مصرف کلر توسط مواد آلی یا مشکلات سیستم، مقدار باقی‌مانده کاهش پیدا کند. به همین دلیل، کنترل کلر باید در نقطه‌ای انجام شود که آب واقعاً به پرنده می‌رسد، به‌ویژه در انتهای خطوط طولانی. همچنین pH آب اهمیت زیادی دارد. در pH بالاتر، سهم فرم هیپوکلریت نسبت به اسید هیپوکلرو افزایش پیدا می‌کند و اثربخشی ضدعفونی‌کنندگی کلر کاهش می‌یابد. بنابراین، مدیریت کلر بدون توجه به pH می‌تواند نتیجه مطلوبی نداشته باشد. نکته مهم:مقدار مناسب کلر را نمی‌توان بدون شناخت آب، تجهیزات و روش ضدعفونی یک عدد ثابت برای همه مرغداری‌ها در نظر گرفت. در عمل باید از دستورالعمل محصول، کیفیت آب و اندازه‌گیری کلر آزاد در نقطه مصرف استفاده شود.   اسیدی کردن آب؛ چه زمانی مفید است؟ اسیدهای آلی در برخی برنامه‌های مدیریت آب طیور برای کاهش pH و کمک به کنترل شرایط نامطلوب میکروبی استفاده می‌شوند. این مواد می‌توانند در شرایط خاص بخشی از برنامه مدیریت کیفیت آب باشند، اما استفاده از آن‌ها نباید به یک نسخه ثابت برای تمام مرغداری‌ها تبدیل شود. هدف از اسیدی‌سازی نیز لزوماً رساندن تمام آب‌های مرغداری به یک pH مشخص نیست. کیفیت منبع آب، نوع اسید، دوز مصرفی، جنس تجهیزات و برنامه ضدعفونی باید در نظر گرفته شود. از طرف دیگر، مصرف مداوم یا بیش از حد اسید می‌تواند باعث خوردگی برخی تجهیزات و ایجاد مشکلات مدیریتی شود. بنابراین، قبل از استفاده، سازگاری ماده با سیستم آبخوری و دستورالعمل تولیدکننده باید بررسی شود. اگر هدف، کنترل بیوفیلم باشد، اسیدی‌سازی به‌تنهایی جایگزین شست‌وشوی مناسب خطوط نیست. بیوفیلم باید تا حد امکان از نظر فیزیکی و شیمیایی از سیستم حذف شود و سپس برنامه مناسب برای جلوگیری از تشکیل مجدد آن اجرا شود. UV؛ ضدعفونی بدون باقی‌مانده شیمیایی سیستم‌های UV می‌توانند با تابش فرابنفش، بسیاری از میکروارگانیسم‌های موجود در آب را غیرفعال کنند. یکی از مزیت‌های این روش، عدم باقی گذاشتن ماده ضدعفونی‌کننده در آب است. اما UV یک محدودیت مهم دارد: آب باید قبل از رسیدن به واحد UV از نظر کدورت و ذرات معلق وضعیت مناسبی داشته باشد. ذرات معلق می‌توانند از میکروارگانیسم‌ها در برابر تابش محافظت کنند و باعث کاهش اثربخشی سیستم شوند. بنابراین، در صورت استفاده از UV، پیش‌تصفیه مناسب و انتخاب دستگاه بر اساس دبی واقعی آب اهمیت دارد. همچنین باید از مشخصات فنی دستگاه، دوز تابشی مورد نیاز و ظرفیت آن اطمینان حاصل شود. عددهایی مانند دوز ثابت UV یا حداقل دمای آب را نمی‌توان بدون توجه به طراحی دستگاه و شرایط آب به‌عنوان یک قانون عمومی برای مرغداری تعیین کرد. UV همچنین باقی‌مانده ضدعفونی‌کننده در طول خطوط آبخوری ایجاد نمی‌کند. بنابراین، اگر هدف فقط ضدعفونی آب در نقطه ورود باشد، کاربرد آن با برنامه‌ای که هدفش کنترل آلودگی در طول شبکه آبخوری است متفاوت خواهد بود.   ازن؛ فناوری تخصصی با نیاز به کنترل دقیق ازن یک اکسیدکننده قوی است و می‌تواند برای تصفیه آب در سیستم‌های تخصصی مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، استفاده از آن در مرغداری نسبت به کلرزنی رایج‌تر و ساده‌تر نیست و نیازمند طراحی صحیح، کنترل غلظت، زمان تماس و مدیریت ایمنی است. ازن باقی‌مانده پایداری در سیستم آبخوری ایجاد نمی‌کند و ازن اضافی نیز نباید بدون کنترل به آب مصرفی پرنده برسد. به همین دلیل، استفاده از ازن بیشتر برای سیستم‌هایی منطقی است که طراحی و نگهداری آن‌ها توسط فرد متخصص انجام می‌شود. برای بسیاری از مرغداری‌ها، ابتدا باید مشکلات ساده‌تر مانند کیفیت منبع آب، فیلترها، مخزن، بیوفیلم، کلرزنی و وضعیت خطوط آبخوری اصلاح شود.   شست‌وشوی خطوط و کنترل بیوفیلم یکی از مهم‌ترین بخش‌های مدیریت آب، پاک‌سازی مخزن و خطوط آبخوری است. وجود بیوفیلم در داخل خطوط می‌تواند باعث تجمع مواد آلی و میکروارگانیسم‌ها شود و حتی در صورت ضدعفونی آب ورودی، کیفیت آب در نقطه مصرف را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، برنامه شست‌وشوی خطوط باید متناسب با کیفیت آب و وضعیت سیستم طراحی شود. نمی‌توان برای تمام مرغداری‌ها یک برنامه ثابت مانند «CIP هفتگی» یا «هر دو هفته یک‌بار» تعیین کرد. روش پاک‌سازی نیز به نوع آلودگی بستگی دارد. رسوبات معدنی، مواد آلی و بیوفیلم الزاماً با یک روش یکسان حذف نمی‌شوند. انتخاب ماده شوینده و ضدعفونی‌کننده باید بر اساس نوع رسوب، جنس لوله‌ها و تجهیزات و دستورالعمل سازنده انجام شود. هرگز نباید مواد شیمیایی مختلف، به‌ویژه اسیدها و ترکیبات کلردار، بدون اطمینان از سازگاری آن‌ها با یکدیگر مخلوط شوند. بعضی ترکیب‌ها می‌توانند گازهای خطرناک ایجاد کنند. پس از شست‌وشوی شیمیایی نیز باید خطوط به‌طور کامل طبق دستورالعمل ماده مورد استفاده شست‌وشو شوند تا باقی‌مانده ماده شیمیایی وارد آب مصرفی پرندگان نشود.   گرم کردن آب؛ چه زمانی واقعاً لازم است؟ در بسیاری از مرغداری‌ها، نخستین واکنش به آب سرد، نصب گرم‌کننده است. اما گرم کردن آب همیشه نخستین یا ضروری‌ترین اقدام نیست. اگر آب کیفیت مناسبی دارد، پرنده بدون محدودیت به آن دسترسی دارد و سیستم آبخوری به‌درستی کار می‌کند، صرفاً پایین بودن دمای آب به معنی نیاز قطعی به گرم کردن آن نیست. گرم کردن آب زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که یخ‌زدگی، کاهش جریان آب، اختلال در آبخوری یا شرایط خاص مدیریتی ایجاد شده باشد. در صورت استفاده از گرم‌کننده، ظرفیت دستگاه باید بر اساس حجم آب، دمای ورودی، دمای محیط، میزان مصرف و اتلاف حرارت سیستم تعیین شود. استفاده از یک ظرفیت ثابت برای تمام مخازن و مرغداری‌ها منطقی نیست. همچنین باید از گرم شدن بیش از حد آب جلوگیری کرد. آب آشامیدنی باید تازه و با کیفیت مناسب در اختیار پرنده باشد و افزایش دمای آن نباید به رشد میکروبی یا ایجاد مشکلات دیگر منجر شود.   عایق‌بندی و جلوگیری از یخ‌زدگی در مناطق سرد، گاهی به جای گرم کردن مداوم کل حجم آب، جلوگیری از اتلاف حرارت و محافظت از بخش‌های حساس سیستم اقتصادی‌تر و عملی‌تر است. مخزن، لوله‌های در معرض هوای آزاد، شیرها و اتصالات بیرونی باید از نظر خطر یخ‌زدگی بررسی شوند. عایق‌بندی مناسب می‌تواند سرعت کاهش دمای آب را کم کند، اما میزان اثر آن به جنس عایق، ضخامت، شرایط محیطی و نحوه اجرای آن بستگی دارد. در مناطقی که احتمال یخ‌زدگی شدید وجود دارد، طراحی سیستم باید از ابتدا با توجه به شرایط اقلیمی انجام شود. در برخی سیستم‌ها استفاده از کابل یا تجهیزات ضدیخ‌زدگی برای نقاط حساس می‌تواند مفید باشد، اما تجهیزات الکتریکی باید مطابق اصول ایمنی و دستورالعمل سازنده نصب شوند.   گردش آب و حذف نقاط راکد در سیستم‌هایی که بخش‌هایی از خطوط برای مدت طولانی بدون جریان باقی می‌مانند، احتمال ایجاد شرایط مناسب برای تشکیل بیوفیلم و رسوب افزایش پیدا می‌کند. گردش آب می‌تواند در برخی طراحی‌ها به کاهش نقاط راکد کمک کند، اما دبی گردش را نمی‌توان یک عدد ثابت مانند درصد مشخصی از حجم مخزن برای تمام سیستم‌ها تعیین کرد. ظرفیت پمپ باید بر اساس طراحی واقعی شبکه، طول خطوط، ارتفاع، قطر لوله‌ها و نیاز سیستم محاسبه شود. در مرغداری، هدف از گردش آب باید حفظ عملکرد مناسب شبکه و جلوگیری از ماندگاری طولانی آب در بخش‌های مشکل‌دار باشد، نه صرفاً حرکت دادن آب به‌صورت مداوم.   پایش آب؛ از دماسنج ساده تا سیستم‌های آنلاین برای بسیاری از مرغداری‌ها، یک سیستم پایش پیچیده و گران‌قیمت ضروری نیست. حتی اندازه‌گیری منظم چند شاخص مهم می‌تواند اطلاعات ارزشمندی فراهم کند. در فصل سرد، دمای آب بهتر است در چند نقطه بررسی شود، به‌خصوص: ورودی آب یا مخزن بخش میانی سیستم انتهای خط آبخوری این کار نشان می‌دهد آیا در طول مسیر تغییر قابل توجهی ایجاد می‌شود یا خیر.   چه زمانی آزمایش آب ضروری‌تر است؟ آزمایش آب به‌خصوص در شرایط زیر اهمیت پیدا می‌کند: تغییر منبع آب حفر یا استفاده از چاه جدید تغییر محسوس رنگ، بو یا طعم آب افت غیرقابل توضیح مصرف آب مشکلات گوارشی یا افزایش تلفات ایجاد رسوب یا گرفتگی مکرر آبخوری‌ها تغییر ناگهانی pH یا میزان املاح تغییرات فصلی یا محیطی که احتمال تغییر کیفیت منبع آب را افزایش می‌دهد نمونه‌برداری فقط از منبع آب نیز همیشه کافی نیست. اگر هدف بررسی عملکرد سیستم آبخوری باشد، نمونه‌ای از انتهای خط می‌تواند اطلاعات مهمی درباره تغییر کیفیت آب در مسیر انتقال نشان دهد.   پروتکل یکپارچه مدیریت آب در فصل سرد؛ از تشخیص تا اقدام عملی مقدمه: تبدیل مدیریت آب به یک فرآیند تصمیم‌گیری در بررسی‌های پیشین مشخص شد که آب تنها برای تأمین نیاز نوشیدن پرنده اهمیت ندارد، بلکه کیفیت، دسترسی، دما، فشار و جریان آن می‌توانند به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بر مصرف آب، مصرف خوراک و عملکرد گله اثر بگذارند. با این حال، در مرغداری نمی‌توان هر کاهش مصرف خوراک در فصل سرد را به دمای آب نسبت داد. به همین دلیل، مدیریت آب باید بخشی از فرآیند عیب‌یابی گله باشد. هنگامی که در فصل سرد کاهش مصرف خوراک، افت رشد، افزایش تلفات، کاهش یکنواختی یا مشکلات گوارشی مشاهده می‌شود، وضعیت آب باید در کنار دمای سالن، تهویه، سلامت گله، کیفیت خوراک و عملکرد تجهیزات آبخوری بررسی شود. هدف این فصل ارائه یک چارچوب عملی برای این تصمیم‌گیری است؛ به‌گونه‌ای که پیش از تغییر جیره یا استفاده از درمان دارویی، عوامل قابل اصلاح در سیستم آبخوری بررسی شوند و در صورت وجود مشکل، مداخله متناسب با علت انجام گیرد.   تصمیم بالینی و مدیریتی؛ از افت عملکرد تا یافتن علت اگر مصرف خوراک گله در فصل سرد کاهش پیدا کرد یا عملکرد گله از روند مورد انتظار فاصله گرفت، نخستین اقدام نباید تغییر فوری جیره باشد. ابتدا باید مشخص شود آیا پرنده به مقدار کافی آب دریافت می‌کند و آیا سیستم آبخوری امکان دسترسی یکنواخت به آب را فراهم می‌کند یا خیر. فرآیند بررسی را می‌توان در چند مرحله انجام داد: مرحله اول: بررسی دسترسی به آب ابتدا باید عملکرد واقعی سیستم آبخوری بررسی شود: آیا تمام خطوط آبخوری فعال هستند؟ آیا فشار آب در ابتدای و انتهای خط مناسب است؟ آیا نازل‌ها یا فنجانک‌ها دچار گرفتگی هستند؟ آیا در انتهای سالن جریان آب کافی وجود دارد؟ آیا ارتفاع آبخوری متناسب با سن پرنده است؟ آیا در ساعات سرد شب و صبح، یخ‌زدگی یا افت جریان رخ می‌دهد؟ آیا پرندگان در تمام نقاط سالن به‌صورت یکنواخت از آبخوری استفاده می‌کنند؟ این مرحله اهمیت زیادی دارد، زیرا آب بسیار سرد، آب با کیفیت نامناسب و آب غیرقابل‌دسترسی از نظر مدیریتی سه مسئله متفاوت هستند و نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.   مرحله دوم: بررسی دمای آب دمای آب در ابتدای خط، میانه خط و انتهای خط اندازه‌گیری شود. هدف از این اندازه‌گیری، پیدا کردن اختلاف غیرعادی در طول سیستم و شناسایی نقاطی است که آب در آن‌ها بیش از حد در معرض سرمای محیط قرار می‌گیرد. در این مرحله نباید یک دمای ثابت به‌عنوان «دمای ایده‌آل برای تمام گله‌ها» در نظر گرفته شود. شواهد موجود چنین محدوده جهانی و قطعی را تأیید نمی‌کنند. اولویت عملی، جلوگیری از یخ‌زدگی، حفظ دسترسی مناسب و جلوگیری از شرایطی است که دمای آب یا وضعیت سیستم باعث کاهش مصرف آب شود. اگر آب بسیار سرد است اما مصرف آب، عملکرد آبخوری و مصرف خوراک طبیعی هستند، صرفاً بر اساس دمای آب نباید اقدام پرهزینه‌ای مانند نصب گرم‌کننده انجام داد.   مرحله سوم: بررسی کیفیت آب اگر دسترسی و عملکرد سیستم مناسب باشد، کیفیت آب باید بررسی شود. نمونه‌برداری تنها از منبع آب کافی نیست. در صورت مشاهده مشکل، مقایسه آب منبع با آب انتهای خط می‌تواند مشخص کند که تغییر کیفیت در مسیر سیستم اتفاق افتاده است یا خیر. بسته به شرایط مزرعه، بررسی‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند: pH TDS یا EC سختی سولفات کلراید نیترات آهن و سایر املاح مهم کیفیت میکروبی کدورت، بو و ظاهر آب در مواردی که احتمال آلودگی میکروبی وجود دارد، نمونه‌برداری و آزمایش باید با روش مناسب آزمایشگاهی انجام شود. وجود اختلاف قابل توجه میان نمونه منبع و انتهای خط می‌تواند نشانه مشکل در مخزن، لوله‌ها، رسوب یا بیوفیلم باشد. مرحله چهارم: بررسی عوامل غیرآبی اگر آب از نظر دسترسی، عملکرد سیستم و کیفیت مشکلی نداشته باشد، بررسی باید به سایر عوامل منتقل شود: دمای سالن و یکنواختی آن تهویه و کیفیت هوای سالن کیفیت و ترکیب خوراک بیماری‌های گوارشی و تنفسی وضعیت بستر تراکم گله برنامه نور سن و سویه پرنده وضعیت عمومی مدیریت    رویکرد تغذیه‌ای در صورت کاهش مصرف آب در فصل سرد، تنظیم جیره باید بر اساس وضعیت واقعی گله و شرایط تولید انجام شود. تغییرات احتمالی می‌تواند شامل تنظیم انرژی و اسیدهای آمینه، توجه به قابلیت هضم مواد اولیه و حفظ تعادل مواد مغذی باشد. مقدار این تغییرات باید بر اساس سن، سویه، وضعیت تولید، مصرف واقعی خوراک و شرایط محیطی تعیین شود و نمی‌توان یک افزایش ثابت برای تمام گله‌ها تجویز کرد. اصل مهم این است: اگر مشکل از دسترسی یا کیفیت آب باشد، اصلاح جیره به‌تنهایی مشکل را حل نمی‌کند. بنابراین، پیش از افزایش انرژی جیره یا تغییر گسترده فرمول، باید اطمینان حاصل شود که پرنده به مقدار کافی آب سالم و قابل‌دسترسی دریافت می‌کند.   رویکرد دامپزشکی؛ اصلاح علت پیش از درمان پیامد در صورتی که کاهش مصرف خوراک همراه با اسهال، افت یکنواختی، افزایش تلفات، علائم تنفسی یا سایر نشانه‌های بیماری باشد، مسئله باید از دیدگاه تشخیص بیماری بررسی شود. اگر کیفیت آب نامناسب باشد، اصلاح منبع مشکل و سیستم آبخوری بخشی از کنترل بیماری است. استفاده از دارو بدون اصلاح عامل زمینه‌ای، در بسیاری از موارد می‌تواند نتیجه محدودی داشته باشد. در صورت شک به عفونت باکتریایی، تصمیم‌گیری درمانی باید بر اساس علائم بالینی، وضعیت گله و در صورت نیاز نتایج آزمایشگاهی مانند کشت و آزمون حساسیت دارویی انجام شود. استفاده روتین از آنتی‌بیوتیک صرفاً به دلیل افت مصرف خوراک در زمستان رویکرد مناسبی نیست. همچنین در صورت وجود مشکل آب، ضدعفونی یا اصلاح سیستم باید با توجه به نوع مشکل انجام شود. انتخاب میان کلر، اسیدسازی، UV یا سایر روش‌ها به کیفیت آب، طراحی سیستم و هدف مورد نظر بستگی دارد و هیچ‌یک را نمی‌توان به‌عنوان راه‌حل واحد برای همه مزارع توصیه کرد. نکته مهم دیگر این است که افزودن مواد مختلف به آب می‌تواند بر pH، اثربخشی ضدعفونی‌کننده‌ها، تجهیزات آبخوری و حتی مصرف آب اثر بگذارد. بنابراین ترکیب مواد مختلف باید بر اساس سازگاری شیمیایی و دستورالعمل محصول انجام شود.   برنامه پایش عملی در مزرعه مدیریت آب در فصل سرد زمانی مؤثر است که از حالت واکنشی خارج شود و به یک برنامه پایش تبدیل شود. پایش روزانه بررسی عملکرد خطوط آبخوری مشاهده رفتار پرندگان هنگام نوشیدن کنترل نشتی و گرفتگی نازل‌ها بررسی احتمال یخ‌زدگی توجه به تغییرات غیرعادی مصرف آب بررسی دمای آب در نقاط حساس، به‌خصوص در شرایط سرمای شدید پایش دوره‌ای بررسی pH و TDS/EC در صورت نیاز کنترل وضعیت مخزن و خطوط بررسی رسوبات و گرفتگی‌ها ارزیابی کیفیت میکروبی طبق برنامه مزرعه یا در صورت وجود نشانه‌های مشکل مقایسه آب ورودی و انتهای خط در صورت مشاهده افت عملکرد یا تغییر کیفیت پایش عملکرد گله اطلاعات آب باید در کنار اطلاعات تولیدی ثبت شود. تغییرات مصرف آب، مصرف خوراک، وزن‌گیری، FCR و تلفات می‌توانند در کنار داده‌های دمای سالن و کیفیت آب بررسی شوند. هدف از این ثبت اطلاعات، پیدا کردن ارتباط میان تغییرات سیستم آب و عملکرد گله است، نه اینکه هر هم‌زمانی را به‌عنوان رابطه علت و معلولی در نظر بگیریم.   جمع‌بندی در فصل سرد، مدیریت آب باید بخشی از برنامه کلی مدیریت گله باشد. کاهش مصرف خوراک یا افت عملکرد را نباید صرفاً به پایین بودن دمای آب نسبت داد؛ بلکه دسترسی پرنده به آب، کیفیت شیمیایی و میکروبی، فشار و جریان خطوط آبخوری، وضعیت تجهیزات و شرایط محیطی باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. پایش منظم آب، جلوگیری از یخ‌زدگی و گرفتگی خطوط، حفظ کیفیت آب و اطمینان از دسترسی یکنواخت پرندگان، در بسیاری از موارد می‌تواند از افت عملکرد و هزینه‌های غیرضروری جلوگیری کند. در صورت مشاهده کاهش مصرف خوراک یا اختلال در عملکرد گله، بررسی سیستم آبخوری باید یکی از مراحل اولیه عیب‌یابی باشد، پیش از آنکه تغییرات گسترده در جیره یا درمان دارویی انجام شود.   سؤالات متداول آیا آب سرد در زمستان حتماً باعث کاهش مصرف خوراک مرغ گوشتی می‌شود؟ خیر. پایین بودن دمای آب به‌تنهایی برای اثبات کاهش مصرف خوراک کافی نیست. دمای آب باید در کنار مصرف آب، عملکرد خطوط آبخوری، کیفیت آب، دمای سالن و وضعیت سلامت گله ارزیابی شود. آیا باید در فصل سرد حتماً آب مرغ‌ها را گرم کنیم؟ خیر. گرم کردن آب یک اقدام عمومی و الزامی برای تمام مرغداری‌ها نیست. این کار زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که سرمای شدید باعث یخ‌زدگی، کاهش جریان آب یا اختلال در دسترسی پرندگان به آب شده باشد. دمای مناسب آب آشامیدنی مرغ گوشتی در زمستان چند درجه است؟ یک عدد ثابت و جهانی که برای تمام گله‌ها به‌عنوان دمای ایده‌آل آب تعیین شده باشد وجود ندارد. شرایط سالن، منبع آب، طراحی سیستم آبخوری و وضعیت گله باید در تعیین اقدام مدیریتی در نظر گرفته شود. چرا باید دمای آب را در انتهای خط هم بررسی کرد؟ دمای آب در مسیر انتقال ممکن است تغییر کند. اندازه‌گیری در انتهای خط کمک می‌کند مشخص شود آبی که واقعاً در اختیار پرنده قرار می‌گیرد، چه شرایطی دارد و آیا در مسیر انتقال مشکل حرارتی یا عملکردی ایجاد شده است. اگر مصرف خوراک گله در زمستان کاهش پیدا کرد، اولین اقدام چیست؟ ابتدا باید دسترسی به آب و عملکرد سیستم آبخوری بررسی شود. فشار و جریان آب، گرفتگی نازل‌ها، وضعیت انتهای خطوط، احتمال یخ‌زدگی و مصرف آب باید کنترل شوند. سپس کیفیت آب و سایر عوامل محیطی، تغذیه‌ای و بیماری‌ها بررسی شوند. چه پارامترهایی برای بررسی کیفیت آب مهم هستند؟ بسته به شرایط مزرعه، pH، TDS یا EC، سختی، سولفات، کلراید، نیترات، برخی عناصر معدنی و کیفیت میکروبی از پارامترهای مهم هستند. انتخاب آزمایش‌ها باید بر اساس منبع آب و مشکل مشاهده‌شده انجام شود. آیا نمونه‌برداری فقط از چاه یا منبع آب کافی است؟ خیر، همیشه کافی نیست. اگر احتمال مشکل در سیستم انتقال وجود داشته باشد، مقایسه نمونه آب منبع با نمونه میانه و انتهای خط می‌تواند به شناسایی تغییرات ایجادشده در مسیر کمک کند. آیا وجود رسوب یا لایه لزج داخل خطوط به معنی آلودگی میکروبی است؟ این علائم می‌توانند نشان‌دهنده رسوب یا تجمع مواد آلی و بیوفیلم باشند، اما تشخیص قطعی آلودگی میکروبی تنها بر اساس ظاهر امکان‌پذیر نیست و در موارد مهم باید با آزمایش مناسب تأیید شود. آیا برای کنترل کیفیت آب می‌توان از کلر استفاده کرد؟ بله، کلرزنی یکی از روش‌های رایج ضدعفونی آب است، اما اثربخشی آن به عواملی مانند pH، مواد آلی، زمان تماس و مقدار کلر باقی‌مانده در نقطه مصرف بستگی دارد. بنابراین صرفاً افزودن مقدار مشخصی کلر بدون پایش شرایط آب، روش مناسبی نیست. آیا استفاده از UV یا اسیدهای آلی همیشه ضروری است؟ خیر. این روش‌ها ابزارهای مدیریتی هستند و باید بر اساس کیفیت آب، طراحی سیستم و مشکل موجود انتخاب شوند. هیچ روش واحدی برای تمام مزارع مناسب نیست. آیا در صورت کاهش مصرف خوراک باید جیره را پرانرژی‌تر کنیم؟ نه به‌صورت خودکار. ابتدا باید علت کاهش مصرف خوراک مشخص شود. اگر مشکل از آب، محیط یا بیماری باشد، افزایش چگالی انرژی خوراک به‌تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند. هرگونه اصلاح جیره باید بر اساس شرایط واقعی گله انجام شود. چه زمانی سرمایه‌گذاری برای گرم‌کننده یا تجهیزات تصفیه آب توجیه دارد؟ زمانی که یک مشکل مشخص شناسایی شده باشد و تجهیزات بتوانند آن مشکل را به‌صورت مؤثر و اقتصادی برطرف کنند. پیش از خرید تجهیزات، باید راهکارهای ساده‌تر مانند اصلاح جریان، رفع گرفتگی، بهبود عایق‌بندی یا اصلاح مدیریت مخزن نیز بررسی شوند. گردآورنده: دکتر رهبرنژاد، دامپزشک و کارشناس تحقیق و توسعهبازبینی و ویرایش: مهندس یزدی منابع Water Quality. Aviagen Technical Information. Ross Broiler Management Handbook. Aviagen. Merck Veterinary Manual. Nutritional Requirements of Poultry. 2024. Merck Veterinary Manual. Feeding Methods for Poultry. Proudfoot, F. G., & Hulan, H. W. Effects of Drinking Water Temperature on Broiler Performance. Poultry Science. Drinking Water Temperature and Potassium Chloride Supplementation Effects on Broiler Body Temperature and Performance During Heat Stress. Journal of Applied Poultry Research. Roosters Prefer Cool Drinking Water in Both Summer and Winter. Journal of Applied Poultry Research. Hess, J. B., et al. Studies on water quality and seasonal variation in poultry production systems. Mississippi State University Extension. Water-Related Factors in Broiler Production.  

بیشتر بخوانید
5 راهکار کاهش هزینه‌های مرغداری گوشتی

5 راهکار کاهش هزینه‌های مرغداری گوشتی

1405/6/28

5 راهکار کاهش هزینه‌های مرغداری گوشتیفصل اول) کاهش هزینه‌های خوراک اما نه به ازای کاهش عملکرد گله در پرورش مرغ گوشتی، خوراک یکی از بزرگ‌ترین اجزای هزینه تولید است و به همین دلیل، هر تغییری در هزینه خوراک می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر سودآوری دوره داشته باشد. اما کاهش قیمت خوراک به‌تنهایی به معنای کاهش هزینه تولید نیست. اشتباه رایج این است که قیمت هر کیلوگرم دان به‌عنوان معیار اصلی اقتصادی بودن جیره در نظر گرفته شود. در حالی که آنچه برای مرغدار اهمیت دارد، هزینه خوراک برای تولید هر کیلوگرم وزن زنده و در نهایت سود حاصل از کل دوره است. برای مثال، ممکن است یک جیره قیمت تمام‌شده پایین‌تری داشته باشد، اما اگر استفاده از آن باعث افزایش ضریب تبدیل، کاهش سرعت رشد یا طولانی‌تر شدن دوره پرورش شود، صرفه‌جویی اولیه می‌تواند در پایان دوره از بین برود. فرض کنید دو جیره با قیمت‌های متفاوت در اختیار مرغدار قرار دارد. جیره اول ارزان‌تر است، اما گله با آن برای رسیدن به وزن مشخص، خوراک بیشتری مصرف می‌کند. جیره دوم قیمت بالاتری دارد، ولی به دلیل کیفیت تغذیه‌ای و قابلیت استفاده بهتر، FCR مناسب‌تری ایجاد می‌کند. در چنین شرایطی، مقایسه صرف قیمت دو جیره می‌تواند تصمیم اقتصادی را به مسیر اشتباه ببرد. معیار مناسب‌تر، بررسی هم‌زمان قیمت خوراک، مصرف خوراک، افزایش وزن، FCR، تلفات و وزن نهایی گله است.   به بیان ساده:  خوراک ارزان، زمانی اقتصادی است که نتیجه نهایی گله را خراب نکند.   چگونه هزینه خوراک را بدون افت عملکرد کنترل کنیم؟ کاهش هزینه در این بخش باید از مسیر افزایش بهره‌وری خوراک انجام شود، نه کاهش بی‌حساب مواد مغذی مورد نیاز پرنده.   چند اقدام عملی اهمیت ویژه‌ای دارد: 1- جیره متناسب با سن و هدف تولید باشد. نیازهای تغذیه‌ای جوجه در روزهای ابتدایی با دوره رشد و پایانی یکسان نیست. استفاده از برنامه تغذیه‌ای متناسب با مرحله رشد، امکان تأمین مواد مغذی مورد نیاز پرنده را با دقت بیشتری فراهم می‌کند.   ۲- کیفیت فیزیکی خوراک را جدی بگیرید. کیفیت خوراک فقط به آنالیز شیمیایی محدود نمی‌شود. اندازه ذرات، کیفیت پلت، میزان پودر یا آردینگی و یکنواختی خوراک نیز بر مصرف و عملکرد گله اثر دارند.   ۳- پرت خوراک را در مرغداری کنترل کنید. بخشی از خوراک خریداری‌شده ممکن است هرگز وارد بدن پرنده نشود. تنظیم ارتفاع دانخوری، وضعیت تجهیزات و نحوه توزیع دان می‌تواند از ریخت‌وپاش غیرضروری جلوگیری کند. بنابراین کنترل پرت خوراک یکی از ساده‌ترین راه‌های کاهش هزینه واقعی تولید است.   ۴-کیفیت آب را در کنار خوراک بررسی کنید. مصرف مناسب خوراک بدون دسترسی مناسب به آب امکان‌پذیر نیست. کیفیت آب مرغداری، دسترسی پرنده به آب و تنظیم صحیح تجهیزات آبخوری باید بخشی از مدیریت اقتصادی گله در نظر گرفته شود.   ۵- FCR را در طول دوره پایش کنید، نه فقط در پایان دوره. اگر قرار است کاهش هزینه‌ای انجام شود، باید اثر آن بر عملکرد گله زود مشخص شود. ثبت منظم مصرف خوراک و وزن‌گیری به مرغدار کمک می‌کند تغییرات FCR را پیش از آنکه به یک مشکل بزرگ اقتصادی تبدیل شود، شناسایی کند. اگر یک هزینه بیشتر باعث شود گله سالم‌تر بماند، FCR بهبود پیدا کند، وزن نهایی مناسب‌تر شود و سود پایان دوره افزایش یابد، آن هزینه لزوماً هزینه اضافی نیست. در مقابل، هر صرفه‌جویی که به افت عملکرد منجر شود، ممکن است در ظاهر هزینه را پایین بیاورد اما در پایان دوره سود مرغدار را کاهش دهد. بنابراین در مدیریت اقتصادی مرغ گوشتی، هدف کمترین هزینه نیست؛ هدف دستیابی به بهترین نتیجه اقتصادی با حفظ عملکرد گله است.   فصل دوم) مدیریت دما و تهویه؛ کاهش هزینه انرژی بدون افت عملکرد در یک مرغداری گوشتی، بخشی از هزینه‌ها مستقیماً در اقلام خریداری شده دیده می‌شوند؛ اما بخشی دیگر نتیجه مدیریت نادرست سالن هستند. هزینه سوخت، برق، تلفات، افت مصرف خوراک و افزایش ضریب تبدیل می‌توانند همگی تحت تأثیر شرایط محیطی سالن قرار بگیرند. بنابراین صرفه‌جویی در انرژی نباید به معنای کاهش بیش از حد تهویه یا تحمل دمای نامناسب باشد. هدف، تأمین شرایط مناسب برای پرنده با کمترین مصرف انرژی ممکن است.   تهویه فقط برای خنک کردن سالن نیست یکی از اشتباهات رایج این است که تهویه را فقط در روزهای گرم و برای کاهش دمای سالن ضروری بدانیم. در حالی که تهویه مناسب باید در تمام دوره پرورش، اکسیژن کافی را تأمین کرده، رطوبت و گازهای نامطلوب را خارج کند و شرایط یکنواختی را در سالن ایجاد نماید. از طرف دیگر، تهویه بیش از نیاز نیز می‌تواند هزینه‌زا باشد؛ به‌ویژه در هوای سرد که ورود هوای زیاد و بدون مدیریت می‌تواند موجب اتلاف انرژی و ایجاد نوسان دمایی شود.   کاهش مصرف سوخت نباید با کاهش دمای سالن انجام شود در دوره‌های سرد، ممکن است کاهش زمان کارکرد هیترها در نگاه اول یک راه ساده برای پایین آوردن هزینه سوخت باشد. اما اگر این کار باعث شود پرنده انرژی بیشتری را برای حفظ دمای بدن مصرف کند یا مصرف خوراک و رشد تحت تأثیر قرار گیرد، صرفه‌جویی انجام‌شده می‌تواند در جای دیگری چند برابر هزینه ایجاد کند. در مقابل، گرم کردن بیش از حد سالن نیز اقتصادی نیست. دمای مناسب باید بر اساس سن گله، رطوبت، سرعت هوا و رفتار پرنده مدیریت شود، نه صرفاً عدد نمایش داده‌شده روی ترموستات.   در فصل گرم، تهویه می‌تواند هزینه باشد یا ابزار حفظ سود در هوای گرم، کاهش مصرف برق فن‌ها معمولاً تصمیم اقتصادی مناسبی نیست. اگر تهویه ناکافی باعث افزایش استرس گرمایی شود، مصرف خوراک، رشد و ضریب تبدیل می‌توانند تحت تأثیر قرار گیرند. در سیستم تهویه تونلی، افزایش سرعت جریان هوا می‌تواند دمای مؤثر احساس‌شده توسط پرنده را کاهش دهد. بنابراین در تابستان، برق مصرف‌شده توسط فن‌ها را نباید فقط به‌عنوان هزینه انرژی دید. اگر همین مصرف برق از افت عملکرد گله جلوگیری کند، بخشی از آن در واقع هزینه حفظ تولید است.   چند اقدام عملی برای کاهش هزینه بدون آسیب به عملکرد ۱- تجهیزات تهویه و گرمایشی را به‌صورت منظم سرویس کنید. فن کثیف، تسمه نامناسب، ورودی هوای تنظیم‌نشده یا تجهیزات گرمایشی ناکارآمد می‌توانند برای دستیابی به نتیجه مطلوب، انرژی بیشتری مصرف کنند.   ۲- ورودی‌های هوا را با فن‌ها هماهنگ کنید. هدف فقط ورود هوا نیست؛ هوا باید با سرعت و مسیر مناسب وارد سالن شود و به شکل یکنواخت در فضای پرورش توزیع شود.   ۳- دما را بر اساس شرایط واقعی گله ارزیابی کنید. عدد دماسنج به‌تنهایی کافی نیست. رفتار پرنده، تجمع در نقاط خاص، میزان فعالیت و پراکندگی گله اطلاعات مهمی درباره شرایط واقعی سالن در اختیار مرغدار قرار می‌دهد.   ۴- در تابستان ظرفیت تهویه را قربانی صرفه‌جویی برق نکنید. در دوره‌های گرمای شدید، عملکرد مناسب سیستم تهویه می‌تواند از افت رشد و افزایش تلفات جلوگیری کند.   ۵- عایق‌کاری و جلوگیری از نشت هوا را جدی بگیرید. در سالن‌های گرم‌شونده، اتلاف حرارت از طریق سقف، دیوارها، درها و منافذ ناخواسته می‌تواند مصرف سوخت را افزایش دهد. اصلاح این نقاط، یک هزینه اولیه دارد اما می‌تواند در دوره‌های متعدد به کاهش هزینه انرژی کمک کند.   اگر برای کاهش هزینه انرژی، شرایط سالن را به حدی تغییر دهیم که مصرف خوراک، FCR، رشد یا زنده‌مانی گله آسیب ببیند، در واقع هزینه تولید را کاهش نداده‌ایم؛ فقط نوع هزینه را تغییر داده‌ایم. از سوی دیگر، هر اقدامی که بدون کاهش عملکرد، مصرف انرژی را پایین بیاورد، یک صرفه‌جویی واقعی محسوب می‌شود. پس در مدیریت سالن باید به جای دنبال کردن کمترین مصرف انرژی، به دنبال کمترین هزینه انرژی به ازای تولید باشیم. این همان تفاوت میان «صرفه‌جویی» و «مدیریت اقتصادی» است.   فصل سوم) مدیریت آب؛ هزینه‌ای که دیده نمی‌شود اما روی عملکرد گله اثر می‌گذارد آب در مرغ گوشتی فقط یک نیاز حیاتی نیست؛ یکی از پایه‌های مصرف خوراک و رشد مناسب گله است. کاهش دسترسی پرنده به آب، حتی اگر به‌ظاهر جزئی باشد، می‌تواند مصرف خوراک و در نتیجه عملکرد گله را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، آبخوری را نباید صرفاً یک تجهیز سالن دانست که پس از نصب، نیاز چندانی به مدیریت ندارد. دبی آب، ارتفاع خطوط، فشار، کیفیت آب، دمای آب و میزان نشتی همگی باید در طول دوره کنترل شوند.   کاهش مصرف آب با کاهش دسترسی به آب متفاوت است گاهی برای کاهش مصرف آب و خیس شدن بستر، فشار آب بیش از حد کاهش داده می‌شود یا تعداد آبخوری‌ها محدود می‌شود. این کار ممکن است مقدار آب مصرف‌شده یا هدررفته را روی کنتور کاهش دهد، اما اگر دسترسی پرنده به آب را محدود کند، می‌تواند نتیجه اقتصادی نامطلوبی داشته باشد. هدف، کمترین مصرف آب نیست؛ کمترین هدررفت آب در کنار تأمین کامل نیاز گله است. در واقع، مصرف ثبت‌شده در کنتور از دو بخش تشکیل می‌شود: آبی که پرنده مصرف کرده + آبی که به‌دلیل نشتی یا مدیریت نامناسب هدر رفته است. بنابراین پایین آمدن عدد کنتور، به‌تنهایی نشانه مدیریت بهتر نیست.   آبخوری را هر روز بررسی کنید یکی از ساده‌ترین اقدامات برای جلوگیری از هزینه‌های پنهان، بررسی روزانه خطوط آبخوری است. ارتفاع نامناسب آبخوری می‌تواند دسترسی پرنده به آب را دشوار کند یا در صورت پایین بودن بیش از حد، موجب ریختن آب روی بستر شود. همچنین فشار نامناسب یا گرفتگی آبخوری‌ها باعث می‌شود دبی آب در نقاط مختلف سالن یکنواخت نباشد.   نشتی آب فقط هدررفت آب نیست نشتی آب دو هزینه ایجاد می‌کند. اول، خود آب هدر می‌رود. دوم، بستر خیس می‌شود و رطوبت بالاتر بستر می‌تواند شرایط نامناسب‌تری را برای گله ایجاد کند. از طرف دیگر، دبی بیش از حد آبخوری نیز می‌تواند باعث افزایش هدررفت و خیس شدن بستر شود. در مقابل، دبی کمتر از نیاز ممکن است دسترسی پرنده به آب را محدود کند. به همین دلیل، تنظیم فشار و دبی باید بر اساس نوع آبخوری، سن پرنده و توصیه سازنده انجام شود.   مصرف آب را اندازه‌گیری کنید یکی از اقدامات کم‌هزینه اما ارزشمند، نصب کنتور آب و ثبت مصرف روزانه است. در دمای حدود ۲۱ درجه سانتی‌گراد، نسبت آب به خوراک معمولاً در محدوده حدود ۱.۶ تا ۱.۸ لیتر آب به ازای هر کیلوگرم خوراک قرار می‌گیرد، هرچند این مقدار تحت تأثیر دما، نوع آبخوری، خوراک و شرایط گله تغییر می‌کند. این نسبت را نباید به‌عنوان یک عدد ثابت برای تمام شرایط در نظر گرفت. روند تغییرات مصرف آب اهمیت بیشتری دارد. کاهش یا افزایش غیرمنتظره مصرف آب می‌تواند هشداری برای بررسی سلامت گله، خوراک، دمای سالن یا سیستم آبخوری باشد.   در هوای گرم، آب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند با افزایش دمای محیط، نیاز پرنده به آب افزایش می‌یابد. بر اساس راهنمای Ross، بالاتر رفتن دما از حدود ۲۱ درجه سانتی‌گراد می‌تواند مصرف آب را افزایش دهد و در شرایط گرم، مدیریت خطوط آبخوری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، آب موجود در خطوط ممکن است گرم شود. شست‌وشوی منظم خطوط در هوای گرم می‌تواند به تأمین آب تازه‌تر و کاهش تشکیل بیوفیلم کمک کند. بنابراین در فصل گرم، کاهش هزینه با محدود کردن آب یا کاهش دبی آبخوری رویکرد مناسبی نیست. مدیریت صحیح آب باید با هدف حفظ مصرف خوراک، رشد و سلامت گله انجام شود.   پنج کنترل ساده برای کاهش هزینه پنهان آب مصرف آب سالن را روزانه ثبت کنید. ارتفاع آبخوری‌ها را متناسب با سن پرنده تنظیم کنید. فشار و دبی خطوط را به‌صورت منظم بررسی کنید. تمام نشتی‌ها و آبخوری‌های معیوب را سریعاً اصلاح کنید. در هوای گرم، دمای آب و وضعیت خطوط را جدی‌تر پایش کنید. مدیریت اقتصادی آب یعنی آب کافی، باکیفیت و قابل دسترس برای پرنده، همراه با حداقل هدررفت.   فصل چهارم: کنترل پرت خوراک در یک گله گوشتی، تمام خوراکی که از کارخانه یا انبار وارد سالن می‌شود، الزاماً به مصرف پرنده نمی‌رسد. بخشی از آن ممکن است هنگام انتقال، توزیع یا مصرف از دانخوری خارج شود و بخشی نیز به‌دلیل کیفیت نامناسب خوراک یا مدیریت نادرست، عملاً قابل استفاده برای گله نباشد. این مقدار شاید در هر روز ناچیز به نظر برسد، اما وقتی مصرف خوراک یک گله در طول یک دوره به چندین تن می‌رسد، پرت اندک روزانه می‌تواند در پایان دوره به یک هزینه قابل‌توجه تبدیل شود. از طرف دیگر، کاهش پرت خوراک زمانی ارزش اقتصادی دارد که بدون محدود کردن دسترسی پرنده به دان انجام شود. هدف این نیست که پرنده کمتر بخورد؛ هدف این است که خوراک خریداری‌شده تا حد امکان به مصرف واقعی گله برسد.   دانخوری را درست تنظیم کنید یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر پرت خوراک، تنظیم نادرست دانخوری است. اگر ارتفاع دانخوری بیش از حد پایین باشد، پرنده هنگام خوردن دان می‌تواند مقدار بیشتری از خوراک را بیرون بریزد. ارتفاع بیش از حد نیز دسترسی پرنده به دان را دشوار می‌کند و ممکن است مصرف خوراک را کاهش دهد. ارتفاع دانخوری باید متناسب با رشد پرنده تنظیم شود و لبه دانخوری در وضعیتی قرار گیرد که پرنده بتواند به‌راحتی دان را مصرف کند، بدون اینکه امکان ریختن مقدار زیادی از آن به کف سالن وجود داشته باشد.   دانخوری را بیش از ظرفیت پر نکنید پر کردن بیش از اندازه دانخوری یکی دیگر از عوامل افزایش پرت است. وقتی حجم زیادی از خوراک در دانخوری قرار می‌گیرد، احتمال بیرون ریختن دان هنگام حرکت پرنده یا کار با تجهیزات افزایش پیدا می‌کند. از طرف دیگر، پر کردن بیش از حد دانخوری به این معنی نیست که پرنده الزاماً دسترسی بهتری به خوراک خواهد داشت. هدف، تأمین مداوم دان تازه و قابل دسترس است، نه پر بودن بیش از حد دانخوری.   کیفیت پلت، بخشی از اقتصاد خوراک است پرت خوراک همیشه به معنی ریختن دان روی بستر نیست. اگر خوراک کیفیت فیزیکی مناسبی نداشته باشد و مقدار زیادی پودر تولید کند، احتمال دارد بخشی از خوراک به‌درستی مصرف نشود. علاوه بر این، یکنواختی نامناسب ذرات می‌تواند باعث شود پرنده بعضی اجزای خوراک را بیشتر یا کمتر مصرف کند و در نتیجه دریافت مواد مغذی با ترکیب مورد انتظار جیره متفاوت شود. بنابراین هنگام ارزیابی خوراک، فقط آنالیز شیمیایی و قیمت هر کیلوگرم را بررسی نکنید. کیفیت فیزیکی خوراک نیز باید مورد توجه قرار گیرد.   خوراک ریخته‌شده روی بستر را دوباره وارد چرخه مصرف نکنید گاهی برای جلوگیری از دورریز، خوراک ریخته‌شده روی بستر دوباره جمع‌آوری و در اختیار گله قرار می‌گیرد. این کار می‌تواند خطر آلودگی خوراک و انتقال عوامل بیماری‌زا را افزایش دهد، به‌خصوص زمانی که خوراک با بستر مرطوب یا فضولات تماس پیدا کرده باشد. بنابراین کاهش پرت نباید به قیمت افزایش ریسک بهداشتی انجام شود. بهتر است به جای جمع‌آوری خوراک آلوده، علت ریخت‌وپاش اصلاح شود: تنظیم دانخوری، بررسی تجهیزات، اصلاح روش توزیع دان و کنترل کیفیت فیزیکی خوراک.   پرت خوراک را اندازه‌گیری کنید یکی از مشکلات مدیریت پرت این است که معمولاً اندازه‌گیری نمی‌شود. اگر مرغدار نداند چه مقدار خوراک از چرخه مصرف خارج می‌شود، نمی‌تواند مشخص کند آیا یک تغییر مدیریتی واقعاً مؤثر بوده است یا خیر. ثبت منظم مقدار خوراک ورودی به سالن در کنار وزن‌گیری گله و محاسبه FCR می‌تواند تصویر بسیار دقیق‌تری از وضعیت مصرف خوراک ایجاد کند. به عنوان مثال، اگر پس از اصلاح دانخوری، مصرف خوراک ثبت‌شده کاهش پیدا کند اما افزایش وزن گله نیز نزولی باشد، نمی‌توان این تغییر را موفقیت دانست. اما اگر پرت کاهش پیدا کند و در عین حال رشد و FCR حفظ شود، صرفه‌جویی واقعی اتفاق افتاده است.   مدیریت مناسب خوراک زمانی موفق است که: خوراک کمتری هدر برود + عملکرد گله حفظ شود + FCR افزایش پیدا نکند + وزن نهایی و زنده‌مانی گله دچار افت نشود. در چنین شرایطی، کاهش پرت مستقیماً به کاهش هزینه واقعی تولید کمک می‌کند. اما اگر برای کاهش پرت، دسترسی پرنده به دان محدود شود یا مصرف واقعی خوراک کاهش پیدا کند و در نتیجه رشد گله آسیب ببیند، این دیگر صرفه‌جویی اقتصادی نیست. در مرغداری، خوراکی که روی بستر ریخته می‌شود هزینه است؛ اما خوراکی که به رشد مؤثر پرنده تبدیل می‌شود، سرمایه‌گذاری برای تولید است.   فصل پنجم: سلامت گله؛ پیشگیری از هزینه‌هایی که عملکرد را کاهش می‌دهند در مرغداری گوشتی، بیماری فقط به معنی افزایش تلفات نیست. حتی زمانی که تلفات در محدوده قابل‌قبول باقی می‌ماند، افت مصرف خوراک، کاهش رشد، افزایش ضریب تبدیل، افزایش هزینه دارو و طولانی شدن دوره پرورش می‌تواند سود نهایی گله را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، هزینه‌های مرتبط با سلامت گله را نباید صرفاً به‌عنوان هزینه‌ای برای «درمان بیماری» دید. بخش مهم‌تر، پیشگیری و تشخیص زودهنگام است؛ یعنی اقداماتی که اجازه نمی‌دهند یک مشکل کوچک به افت قابل‌توجه عملکرد تبدیل شود.   سلامت گله، بخشی از اقتصاد تولید است ممکن است مرغداری در یک دوره، هزینه کمتری برای واکسیناسیون، ضدعفونی، پایش گله یا کنترل عوامل بیماری‌زا پرداخت کند. اما اگر همین صرفه‌جویی باعث افزایش بیماری یا تلفات شود، هزینه واقعی آن در پایان دوره بسیار بیشتر خواهد بود. از سوی دیگر، استفاده بیش از حد یا بدون برنامه از دارو و مواد درمانی نیز راهکار اقتصادی مناسبی نیست. هدف، کمترین هزینه درمان نیست؛ بلکه جلوگیری از هزینه‌های قابل پیشگیری ناشی از بیماری است.     امنیت زیستی؛ هزینه‌ای کوچک برای جلوگیری از خسارت بزرگ ورود عوامل بیماری‌زا به فارم می‌تواند هزینه‌ای بسیار بیشتر از هزینه اقدامات پیشگیرانه ایجاد کند. کنترل رفت‌وآمد افراد و وسایل نقلیه، ضدعفونی مناسب، کنترل جوندگان و حشرات، مدیریت لاشه‌ها و رعایت اصول بهداشتی در ورود به سالن، از اقدامات پایه امنیت زیستی هستند. نکته مهم این است که امنیت زیستی نباید فقط هنگام بروز بیماری جدی مورد توجه قرار گیرد. ارزش واقعی آن زمانی مشخص می‌شود که از ورود یا گسترش یک عامل بیماری‌زا جلوگیری کند.   تشخیص زودهنگام، هزینه را کنترل می‌کند یکی از ساده‌ترین روش‌های کاهش هزینه‌های ناشی از بیماری، شناخت سریع تغییرات غیرعادی در گله است. مرغدار یا مسئول فنی باید روند شاخص‌هایی مانند: مصرف روزانه خوراک مصرف آب افزایش وزن تلفات کیفیت بستر یکنواختی گله رفتار پرندگان را به‌صورت منظم دنبال کند. گاهی پیش از آنکه افزایش تلفات به چشم بیاید، تغییر در مصرف آب یا خوراک می‌تواند نخستین نشانه یک مشکل باشد. بنابراین ثبت روزانه اطلاعات، فقط یک کار مدیریتی نیست؛ ابزاری برای تشخیص زودهنگام و جلوگیری از خسارت اقتصادی است.   کیفیت بستر را دست‌کم نگیرید بستر نامناسب می‌تواند نتیجه مجموعه‌ای از مشکلات مدیریتی باشد؛ از نشتی آبخوری و تهویه نامناسب گرفته تا تراکم بالا و شرایط نامناسب محیطی. بستر مرطوب علاوه بر ایجاد مشکلات مدیریتی، می‌تواند شرایط را برای افزایش برخی مشکلات سلامت گله فراهم کند. بنابراین اصلاح علت اصلی، معمولاً اقتصادی‌تر از برخورد با پیامدهای آن است.   واکسیناسیون و دارو باید بر اساس برنامه باشد یکی از اشتباهات اقتصادی، نگاه صفر و صدی به هزینه‌های بهداشتی است: یا هزینه‌های پیشگیری را بیش از حد کاهش دهیم یا برای جبران آن، مصرف دارو و مواد درمانی را افزایش دهیم. برنامه واکسیناسیون باید بر اساس شرایط منطقه، وضعیت بیماری‌های فارم، سابقه گله، توصیه دامپزشک و برنامه بهداشتی مجموعه تنظیم شود. همچنین مصرف دارو نباید جایگزین مدیریت صحیح سالن، امنیت زیستی یا کیفیت مناسب آب و خوراک شود. دارو نمی‌تواند ضعف مدیریت را به‌طور کامل جبران کند.   هزینه سلامت را با نتیجه پایان دوره بسنجید برای ارزیابی اقتصادی برنامه بهداشتی، فقط به مبلغی که برای واکسن، ضدعفونی یا درمان پرداخت شده نگاه نکنید. مقایسه کنید: هزینه پیشگیری در برابر هزینه بیماری + تلفات + افت رشد + افزایش FCR + هزینه درمان + کاهش ارزش گله اگر یک اقدام پیشگیرانه با هزینه محدود بتواند از افت عملکرد قابل‌توجه جلوگیری کند، حذف آن صرفاً به دلیل کاهش هزینه‌های جاری، تصمیم اقتصادی مناسبی نخواهد بود.   جمع‌بندی کاهش هزینه تولید در مرغداری گوشتی نباید با کاهش کیفیت مدیریت یا محدود کردن نیازهای گله اشتباه گرفته شود. خوراک، انرژی، آب، تجهیزات و برنامه‌های بهداشتی همگی هزینه دارند، اما زمانی که به حفظ رشد، FCR، سلامت و وزن نهایی کمک می‌کنند، بخشی از سرمایه‌گذاری برای تولید هستند. در مقابل، صرفه‌جویی‌هایی که به افت عملکرد منجر شوند، ممکن است در ظاهر هزینه دوره را کاهش دهند اما در نهایت سود مرغدار را کاهش دهند. بهترین رویکرد این است که هر تصمیم مدیریتی با یک معیار ساده سنجیده شود: آیا این تصمیم هزینه تولید هر کیلو مرغ قابل فروش را کاهش می‌دهد، بدون اینکه عملکرد گله را قربانی کند؟ اگر پاسخ مثبت باشد، با یک صرفه‌جویی واقعی روبه‌رو هستیم.   سوالات متداول ۱-آیا کاهش قیمت خوراک همیشه باعث کاهش هزینه تولید مرغ گوشتی می‌شود؟ خیر. قیمت خوراک تنها یکی از عوامل تعیین‌کننده هزینه تولید است. اگر خوراک ارزان‌تر باعث افزایش ضریب تبدیل، کاهش وزن نهایی یا طولانی شدن دوره پرورش شود، ممکن است هزینه تولید هر کیلوگرم مرغ افزایش پیدا کند. معیار مناسب‌تر، هزینه خوراک به ازای هر کیلوگرم وزن تولیدشده و در نهایت سودآوری کل دوره است. ۲- برای کاهش هزینه مرغداری، بهتر است مصرف خوراک را کاهش دهیم؟ خیر. کاهش مصرف خوراک با کاهش پرت خوراک تفاوت دارد. هدف باید جلوگیری از هدررفت دان و افزایش بهره‌وری آن باشد، نه محدود کردن دسترسی پرنده به خوراک. کاهش مصرف واقعی خوراک در صورتی که با افت رشد یا افزایش FCR همراه شود، می‌تواند سود دوره را کاهش دهد. ۳- چگونه بدون افزایش FCR هزینه خوراک را کنترل کنیم؟ استفاده از جیره متناسب با سن و هدف تولید، حفظ کیفیت مواد اولیه و پلت، تنظیم صحیح دانخوری‌ها، کاهش پرت خوراک و پایش منظم مصرف خوراک و وزن‌گیری از مهم‌ترین اقدامات هستند. FCR باید در کنار قیمت خوراک بررسی شود، نه جدا از آن. ۴- آیا کاهش مصرف سوخت و برق همیشه به نفع مرغدار است؟ خیر. کاهش تهویه یا گرمایش اگر باعث ایجاد شرایط نامناسب محیطی، استرس گرمایی یا سرمایی و افت عملکرد شود، می‌تواند هزینه‌های بیشتری در قالب کاهش رشد، افزایش FCR یا تلفات ایجاد کند. هدف، کاهش مصرف انرژی بدون آسیب به شرایط مورد نیاز گله است. ۵- آیا کاهش مصرف آب می‌تواند هزینه مرغداری را کاهش دهد؟ تنها در صورتی که کاهش مصرف ناشی از حذف هدررفت باشد. محدود کردن دسترسی پرنده به آب می‌تواند مصرف خوراک و رشد را کاهش دهد. تنظیم صحیح فشار و ارتفاع آبخوری‌ها و جلوگیری از نشتی، راهکار مناسب‌تری برای کاهش هزینه آب است. ۶- چرا کنترل پرت خوراک اهمیت اقتصادی زیادی دارد؟ زیرا خوراکی که روی بستر ریخته می‌شود هزینه‌ای است که برای آن پرداخت شده اما به تولید وزن زنده تبدیل نشده است. تنظیم ارتفاع و سطح دانخوری، کنترل کیفیت پلت و جلوگیری از ریخت‌وپاش می‌تواند بدون کاهش مصرف واقعی گله، هزینه خوراک را کنترل کند. ۷- آیا برای کاهش هزینه باید هزینه‌های واکسیناسیون و پیشگیری را کم کرد؟ نه لزوماً. حذف یا کاهش اقدامات پیشگیرانه در صورتی که احتمال بیماری را افزایش دهد، می‌تواند هزینه بسیار بیشتری ایجاد کند. هزینه‌های سلامت باید بر اساس ریسک بیماری، شرایط فارم و برنامه دامپزشکی مدیریت شوند، نه صرفاً با هدف پایین آوردن هزینه جاری. ۸- مهم‌ترین شاخص برای ارزیابی اقتصادی یک دوره مرغداری چیست؟ هیچ شاخصی به‌تنهایی کافی نیست. FCR، وزن نهایی، تلفات، مصرف خوراک، سن کشتار و قیمت فروش باید در کنار هزینه‌های تولید بررسی شوند. در نهایت، سود خالص حاصل از هر دوره معیار واقعی موفقیت اقتصادی است. ۹- آیا پرداخت هزینه بیشتر برای خوراک یا تجهیزات می‌تواند اقتصادی باشد؟ بله، اگر هزینه بیشتر به بهبود عملکرد منجر شود. برای مثال، خوراک باکیفیت‌تر یا تجهیزات مناسب‌تر ممکن است هزینه اولیه بالاتری داشته باشند، اما اگر باعث بهبود FCR، کاهش تلفات یا افزایش وزن نهایی شوند، می‌توانند سود نهایی بیشتری ایجاد کنند. ۱۰- بهترین روش برای کاهش هزینه تولید مرغ گوشتی چیست؟ بهترین روش، حذف هزینه‌های غیرضروری و کاهش هدررفت بدون آسیب به عملکرد گله است. مدیریت دقیق خوراک، آب، انرژی، تهویه، تجهیزات، سلامت و شرایط سالن باید با یک هدف مشترک انجام شود: تولید هر کیلوگرم مرغ با کمترین هزینه واقعی و حفظ عملکرد مطلوب گله.     منابع و مراجع علمی Ross Broiler Management Handbook. Aviagen Group.منبع اصلی برای مدیریت خوراک، آب، تهویه، دما، سلامت، امنیت زیستی و مدیریت عمومی گله. (Aviagen) Cobb-Vantress. Cobb Broiler Management Guide. Cobb-Vantress Inc.مرجع مدیریت تغذیه، ضریب تبدیل، تهویه، شرایط محیطی، آبخوری و شاخص‌های عملکرد مرغ گوشتی. Dawkins, M. S., Donnelly, C. A., & Jones, T. A. (2004). Chicken welfare is influenced more by housing conditions than by stocking density. Nature, 427, 342–344.برای اهمیت شرایط محیطی و مدیریت سالن در عملکرد و رفاه گله. May, J. D., Lott, B. D., & Simmons, J. D. (1997). Water consumption by broilers in high cyclic temperatures: Bell versus nipple waterers. Poultry Science, 76(7), 944–947.مطالعه‌ای درباره مصرف آب، نوع آبخوری و رفتار پرنده در شرایط دمایی بالا. (PubMed) Davis, J. F., et al. (2015). Evaluation of different water flow rates of nipple drinkers on broiler productivity. Journal of Applied Poultry Research, 24(1), 58–65.برای بحث مربوط به دبی آبخوری، مصرف آب، رطوبت بستر و عملکرد گله. نتایج این مطالعه نشان داد افزایش دبی آبخوری لزوماً باعث بهبود FCR یا عملکرد نمی‌شود و می‌تواند رطوبت بستر را افزایش دهد. (ScienceDirect) May, J. D. (2001). The effect of nipple height on broiler performance. Poultry Science, 80(4), 408–410.منبع مربوط به اهمیت تنظیم ارتفاع نیپل و ارتباط آن با وزن بدن و ضریب تبدیل. (ScienceDirect) Daly, K. R., & Hypes, W. A. (1992). Effects of two nipple drinker types with different flow rates on the productive performance of broiler chickens during summerlike growing conditions. Poultry Science, 71(9), 1450–1456.برای بررسی ارتباط سیستم آبخوری، شرایط گرمایی، وزن، FCR و تلفات. (OUP Academic) Bilgili, S. F., Hess, J. B., Blake, J. P., Macklin, K. S., Saenmahayak, B., & Sibley, J. L. مطالعات مرتبط با کیفیت بستر، مدیریت سالن و پیامدهای مدیریتی در مرغ گوشتی. Poultry Science / Journal of Applied Poultry Research. National Chicken Council. Animal Welfare for Broiler Chickens.برای اصول عمومی مدیریت محیطی و رفاه مرغ گوشتی. Poultry Development Review. Food and Agriculture Organization of the United Nations.برای مباحث عمومی اقتصاد تولید، مدیریت و بهره‌وری صنعت طیور.    

بیشتر بخوانید
گزارش تصویری بازدید از فارم آقای محمدپور

گزارش تصویری بازدید از فارم آقای محمدپور

1405/6/23

بازدید از مرغداری جناب آقای محمدپور در شهرستان آذرشهر در این مصاحبه، مرغدار محترم جناب آقای صمد محمدپور، به ارائه توضیحاتی در مورد وضعیت گله و میزان رضایت از دان مهردانه پرداخته‌اند.    

بیشتر بخوانید
گزارش تصویری بازدید از فارم آقای نظری

گزارش تصویری بازدید از فارم آقای نظری

1405/6/17

بازدید از مرغداری جناب آقای نظری در شهرستان میانه و مصاحبه با مرغدار محترم «مهندس نظری: «کیفیت، پشتیبانی مستمر در طول دوره و وزن‌گیری عالی از ویژگی‌های مهردانه استدر این گزارش، ضمن بازدید از فارم و بررسی شرایط گله در روزهای پایانی پرورش، مرغدار محترم در رابطه با میانگین وزن، دان مصرفی میزان رضایت از مهردانه مصاحبه کرده‌اند.

بیشتر بخوانید
مدیریت موفق مرغ گوشتی در فصل پاییز

مدیریت موفق مرغ گوشتی در فصل پاییز

1405/6/10

چه اقداماتی برای پرورش موفق مرغ گوشتی در فصل پاییز باید انجام داد؟ مقدمه پاییز برای مرغدار فقط به معنی خنک شدن هوا نیست. با کاهش تدریجی دمای محیط و سرد شدن شب‌ها، شرایط سالن مرغداری نیز تغییر می‌کند و مدیریت گله وارد مرحله‌ای می‌شود که ثبات دما، تأمین هوای تازه، کنترل رطوبت و حفظ شرایط مناسب بستر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در فصل گرم، بیشتر نگرانی مرغدار از گرمای بیش از حد و کاهش توانایی مرغ برای دفع حرارت است؛ اما با ورود به پاییز، چالش اصلی به‌تدریج تغییر می‌کند. هوای بیرون خنک‌تر می‌شود و همین موضوع ممکن است باعث شود برای حفظ گرمای سالن، تهویه بیش از اندازه کاهش پیدا کند. در نتیجه، رطوبت و گازهای نامطلوب در سالن تجمع پیدا می‌کنند و کیفیت بستر و هوای سالن تحت تأثیر قرار می‌گیرد. از طرف دیگر، کاهش دمای محیط می‌تواند باعث شود مرغ بخشی از انرژی خوراک را به جای رشد، برای حفظ دمای بدن مصرف کند. اگر این تغییرات به‌درستی مدیریت نشوند، ممکن است خود را به شکل کاهش مصرف دان و آب، افت رشد، افزایش ضریب تبدیل، مرطوب شدن بستر یا افزایش مشکلات تنفسی نشان دهند. اما مدیریت موفق گله در پاییز به معنی گرم‌تر کردن سالن یا افزایش مقدار خوراک مرغ یا مواد معدنی و ویتامین نیست. اصل مهم، ایجاد یک محیط پایدار و متناسب با نیاز مرغ است. دمای مناسب، هوای تازه، رطوبت قابل کنترل، بستر مناسب و دسترسی کافی به آب و خوراک باید در کنار یکدیگر مدیریت شوند. در این مقاله، تلاش می‌کنیم بصورت مختصر مهم‌ترین نکات مدیریت مرغ گوشتی در فصل پاییز را بررسی کنیم؛ نکاتی که مدیر فارم و مرغدار بتواند از آنها برای تصمیم‌گیری روزانه استفاده کند. در ادامه ابتدا به مدیریت دما و آسایش حرارتی مرغ گوشتی می‌پردازیم و سپس موضوعاتی مانند تهویه، تغذیه، آب، بستر، نور و امنیت زیستی را بررسی خواهیم کرد. هدف این است که در پایان مقاله، تصویر روشنی از مهم‌ترین تغییرات مدیریتی مورد نیاز در فصل پاییز داشته باشید. در پاییز، موفقیت در پرورش مرغ گوشتی بیشتر از آنکه به یک تصمیم بزرگ وابسته باشد، نتیجه مجموعه‌ای از تصمیم‌های درست و به‌موقع در مدیریت محیط سالن و گله است.   یک) دما و آسایش حرارتی دما یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی در پرورش مرغ گوشتی است، اما مدیریت دما به معنی تنظیم یک عدد ثابت روی ترموستات نیست. نیاز حرارتی مرغ با افزایش سن تغییر می‌کند و عواملی مانند رطوبت نسبی، سرعت حرکت هوا، تراکم گله، وضعیت بستر و حتی میزان پوشش پرها می‌توانند بر احساس گرما یا سرما توسط پرنده اثر بگذارند. می‌توانید مقاله مدیریت علمی دما، تهویه و بستر در فصول سرد را نیز مطالعه فرمایید. به همین دلیل، دمای ثبت‌شده توسط دماسنج باید در کنار رفتار و وضعیت خود مرغ‌ها بررسی شود. هدف اصلی، ایجاد شرایطی است که پرندگان بدون صرف انرژی اضافی برای مقابله با سرما یا گرما بتوانند خوراک مصرف کنند، رشد کنند و استراحت مناسبی داشته باشند. راهنماهای مدیریتی جدید نیز بر ارزیابی شرایط محیطی همراه با مشاهده رفتار گله تأکید دارند.   دمای مناسب در روزهای ابتدایی جوجه یک‌روزه توانایی محدودی برای تنظیم دمای بدن خود دارد و به همین دلیل، روزهای ابتدایی زندگی اهمیت زیادی در تنظیم شرایط حرارتی دارند. دمای مورد نیاز جوجه در این دوره باید متناسب با سن، رطوبت نسبی و شرایط سالن تنظیم شود و سپس با افزایش سن به‌تدریج کاهش پیدا کند. در روزهای ابتدایی، فقط دمای هوای سالن اهمیت ندارد. دمای بستر، سطح زیر پای جوجه و کیفیت پیش‌گرم شدن سالن نیز بر آسایش جوجه اثر می‌گذارند. اگر کف سالن سرد باشد، ممکن است حتی در شرایطی که دمای هوا مناسب به نظر می‌رسد، جوجه‌ها احساس سرما کنند. بنابراین پیش از ورود جوجه، سالن باید به اندازه کافی پیش‌گرم شده باشد و شرایط محیطی در نقاط مختلف سالن بررسی شود. همچنین می‌توانید مقاله شرایط حمل جوجه یکروزه در فصول سرد را در وبسایت گروه صنعتی آتام مطالعه فرمایید.   رفتار جوجه، یک شاخص مهم برای ارزیابی دما یکی از ساده‌ترین روش‌های تشخیص مناسب بودن دما، مشاهده نحوه پراکندگی جوجه‌هاست. اگر جوجه‌ها به شکل یکنواخت در سطح سالن یا محدوده پرورش پخش شده باشند، معمولاً نشان‌دهنده شرایط حرارتی مناسب است. تجمع جوجه‌ها در یک نقطه، فاصله گرفتن بیش از حد از منبع گرما یا پراکندگی غیرطبیعی در سالن می‌تواند نشان‌دهنده وجود مشکل باشد. تجمع جوجه‌ها و روی هم رفتن آنها معمولاً می‌تواند نشانه سرما باشد، در حالی که فاصله گرفتن از منبع گرما، باز بودن بال‌ها، افزایش تنفس یا پراکندگی غیرطبیعی می‌تواند با گرمای بیش از حد مرتبط باشد. البته رفتار گله باید همراه با سایر شرایط محیطی تفسیر شود؛ زیرا جریان هوا، شدت نور، تراکم و حتی کیفیت بستر نیز می‌توانند بر نحوه پراکندگی پرندگان اثر بگذارند.   چرا یک عدد ثابت برای دما در مرغداری کافی نیست؟ ممکن است دو سالن هر دو دمای یکسانی داشته باشند، اما شرایط حرارتی پرندگان در آنها متفاوت باشد. تفاوت در رطوبت نسبی و سرعت حرکت هوا می‌تواند باعث شود مرغ‌ها در یک دما احساس گرما یا سرما کنند. به‌خصوص در جوجه‌های کم‌سن، رابطه میان دما و رطوبت اهمیت زیادی دارد. بنابراین هنگام تنظیم دما باید شرایط رطوبتی سالن نیز در نظر گرفته شود و از استفاده از یک جدول دمایی به شکل کاملاً مستقل از شرایط محیطی خودداری شود.   افزایش سن، نیاز حرارتی مرغ را تغییر می‌دهد با افزایش سن، اندازه بدن و پوشش پرهای مرغ افزایش پیدا می‌کند و توانایی آن برای تحمل دمای پایین‌تر نیز بیشتر می‌شود. در نتیجه، دمای مورد نیاز در هفته‌های ابتدایی با دمای مناسب در مراحل رشد و پایانی یکسان نیست. کاهش دما باید متناسب با رشد گله و شرایط واقعی سالن انجام شود. کاهش سریع یا نامتناسب دما می‌تواند باعث ایجاد استرس و افزایش مصرف انرژی برای حفظ دمای بدن شود. از طرف دیگر، نگه داشتن دمای بالا برای مدت طولانی نیز می‌تواند مصرف خوراک، رشد و وضعیت تنفسی گله را تحت تأثیر قرار دهد.   گرمای بیش از حد و تنش گرمایی مرغ گوشتی به دلیل رشد سریع و تولید بالای حرارت متابولیکی، در سنین بالاتر نسبت به افزایش دمای محیط حساس‌تر می‌شود. در شرایط گرم، مرغ برای دفع حرارت بدن رفتار خود را تغییر می‌دهد. افزایش مصرف آب، کاهش مصرف خوراک، باز نگه داشتن بال‌ها و افزایش تنفس از جمله واکنش‌هایی هستند که ممکن است مشاهده شوند. در چنین شرایطی، فقط پایین آوردن عدد دماسنج کافی نیست. افزایش سرعت مناسب هوا، کاهش رطوبت اضافی، تأمین آب کافی و استفاده صحیح از سیستم‌های خنک‌کننده می‌تواند در کاهش بار حرارتی گله مؤثر باشد.   دما و رطوبت باید با هم مدیریت شوند رطوبت نسبی بالا می‌تواند دفع حرارت از بدن مرغ را دشوارتر کند، به‌خصوص زمانی که دمای سالن نیز بالا باشد. از طرف دیگر، رطوبت بسیار پایین در دوره ابتدایی می‌تواند باعث افزایش از دست رفتن رطوبت بدن جوجه و مشکلات مرتبط با کیفیت بستر شود. بنابراین، مدیریت دما باید همراه با کنترل رطوبت انجام شود. استفاده از دماسنج بدون توجه به رطوبت نسبی، تصویر کاملی از شرایط آسایش حرارتی گله ارائه نمی‌دهد.   نقش سرعت هوا در احساس گرما توسط مرغ حرکت هوا می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر احساس گرما توسط مرغ داشته باشد. در شرایط گرم، افزایش سرعت مناسب هوا در سطح پرنده می‌تواند به دفع حرارت کمک کند و در نتیجه شرایط حرارتی قابل تحمل‌تری ایجاد شود. اما همین جریان هوا در جوجه‌های کم‌سن می‌تواند در صورت نامناسب بودن شدت یا جهت، باعث احساس سرما شود. بنابراین سرعت و جهت جریان هوا باید متناسب با سن گله و شرایط محیطی تنظیم شود.   یکنواختی دما در سالن فقط میانگین دمای سالن اهمیت ندارد. اختلاف دما در نقاط مختلف نیز می‌تواند باعث تجمع مرغ‌ها در بخش‌های خاصی از سالن شود. نزدیکی به درها، دیوارها، ورودی هوا، تجهیزات گرمایشی یا قسمت‌هایی که جریان هوا متفاوت است، می‌تواند شرایط حرارتی متفاوتی ایجاد کند. به همین دلیل، بررسی دما در چند نقطه از سالن و مشاهده هم‌زمان رفتار گله، تصویر دقیق‌تری از شرایط واقعی دما ارائه می‌دهد.   مدیریت دما در مرغ گوشتی یعنی مدیریت آسایش، نه فقط عدد دمای مناسب زمانی معنا پیدا می‌کند که مرغ بتواند بدون استرس حرارتی، خوراک و آب مصرف کند، فعالیت طبیعی داشته باشد و استراحت کند. بنابراین، بهترین روش مدیریت دما ترکیبی از اندازه‌گیری دمای محیط، بررسی رطوبت و جریان هوا و مشاهده رفتار گله است. جدول‌های دمایی می‌توانند نقطه شروع مناسبی برای تنظیم شرایط باشند، اما نباید جایگزین مشاهده پرنده و ارزیابی شرایط واقعی سالن شوند. در نهایت، هدف از مدیریت دما رسیدن به یک عدد خاص نیست؛ هدف ایجاد شرایط حرارتی پایدار و مناسب برای رشد، سلامت و عملکرد گله در هر مرحله از پرورش است.   جمع‌بندی فصل اول در پاییز، مدیریت دمای مرغ گوشتی بیشتر از آنکه به دنبال یک «عدد خاص» باشد، به دنبال ثبات شرایط محیطی است. دمای مناسب باید با توجه به سن گله، رطوبت، وضعیت سالن و رفتار مرغ ارزیابی شود. سنسورها باید در ارتفاع مناسب و در نقاط صحیح قرار داشته باشند و تغییرات دما در طول شبانه‌روز نیز مورد توجه قرار گیرد. مهم‌تر از همه، برای حفظ گرما، سالن را بیش از حد بسته نکنید. مرغ باید همزمان از دمای مناسب و هوای تازه برخوردار باشد. در مدیریت پاییزی، هدف فقط گرم نگه داشتن مرغ نیست؛ هدف ایجاد محیطی پایدار است که مرغ بتواند انرژی خوراک را به جای مقابله با شرایط نامناسب، صرف رشد کند.   دو) تهویه و کیفیت هوای سالن در پاییز اگر در فصل پاییز فقط یک بخش از مدیریت سالن را بخواهیم با حساسیت بیشتری دنبال کنیم، تهویه یکی از مهم‌ترین آنهاست. با سرد شدن هوا، طبیعی است که مرغدار بخواهد برای حفظ گرمای سالن، ورود هوای بیرون را کمتر کند. مشکل از جایی شروع می‌شود که این کار بیش از اندازه انجام شود. کاهش بیش از حد تهویه می‌تواند باعث تجمع رطوبت، آمونیاک، دی‌اکسیدکربن و گردوغبار در سالن شود و کیفیت هوای مورد تنفس مرغ‌ها را پایین بیاورد. از طرف دیگر، اگر برای تأمین هوای تازه، هوای سرد مستقیماً روی مرغ‌ها بریزد، پرندگان با کوران سرد مواجه می‌شوند و آسایش حرارتی آنها به هم می‌خورد. بنابراین تهویه در پاییز یک تعادل است: هوای تازه باید وارد سالن شود، بدون اینکه هوای سرد مستقیماً به مرغ‌ها برخورد کند. راهنمای Ross 2025 نیز حداقل تهویه را بخشی از فرآیند تأمین همزمان گرما، کنترل رطوبت و حفظ کیفیت هوای سالن می‌داند و تأکید می‌کند که تنظیم واقعی تهویه باید با توجه به شرایط محیطی، رفتار پرنده و زیست‌ گله انجام شود.   حداقل تهویه یعنی چه؟ در هوای سرد، تهویه سالن نباید متوقف شود. حتی زمانی که دمای بیرون پایین است، مرغ‌ها همچنان اکسیژن مصرف می‌کنند، رطوبت تولید می‌کنند و دی‌اکسیدکربن و سایر آلاینده‌ها وارد هوای سالن می‌شود. به همین دلیل، سالن به مقدار مشخصی حداقل تهویه نیاز دارد. حداقل تهویه یعنی مقدار هوایی که باید به‌صورت کنترل‌شده وارد سالن شود تا رطوبت و آلاینده‌های تولیدشده در داخل سالن از محیط خارج شوند، بدون اینکه دمای سالن بیش از حد کاهش پیدا کند. در واقع، هدف حداقل تهویه این نیست که «کمترین مقدار ممکن هوا» را وارد سالن کنیم؛ هدف این است که کمترین تهویه‌ای که برای حفظ کیفیت مناسب محیط لازم است تأمین شود. در راهنمای Ross 2025 نیز برای هوای سرد، نرخ‌های حداقل تهویه بر اساس وزن پرنده ارائه شده‌اند، اما خود راهنما تأکید می‌کند که این اعداد فقط نقطه شروع هستند و باید با توجه به شرایط واقعی سالن و گله اصلاح شوند.   چرا کاهش بیش از حد تهویه خطرناک است؟ وقتی هوا سرد می‌شود، ممکن است کاهش تهویه در ابتدا تصمیم درستی به نظر برسد. اما سالن مرغداری فقط یک فضای گرم نیست؛ یک محیط زنده است که در آن دائماً رطوبت و گاز تولید می‌شود. مرغ‌ها، بستر، آبخوری‌ها و سیستم گرمایش همگی بر شرایط هوای داخل سالن اثر می‌گذارند پس اگر هوای تازه به اندازه کافی وارد نشود، ممکن است به‌تدریج: رطوبت داخل سالن افزایش پیدا کند؛ بستر مرطوب‌تر شود؛ آمونیاک افزایش یابد؛ دی‌اکسیدکربن تجمع پیدا کند؛ گردوغبار در هوا بیشتر شود؛ کیفیت تنفس پرنده کاهش پیدا کند. کیفیت نامناسب هوا فقط یک مشکل محیطی نیست. افزایش آلاینده‌هایی مانند آمونیاک می‌تواند به دستگاه تنفسی آسیب بزند و حساسیت پرنده به بیماری‌های تنفسی را افزایش دهد. بنابراین اگر برای گرم نگه داشتن سالن، تمام مسیرهای ورود هوا بسته شوند، ممکن است در ظاهر دمای خوبی داشته باشیم اما در عمل شرایط مناسبی برای گله ایجاد نکرده باشیم.   هوای سرد را چگونه وارد سالن مرغداری کنیم؟ این قسمت یکی از مهم‌ترین نکات تهویه در فصل پاییز است. مشکل فقط «مقدار» هوای ورودی نیست؛ مسیر حرکت هوا نیز اهمیت زیادی دارد. هوای سرد بیرون اگر مستقیماً روی مرغ‌ها سقوط کند، می‌تواند باعث ایجاد نقاط سرد در سالن شود. مرغ‌ها نیز برای فرار از این جریان هوا ممکن است در نقاط خاصی جمع شوند. در یک سیستم تهویه مناسب، هوای سرد ورودی باید ابتدا در قسمت بالاتر سالن حرکت کند و با هوای گرم‌تر داخل سالن مخلوط شود. سپس به‌تدریج به سطح پرنده برسد. به همین دلیل، دریچه‌های ورودی هوا نقش بسیار مهمی دارند. در سیستم‌های دارای تهویه مکانیکی، فشار منفی سالن کمک می‌کند هوای بیرون با سرعت و مسیر مناسب از دریچه‌ها وارد شود. اگر دریچه‌ها درست تنظیم شده باشند، هوای ورودی به سمت بخش بالایی سالن هدایت می‌شود و فرصت پیدا می‌کند قبل از رسیدن به سطح مرغ با هوای داخل مخلوط شود. اگر هوای سرد ورودی بدون اینکه در سالن پخش شود، مستقیماً به سمت بستر و مرغ‌ها حرکت می‌کند، مشکل لزوماً از کمبود گرمایش نیست. ممکن است تنظیم دریچه‌های ورودی یا فشار منفی سالن مناسب نباشد.   فشار استاتیک چه نقشی دارد؟ «فشار استاتیک» شاید در نگاه اول یک اصطلاح کاملاً فنی به نظر برسد، اما مفهوم آن برای مدیر فارم بسیار کاربردی است. وقتی فن‌ها هوای سالن را خارج می‌کنند، فشار داخل سالن کمی از فشار هوای بیرون کمتر می‌شود. این اختلاف فشار باعث می‌شود هوای تازه از مسیرهای مشخص، یعنی دریچه‌های ورودی، وارد سالن شود. اگر فشار مناسب باشد، هوای ورودی می‌تواند مسیر موردنظر را طی کند و در قسمت بالای سالن با هوای گرم مخلوط شود. اما اگر فشار مناسب نباشد، ممکن است هوا مسیر مطلوبی نداشته باشد. در نتیجه بخشی از سالن ممکن است بیش از حد سرد و بخش دیگری گرم‌تر باشد. به همین دلیل، تنظیم دریچه‌ها بدون توجه به فشار استاتیک نمی‌تواند نتیجه مطلوبی داشته باشد. راهنمای Ross 2025 نیز بر حفظ فشار منفی مناسب و تنظیم دریچه‌ها به‌گونه‌ای تأکید دارد که هوای ورودی به سمت بالای سالن هدایت شود.   از کجا بفهمیم هوای ورودی درست حرکت می‌کند؟ در سالن‌های مجهز، اندازه‌گیری فشار استاتیک و بررسی جریان هوا ابزارهای دقیق‌تری هستند؛ اما در مدیریت روزمره نیز می‌توان از نشانه‌های ساده کمک گرفت. برای مثال، اگر هوای سرد ورودی مستقیماً روی پرندگان یا بستر احساس شود، یا پرندگان از یک سمت سالن دور شوند، باید مسیر ورود هوا بررسی شود. در مقابل، هوایی که از دریچه وارد می‌شود باید فرصت داشته باشد در قسمت بالایی سالن حرکت کند و با هوای گرم‌تر مخلوط شود. به بیان ساده: هدف این نیست که هوای سرد را به مرغ برسانیم؛ هدف این است که هوای تازه را به سالن برسانیم. این تفاوت کوچک در نگاه مدیریتی، یکی از مهم‌ترین نکات تهویه در هوای سرد است.   تهویه پالسی یا سیکلی در پاییز در بسیاری از سالن‌ها، زمانی که نیاز به تهویه مداوم وجود ندارد، فن‌ها به‌صورت دوره‌ای روشن و خاموش می‌شوند. این روش که معمولاً با تایمر سیکلی انجام می‌شود، اجازه می‌دهد در هوای سرد همچنان هوای تازه وارد سالن شود، بدون اینکه فن‌ها به‌صورت مداوم حجم زیادی از هوای گرم سالن را خارج کنند. اما زمان روشن و خاموش شدن فن‌ها را نمی‌توان برای تمام سالن‌ها یکسان تعیین کرد. مقدار و مدت تهویه به عواملی مانند: وزن و تعداد مرغ‌ها حجم سالن ظرفیت واقعی فن‌ها دمای بیرون دمای داخل رطوبت وضعیت بستر کیفیت هوای سالن وابسته است. راهنمای Ross نیز حداقل تهویه را بر اساس نیاز گله و شرایط واقعی سالن قابل تنظیم می‌داند و برای آن یک نسخه ثابت برای همه سالن‌ها ارائه نمی‌کند.   آمونیاک؛ زنگ خطر کیفیت نامناسب هوا آمونیاک یکی از مهم‌ترین گازهایی است که باید در سالن مرغ گوشتی کنترل شود. منبع اصلی آمونیاک، تجزیه ترکیبات نیتروژنه موجود در فضولات و بستر است. وقتی رطوبت بستر بالا می‌رود و تهویه مناسب نباشد، شرایط برای افزایش آمونیاک فراهم‌تر می‌شود. سطوح بالای آمونیاک می‌تواند به سطح دستگاه تنفسی آسیب بزند و مقاومت پرنده در برابر بیماری‌های تنفسی را کاهش دهد. راهنمای Ross 2025 سطح ایده‌آل آمونیاک را کمتر از ۱۰ ppm اعلام می‌کند و افزایش آن به بالاتر از ۲۰ تا ۲۵ ppm را با پیامدهای نامطلوب برای سلامت و عملکرد پرنده مرتبط می‌داند.   دی‌اکسیدکربن هم باید مورد توجه باشد آمونیاک تنها گازی نیست که در تهویه اهمیت دارد. دی‌اکسیدکربن نیز در اثر تنفس پرندگان و عملکرد سیستم‌های گرمایشی در سالن تولید می‌شود. اگر تهویه کافی نباشد، غلظت آن افزایش پیدا می‌کند. راهنمای Ross 2025 سطح کمتر از ۳۰۰۰ ppm را به‌عنوان سطح ایده‌آل ذکر می‌کند و افزایش بیشتر را نامطلوب می‌داند. به همین دلیل، در سالن‌های بسته و مجهز، اندازه‌گیری CO₂ می‌تواند ابزار مفیدی برای ارزیابی کیفیت تهویه باشد. نکته مهم این است که ممکن است دمای سالن کاملاً مناسب باشد اما کیفیت هوا مناسب نباشد. این همان دلیلی است که باعث می‌شود دما و تهویه را دو موضوع جدا از یکدیگر اما مرتبط با هم بدانیم.   رطوبت؛ یکی از خروجی‌های مهم تهویه یکی از وظایف مهم تهویه در هوای سرد، خارج کردن رطوبت اضافی از سالن است. مرغ‌ها و فعالیت‌های روزانه سالن مقدار قابل‌توجهی رطوبت وارد محیط می‌کنند. اگر این رطوبت خارج نشود، به‌تدریج شرایط سالن تغییر می‌کند و احتمال مرطوب شدن بستر افزایش پیدا می‌کند. در نتیجه، مرطوب شدن بستر همیشه به معنی مشکل در خود بستر نیست و گاهی علت اصلی را باید در سیستم تهویه جست‌وجو کرد. هوای سرد را نباید فقط به چشم تهدید برای دمای سالن دید؛ هوای تازه و خشک‌تر بیرون، در صورت تهویه صحیح، به خارج کردن رطوبت اضافی سالن نیز کمک می‌کند.   اگر هوا سرد شد، فن‌ها را خاموش کنیم؟ خیر، نه به‌صورت کامل. در هوای سرد ممکن است نیاز به تهویه کمتر شود، اما نیاز به هوای تازه از بین نمی‌رود. راهکار صحیح این است که میزان تهویه متناسب با شرایط سالن تنظیم شود و همزمان سیستم گرمایشی بتواند افت دمای ناشی از ورود هوای تازه را جبران کند. در راهنمای Ross 2025 نیز در زمان حداقل تهویه، فعالیت سیستم گرمایشی در کنار فن‌های حداقل تهویه بخشی از مدیریت معمول سالن در هوای سرد معرفی شده است. بنابراین اگر با شروع پاییز اولین واکنش فارم این باشد که «فن‌ها را خاموش کنیم تا سالن گرم بماند»، بهتر است این تصمیم دوباره بررسی شود. گرمای سالن بدون هوای تازه، مدیریت موفق نیست.   از کجا بفهمیم تهویه سالن کافی است؟ برای ارزیابی تهویه، یک شاخص به‌تنهایی کافی نیست. دمای سالن، رطوبت، وضعیت بستر، بوی آمونیاک، رفتار مرغ‌ها و در صورت امکان اندازه‌گیری گازهایی مانند آمونیاک و CO₂ باید در کنار هم بررسی شوند. اگر: بستر به‌تدریج مرطوب می‌شود، بوی آمونیاک افزایش پیدا کرده، هوای سالن سنگین و نامطبوع است، رطوبت داخل سالن بالا می‌رود، مرغ‌ها در بخش‌هایی از سالن تجمع می‌کنند، باید عملکرد سیستم تهویه بررسی شود. از طرف دیگر، اگر پرندگان در مسیر جریان هوای سرد جمع می‌شوند یا نقاط سرد مشخصی در سالن وجود دارد، ممکن است مشکل از نحوه ورود و توزیع هوا باشد، نه لزوماً کمبود ظرفیت تهویه.   تهویه را با «تعداد فن روشن» نباید اندازه گرفت ممکن است دو سالن با تعداد فن روشن یکسان، مقدار هوای متفاوتی جابه‌جا کنند. ظرفیت واقعی فن، وضعیت تسمه و موتور، تمیزی فن، فشار استاتیک و نحوه ورود هوا همگی بر عملکرد سیستم تأثیر دارند. به همین دلیل، گفتن اینکه «در پاییز دو فن روشن باشد» یا «سه فن کافی است» بدون شناخت سالن، توصیه قابل اتکایی نیست. تهویه باید بر اساس نیاز واقعی گله و عملکرد واقعی سیستم تنظیم شود، نه صرفاً تعداد فن‌های روشن. یک مرور علمی جدید درباره سیستم‌های تهویه مکانیکی مرغداری نیز بر اهمیت کنترل دقیق تهویه برای همزمانی مدیریت آسایش حرارتی، رطوبت، کیفیت هوا و مصرف انرژی تأکید دارد.   جمع‌بندی فصل دوم در پاییز، کاهش دمای بیرون نباید باعث شود تهویه سالن متوقف یا بیش از حد محدود شود. مرغ گوشتی همچنان به هوای تازه نیاز دارد و سالن باید رطوبت و گازهای تولیدشده را نیز از محیط خارج کند. در عین حال، ورود هوای سرد باید به شکلی کنترل شود که مستقیماً روی مرغ‌ها قرار نگیرد. به همین دلیل، سه اصل را باید در ذهن داشت: تهویه حداقل باید ادامه داشته باشد؛ هوای ورودی باید به‌درستی در سالن توزیع شود؛ و کیفیت هوا باید در کنار دمای سالن پایش شود. در عمل، یک سالن خوب تهویه‌شده سالنی نیست که بیشترین هوا را جابه‌جا می‌کند؛ سالنی است که به اندازه نیاز، هوای تازه را وارد می‌کند، رطوبت و آلاینده‌ها را خارج می‌کند و همزمان آسایش حرارتی گله را حفظ می‌کند.   سه) تغذیه و مدیریت خوراک مرغ گوشتی در پاییز تغذیه مرغ گوشتی در پاییز را نباید با یک دستور ساده مانند «افزایش انرژی جیره» یا «افزایش پروتئین» مدیریت کرد. نیاز غذایی مرغ به سن، وزن، میزان مصرف خوراک، هدف پرورش و شرایط محیطی بستگی دارد و تغییر فصل به‌تنهایی دلیل کافی برای تغییر خودسرانه جیره نیست. با این حال، سرد شدن هوا می‌تواند از طریق تغییر مصرف خوراک و افزایش نیاز پرنده به حفظ دمای بدن، بر عملکرد گله اثر بگذارد. مطالعات نیز نشان داده‌اند که قرار گرفتن جوجه‌های گوشتی در شرایط سرمایی می‌تواند بر وضعیت فیزیولوژیک، رشد و ضریب تبدیل اثر منفی داشته باشد. بنابراین در پاییز، بیش از آنکه به دنبال «جیره مخصوص پاییز» باشیم، باید مطمئن شویم مرغ همان جیره متعادل و متناسب با سن خود را به مقدار کافی دریافت می‌کند.   آیا با سرد شدن هوا باید جیره را تغییر دهیم؟ جیره مرغ گوشتی باید بر اساس نیازهای تغذیه‌ای پرنده تنظیم شود و مقدار انرژی، اسیدهای آمینه، مواد معدنی و ویتامین‌ها در تعادل با یکدیگر قرار داشته باشند. راهنمای Ross 2025 نیز تأکید می‌کند که یک جیره مناسب باید تعادل صحیحی از انرژی، اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب ضروری، مواد معدنی و ویتامین‌ها را تأمین کند. اگر سالن به‌درستی مدیریت شود و مرغ در شرایط آسایش حرارتی قرار داشته باشد، معمولاً نیازی نیست فقط به دلیل رسیدن پاییز، درصد پروتئین یا انرژی خوراک به‌صورت خودسرانه تغییر کند. آنچه اهمیت دارد، واکنش گله به شرایط محیطی است. اگر سرد شدن محیط باعث شود مرغ انرژی بیشتری برای حفظ دمای بدن مصرف کند، ممکن است بخشی از انرژی خوراک به جای رشد صرف نگهداری بدن شود. در چنین شرایطی، قبل از تغییر جیره باید ابتدا بررسی شود که آیا مشکل اصلی از مدیریت دما و تهویه سالن است یا واقعاً نیاز تغذیه‌ای گله تغییر کرده است.   افزایش پروتئین در فصول سرد! یکی از توصیه‌هایی که گاهی در هوای سرد مطرح می‌شود، افزایش پروتئین خام جیره است. اما پروتئین بیشتر لزوماً به معنی رشد بیشتر نیست. آنچه مرغ به آن نیاز دارد، مجموعه متعادلی از اسیدهای آمینه قابل استفاده است. اگر مقدار پروتئین خام بالا برود اما تعادل اسیدهای آمینه مناسب نباشد، الزاماً عملکرد بهتری حاصل نمی‌شود. از طرف دیگر، بخشی از نیتروژن اضافی جیره دفع می‌شود و افزایش دفع نیتروژن می‌تواند بار نیتروژنی بستر و در نتیجه تولید آمونیاک را افزایش دهد. مطالعات جدید نیز بیشتر بر مفهوم تأمین دقیق اسیدهای آمینه قابل هضم به جای افزایش ساده پروتئین خام تأکید دارند. یک مرور علمی جدید در سال ۲۰۲۵ نشان داده است که با تأمین مناسب اسیدهای آمینه می‌توان پروتئین خام جیره را در برخی شرایط کاهش داد، بدون اینکه رشد الزاماً آسیب ببیند و همزمان بهره‌وری استفاده از نیتروژن را بهبود داد. بنابراین: در پاییز، افزایش پروتئین خام را نباید به‌عنوان یک راهکار عمومی برای مقابله با سرما در نظر گرفت. اگر جیره نیاز به اصلاح داشته باشد، این اصلاح باید بر اساس آنالیز خوراک، نیاز گله و وضعیت عملکردی آن انجام شود.   انرژی جیره در هوای سرد چه اهمیتی دارد؟ مرغ گوشتی برای سه فعالیت اصلی به انرژی نیاز دارد: حفظ عملکردهای حیاتی بدن فعالیت و حرکت رشد و تولید بافت با کاهش دمای محیط، اگر مرغ در شرایط سرد قرار بگیرد، نیاز انرژی برای حفظ دمای بدن می‌تواند افزایش پیدا کند. در نتیجه، اگر شرایط محیطی نامناسب باشد، بخشی از انرژی خوراک به جای رشد صرف مقابله با سرما می‌شود. اما این موضوع به معنی آن نیست که با شروع پاییز باید به‌طور خودکار انرژی جیره را افزایش دهیم. اولین راهکار برای مقابله با سرما، اصلاح محیط سالن است، نه دستکاری جیره. اگر مرغ در دمای مناسب قرار داشته باشد، تغذیه متعادل و مصرف خوراک کافی معمولاً نیازهای آن را بهتر پوشش می‌دهد. تحقیقات جدید نیز نشان داده‌اند که سرمای محیط می‌تواند بر عملکرد گله اثر بگذارد و مدیریت شرایط حرارتی، به‌خصوص در دوره ابتدایی پرورش، نقش مهمی در کاهش این اثرات دارد.   مصرف خوراک را در پاییز با دقت بیشتری پایش کنید یکی از بهترین شاخص‌هایی که مدیر فارم می‌تواند از آن برای ارزیابی وضعیت تغذیه استفاده کند، روند مصرف خوراک است. اگر مصرف دان گله به‌طور غیرعادی کاهش پیدا کند، نباید فوراً مشکل را به کیفیت خوراک نسبت داد. ابتدا باید عوامل مدیریتی بررسی شوند. برای مثال: آیا دمای سالن مناسب است؟ آیا مرغ‌ها به‌طور یکنواخت در سالن پخش شده‌اند؟ آیا آب کافی در اختیار دارند؟ آیا ارتفاع و فشار آبخوری مناسب است؟ آیا دان به‌طور یکنواخت در اختیار تمام گله قرار گرفته است؟ آیا کیفیت فیزیکی دان مناسب است؟ آیا بیماری یا مشکل گوارشی در گله وجود دارد؟ از طرف دیگر، افزایش مصرف خوراک نیز همیشه خبر خوبی نیست. اگر مرغ در شرایط نامناسب حرارتی قرار داشته باشد، ممکن است بخشی از خوراک اضافی صرف نیازهای نگهداری شود و افزایش مصرف دان الزاماً به افزایش متناسب وزن منجر نشود. به همین دلیل، مصرف خوراک باید همیشه در کنار افزایش وزن و ضریب تبدیل بررسی شود.   کیفیت فیزیکی دان را دست‌کم نگیرید در برنامه تغذیه، فقط فرمول شیمیایی خوراک اهمیت ندارد. مرغ باید بتواند خوراک را به‌راحتی مصرف کند. کیفیت نامناسب پلت، مقدار زیاد پودر یا به اصطلاح آردینگی دان، خردشدگی بیش از حد یا یکنواخت نبودن ذرات می‌تواند روی مصرف خوراک اثر بگذارد. راهنمای Ross 2025 نیز تأکید می‌کند که سیستم خوراک‌دهی و مدیریت آن مستقیماً بر مصرف خوراک و در نتیجه بر امکان اجرای برنامه تغذیه‌ای اثر می‌گذارد. بنابراین در پاییز، اگر مصرف دان کاهش پیدا کرد، فقط به ترکیبات جیره نگاه نکنید. خود خوراک و نحوه توزیع آن را نیز بررسی کنید.   مدیریت خوراک‌دهی در هوای سرد در هوای خنک، مرغ باید بتواند به‌راحتی و در تمام ساعات مورد نیاز به خوراک دسترسی داشته باشد. دان نباید فقط در بخشی از سالن در دسترس باشد یا تعداد و تنظیمات تجهیزات خوراک‌دهی باعث رقابت شدید بین پرندگان شود. همچنین بهتر است تجهیزات خوراک‌دهی به شکلی تنظیم شوند که پرنده بتواند بدون صرف انرژی و تلاش اضافی به خوراک دسترسی داشته باشد. هدف این است که هیچ مرغی به دلیل مدیریت نامناسب تجهیزات، از جیره‌ای که برایش فرموله شده محروم نشود.   آیا باید به مرغ گوشتی در پاییز مکمل بدهیم؟ استفاده از ویتامین‌ها، مواد معدنی، اسیدهای آلی، آنزیم‌ها، پروبیوتیک‌ها یا سایر افزودنی‌ها باید بر اساس هدف مشخص و شرایط واقعی گله انجام شود، نه صرفاً به دلیل تغییر فصل. اگر جیره کامل و متعادل باشد، افزودن ترکیبات مختلف بدون شناخت نیاز گله ممکن است نه‌تنها فایده مشخصی نداشته باشد، بلکه هزینه خوراک را نیز افزایش دهد. راهنمای تغذیه Ross نیز افزودنی‌ها را در چارچوب یک برنامه تغذیه‌ای مشخص بررسی می‌کند و تأکید دارد که استراتژی تغذیه باید متناسب با اهداف تولید، مواد اولیه و شرایط پرورش انتخاب شود. بنابراین بهتر است به جای سؤال «در پاییز چه مکملی بدهیم؟»، ابتدا بپرسیم: چه مشکلی در گله وجود دارد که قرار است این مکمل آن را برطرف کند؟ اگر پاسخ مشخصی برای این سؤال وجود ندارد، استفاده از مکمل صرفاً به دلیل فصل معمولاً تصمیم مناسبی نیست.   اسیدهای آمینه؛ تعادل مهم‌تر از مقدار پروتئین رشد عضلات مرغ گوشتی به تأمین مناسب اسیدهای آمینه وابسته است. در برنامه‌های تغذیه‌ای جدید، تمرکز فقط بر درصد پروتئین خام نیست، بلکه مقدار و تعادل اسیدهای آمینه قابل هضم اهمیت بیشتری دارد. اسیدهای آمینه برای ساخت پروتئین بدن مورد استفاده قرار می‌گیرند. اگر یکی از اسیدهای آمینه ضروری در جیره محدودکننده باشد، افزایش سایر مواد مغذی لزوماً نمی‌تواند کمبود آن را جبران کند. از سوی دیگر، استفاده از اسیدهای آمینه به عنوان منبع انرژی، به معنای مصرف آنها برای هدفی غیر از ساخت پروتئین بدن است و می‌تواند از کارایی استفاده از آنها برای رشد بکاهد. پژوهش‌های جدید نیز بر اهمیت مدیریت دقیق اسیدهای آمینه و کاهش هدررفت نیتروژن در جیره‌های کم‌پروتئین تأکید دارند. بنابراین اگر قرار است جیره در شرایط خاص اصلاح شود، بهتر است اصلاح بر اساس اسیدهای آمینه قابل هضم و تعادل آنها با انرژی انجام شود، نه صرفاً افزایش پروتئین خام.   در پاییز، مصرف آب را فراموش نکنید هرچند موضوع مدیریت آب در فصل بعدی به‌طور جداگانه بررسی خواهد شد، اما یک ارتباط مهم با تغذیه وجود دارد: مرغ بدون آب کافی نمی‌تواند خوراک را به‌خوبی مصرف و استفاده کند. در هوای خنک ممکن است مصرف آب نسبت به شرایط گرم کمتر شود، اما کاهش مصرف آب به این معنی نیست که آبخوری‌ها اهمیت کمتری پیدا کرده‌اند. اگر مرغ به آب کافی دسترسی نداشته باشد، مصرف خوراک و عملکرد گله نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد. دمای آب نیز اهمیت دارد. راهنمای Ross 2025 دمای حدود ۱۸ تا ۲۱ درجه سانتی‌گراد را برای مصرف مطلوب آب مناسب می‌داند و اشاره می‌کند که آب بسیار سرد یا بسیار گرم می‌تواند مصرف آب را کاهش دهد. بنابراین در پاییز، کاهش مصرف آب را نباید به‌سادگی «طبیعی بودن فصل» تلقی کرد. اگر کاهش محسوسی مشاهده شد، باید وضعیت آبخوری‌ها، کیفیت آب و دسترسی گله بررسی شود.   خوراک، دما و عملکرد را با هم ببینید یکی از اشتباهات مدیریتی این است که هر شاخص به‌صورت جداگانه بررسی شود. مثلاً اگر وزن‌گیری کاهش پیدا کرده است، ممکن است مشکل از جیره باشد، اما ممکن است علت اصلی: سرمای سالن کیفیت نامناسب هوا کاهش مصرف آب بیماری دسترسی نامناسب به خوراک کیفیت فیزیکی خوراک باشد. به همین دلیل، مدیر فارم بهتر است هنگام بررسی عملکرد گله، مصرف دان، مصرف آب، وزن‌گیری و شرایط محیطی را در کنار یکدیگر بررسی کند. اگر مصرف دان کاهش پیدا کرده و همزمان مصرف آب نیز افت کرده است، احتمال دارد مسئله صرفاً فرمول خوراک نباشد. اگر مصرف دان مناسب است اما وزن‌گیری پایین آمده، باید علاوه بر جیره، شرایط محیطی و سلامت گله نیز بررسی شود. و اگر مصرف خوراک بالا رفته اما افزایش وزن متناسب نیست، ضریب تبدیل می‌تواند اطلاعات مهمی درباره کارایی استفاده از خوراک در اختیار ما قرار دهد.   آیا در پاییز باید مقدار خوراک روزانه را افزایش داد؟ نه به‌صورت خودکار. اگر شرایط محیطی مناسب باشد، برنامه خوراک‌دهی باید بر اساس سن، وزن، سویه، هدف وزنی و برنامه تغذیه‌ای گله اجرا شود. اگر سرما یا شرایط نامناسب محیطی باعث تغییر محسوس در مصرف خوراک یا عملکرد گله شده باشد، ابتدا باید علت مشخص شود. سپس در صورت نیاز، متخصص تغذیه می‌تواند برنامه جیره یا تراکم مواد مغذی را متناسب با شرایط اصلاح کند. تغییر ناگهانی مقدار خوراک یا فرمول جیره صرفاً به دلیل شروع پاییز، رویکرد مناسبی نیست.   مهم‌ترین نکته تغذیه‌ای پاییز و جمع بندی در نهایت، مدیریت تغذیه مرغ گوشتی در پاییز را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: به جای تغییر خودکار جیره با تغییر فصل، مصرف خوراک و آب، رشد گله و شرایط محیطی را پایش کنید و فقط زمانی جیره را تغییر دهید که شواهد مشخصی از نیاز به این تغییر وجود داشته باشد. اگر سالن از نظر دما و کیفیت هوا در شرایط مناسبی باشد و مرغ به خوراک و آب با کیفیت دسترسی داشته باشد، یک جیره متعادل و متناسب با سن گله می‌تواند نیازهای پرنده را تأمین کند.     چهار) مدیریت آب و آبخوری در مرغ گوشتی در پاییز آب، یکی از مهم‌ترین و در عین حال گاهی فراموش‌شده‌ترین بخش‌های مدیریت گله است. مرغ گوشتی می‌تواند برای مدت کوتاهی کاهش مصرف خوراک را تحمل کند، اما محدودیت دسترسی به آب خیلی سریع روی مصرف دان و عملکرد گله اثر می‌گذارد. در پاییز، با کاهش دمای محیط، ممکن است مصرف آب گله نسبت به ماه‌های گرم کمتر شود. همین موضوع گاهی باعث می‌شود مدیر فارم تصور کند آبخوری‌ها دیگر اهمیت سابق را ندارند. در حالی که حتی در هوای خنک، مرغ باید در تمام ساعات به آب سالم، کافی و با کیفیت مناسب دسترسی داشته باشد. بنابراین در پاییز، مسئله اصلی فقط «داشتن آب» نیست؛ باید مطمئن شویم که آب با کیفیت مناسب، در مقدار کافی و با دسترسی آسان در اختیار تمام پرندگان قرار دارد.   کاهش مصرف آب همیشه طبیعی نیست در هوای گرم، افزایش مصرف آب کاملاً قابل انتظار است. با خنک‌تر شدن هوا، مصرف آب نیز معمولاً کاهش پیدا می‌کند. اما کاهش شدید یا ناگهانی مصرف آب را نباید صرفاً به تغییر فصل نسبت داد. مصرف آب تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد، از جمله: دمای محیط میزان مصرف خوراک ترکیب جیره سن و وزن مرغ کیفیت آب دمای آب سلامت گله فشار و دبی آبخوری‌ها بنابراین اگر مصرف آب نسبت به روزهای قبل به شکل محسوسی تغییر کرده است، بهتر است علت آن بررسی شود. یکی از ساده‌ترین ارتباط‌ها این است که مرغی که آب کافی دریافت نمی‌کند، معمولاً نمی‌تواند مصرف خوراک طبیعی خود را حفظ کند. به همین دلیل، بررسی مصرف آب می‌تواند یکی از ابزارهای مفید برای تشخیص زودهنگام برخی مشکلات مدیریتی باشد.   آبخوری‌ها باید برای تمام مرغ‌ها قابل دسترس باشند یکی از مهم‌ترین نکات مدیریت آب، تعداد آبخوری نیست؛ بلکه دسترسی واقعی مرغ‌ها به آب است. اگر ارتفاع آبخوری مناسب نباشد، فشار آب کافی نباشد، بخشی از خطوط آبخوری عملکرد مناسبی نداشته باشند یا تعداد پرندگان نسبت به ظرفیت سیستم زیاد باشد، ممکن است بخشی از گله آب کمتری دریافت کند. در چنین شرایطی ممکن است در نگاه اول همه آبخوری‌ها سالم به نظر برسند، اما در عمل دسترسی تمام پرندگان یکسان نباشد. بنابراین هنگام بازدید از سالن، فقط به وجود آب در خطوط نگاه نکنید. چند آبخوری را در نقاط مختلف سالن بررسی کنید و مطمئن شوید آب با دبی مناسب در دسترس پرندگان قرار می‌گیرد. راهنماهای مدیریت مرغ گوشتی نیز بر بررسی منظم عملکرد خطوط آبخوری، فشار آب و دسترسی مناسب پرندگان به آب تأکید دارند.   ارتفاع آبخوری را متناسب با رشد مرغ تنظیم کنید مرغ‌ها در طول دوره پرورش به‌سرعت رشد می‌کنند. آبخوری که برای یک جوجه مناسب بوده، لزوماً چند هفته بعد در ارتفاع مناسب قرار ندارد. اگر آبخوری بیش از حد پایین باشد، مرغ ممکن است آب را آلوده کند و بستر نیز بیشتر خیس شود. اگر بیش از حد بالا باشد، دسترسی پرنده به آب دشوار می‌شود و ممکن است مصرف آب کاهش پیدا کند. بنابراین ارتفاع خطوط آبخوری باید مرتباً با توجه به اندازه پرندگان اصلاح شود.   دمای آب در پاییز اهمیت دارد با سرد شدن هوا، دمای آب نیز ممکن است کاهش پیدا کند؛ به‌خصوص در سالن‌هایی که خطوط آب در معرض هوای سرد قرار دارند یا آب مدت زیادی در لوله‌ها باقی می‌ماند. آب بیش از حد سرد ممکن است مصرف آب را کاهش دهد. از طرف دیگر، آب گرم نیز مطلوب نیست و می‌تواند محیط مناسبی برای رشد برخی میکروارگانیسم‌ها (بیوفیلم) ایجاد کند. به همین دلیل بهتر است دمای آب و وضعیت آن در نقاط مختلف سیستم بررسی شود، نه اینکه فقط آب منبع اصلی کنترل شود. در عمل، اگر آب در انتهای خط نسبت به ابتدای خط تفاوت محسوسی دارد، باید علت آن بررسی شود.   کیفیت آب از ظاهر آن مشخص نمی‌شود ممکن است آب از نظر ظاهری شفاف باشد، اما از نظر شیمیایی یا میکروبی کیفیت مناسبی نداشته باشد. آب مصرفی مرغ گوشتی می‌تواند حاوی مواد معدنی، نمک‌ها یا آلودگی‌های میکروبی باشد که بدون آزمایش قابل تشخیص نیستند. به همین دلیل، آزمایش دوره‌ای آب در مرغداری یکی از اقدامات مهم در مدیریت حرفه‌ای فارم است. پارامترهایی مانند: pH سختی آب میزان املاح آلودگی میکروبی ترکیبات نامطلوب موجود در آب می‌توانند بر سلامت گله و عملکرد سیستم آبخوری اثر بگذارند. نوع و تناوب آزمایش نیز باید بر اساس منبع آب و شرایط فارم تعیین شود. آبی که از یک منبع زیرزمینی استفاده می‌کند، ممکن است از نظر املاح با آب یک منبع دیگر تفاوت زیادی داشته باشد.   داخل لوله‌های آبخوری را فراموش نکنید آب ممکن است در منبع اصلی کیفیت مناسبی داشته باشد، اما در مسیر رسیدن به مرغ آلوده شود. باقی‌مانده خوراک، مواد آلی، رسوبات و تشکیل بیوفیلم داخل خطوط آبخوری می‌توانند کیفیت آب را تغییر دهند و حتی باعث کاهش عملکرد آبخوری‌ها شوند. این مسئله به‌خصوص در سیستم‌هایی که آب برای مدت طولانی داخل خطوط باقی می‌ماند اهمیت بیشتری دارد. بنابراین شست‌وشوی منظم خطوط آبخوری و برنامه مناسب برای کنترل بیوفیلم باید بخشی از مدیریت فارم باشد. البته انتخاب ماده ضدعفونی‌کننده و غلظت مصرف آن باید بر اساس کیفیت آب، وضعیت خطوط و دستورالعمل محصول انجام شود. استفاده خودسرانه از مواد ضدعفونی‌کننده می‌تواند هم به کیفیت آب و هم به تجهیزات آسیب بزند.   نسبت مصرف آب به خوراک می‌تواند یک شاخص مدیریتی باشد بررسی مصرف آب در کنار مصرف دان اطلاعات بیشتری در اختیار مدیر فارم قرار می‌دهد. اگر مصرف خوراک و آب هر دو مطابق روند معمول گله پیش می‌روند، شرایط احتمالاً پایدارتر است. اما تغییر ناگهانی در نسبت مصرف آب به خوراک می‌تواند یک هشدار مدیریتی باشد و نیاز به بررسی دقیق‌تر داشته باشد. البته این نسبت تحت تأثیر سن مرغ، دمای محیط، ترکیب جیره و عوامل دیگر قرار دارد؛ بنابراین نباید یک عدد ثابت را برای تمام سنین و شرایط به‌عنوان معیار قطعی در نظر گرفت. مهم‌تر از یک عدد مشخص، شناخت روند مصرف در همان گله و تشخیص تغییرات غیرعادی است.   سرد شدن آب در پاییز در بیشتر مناطق ایران، مسئله اصلی پاییز یخ‌زدگی خطوط آب نیست؛ بلکه کاهش دمای آب و اختلاف دمای آن در قسمت‌های مختلف سالن است. این موضوع در مناطق سردسیر مانند آذربایجان و کردستان و در ساعات شب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در سالن‌هایی که خطوط آب در معرض هوای بیرون یا نزدیک ورودی‌های هوای سرد قرار دارند، بهتر است وضعیت آنها در ساعات سرد شبانه‌روز نیز بررسی شود. هدف این نیست که آب را گرم کنیم؛ هدف این است که آب در شرایطی قرار داشته باشد که مرغ بدون مشکل آن را مصرف کند.   اگر مصرف آب ناگهان کم شد، چه چیزی را بررسی کنیم؟ کاهش ناگهانی مصرف آب باید جدی گرفته شود. قبل از اینکه علت را به بیماری یا خوراک نسبت دهیم، بهتر است چند مورد ساده بررسی شود: اول، خود آبخوری‌ها: آیا آب در تمام خطوط جریان دارد؟ آیا آبخوری‌های انتهای خطوط نیز عملکرد مناسبی دارند؟ دوم، فشار و دبی آب: آیا مقدار آبی که از آبخوری خارج می‌شود برای پرندگان کافی است؟ سوم، کیفیت آب: آیا رنگ، بو یا مزه آب تغییر کرده است؟ آیا اخیراً منبع آب یا برنامه مصرف مواد شیمیایی تغییر کرده است؟ چهارم، دمای آب: آیا آب بیش از حد سرد یا گرم شده است؟ پنجم، وضعیت گله: آیا همزمان مصرف خوراک، فعالیت یا وضعیت عمومی پرندگان نیز تغییر کرده است؟ اگر مشکل از سیستم آبخوری نباشد، بررسی سلامت گله و سایر عوامل مدیریتی ضروری است.   آبخوری نامناسب می‌تواند بستر را هم تحت تأثیر قرار دهد مدیریت آب فقط به مصرف آب محدود نمی‌شود. نشتی آبخوری‌ها، فشار نامناسب، ارتفاع اشتباه خطوط یا دستکاری نامناسب آبخوری‌ها می‌تواند باعث ریختن آب روی بستر شود. در نتیجه، نقاط مرطوب در اطراف خطوط آبخوری ایجاد می‌شوند و کیفیت بستر کاهش پیدا می‌کند. از آنجا که مدیریت بستر موضوع جداگانه‌ای در ادامه مقاله است، در اینجا فقط باید به یک اصل توجه کنیم: هر آبی که به جای ورود به بدن مرغ روی بستر می‌ریزد، یک مشکل مدیریتی است. بنابراین بازدید روزانه از اطراف خطوط آبخوری و شناسایی نقاط خیس، بخش مهمی از مدیریت آب در فارم است.   آب تمیز، کافی و قابل دسترس برای مدیریت آب در پاییز لازم نیست سیستم را پیچیده کنیم. سه اصل را باید همیشه حفظ کرد: یک) آب سالم باشد. کیفیت شیمیایی و میکروبی آن در محدوده مناسب قرار داشته باشد. دو) آب کافی باشد. تمام پرندگان باید بتوانند بدون رقابت شدید و بدون محدودیت به آب دسترسی داشته باشند. سه) آب همیشه در دسترس باشد. هیچ دوره‌ای نباید به دلیل تنظیمات نادرست، خرابی تجهیزات یا مدیریت نامناسب، دسترسی گله به آب محدود شود. اگر این سه اصل رعایت شوند، بسیاری از مشکلاتی که در ظاهر به تغذیه یا تغییر فصل نسبت داده می‌شوند، اساساً ایجاد نخواهند شد.   جمع‌بندی فصل چهارم با سرد شدن هوا، اهمیت آب در مرغداری کمتر نمی‌شود. ممکن است مصرف آب کاهش پیدا کند، اما نیاز مرغ به آب سالم و دسترسی دائمی به آن همچنان وجود دارد. در پاییز باید مصرف آب را در کنار مصرف خوراک و وضعیت گله بررسی کرد و هر کاهش یا افزایش غیرعادی را جدی گرفت. عملکرد آبخوری‌ها، ارتفاع خطوط، فشار آب، دمای آب، کیفیت آب و پاکیزگی خطوط همگی بر میزان مصرف و سلامت گله اثر دارند. در نهایت، آبخوری‌ها باید به شکلی مدیریت شوند که مرغ به‌راحتی آب بنوشد و آب اضافی روی بستر ریخته نشود. در یک فارم موفق، آب فقط در منبع ذخیره نمی‌شود؛ باید سالم، کافی و در تمام طول دوره به شکل درست به مرغ برسد.   پنج) مدیریت بستر و کنترل رطوبت در مرغداری پاییزی بستر مستقیماً با کیفیت هوای سالن، سلامت پا و پوست مرغ، میزان آمونیاک و وضعیت بهداشتی گله ارتباط دارد. در پاییز، با کاهش دمای هوا و افزایش نیاز به گرمایش، مدیریت رطوبت بستر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگر برای حفظ گرمای سالن، تهویه بیش از حد کاهش پیدا کند، رطوبت تولیدشده در سالن به‌خوبی خارج نمی‌شود و به‌تدریج بستر مرطوب و کلوخه‌ای می‌شود. از طرف دیگر، رطوبت بستر همیشه ناشی از تهویه نیست. نشتی آبخوری، مدیریت نامناسب آب، مشکلات گوارشی، تغذیه نامتعادل و تراکم بالای گله نیز می‌توانند باعث افزایش رطوبت بستر شوند. راهنمای مدیریت Arbor Acres 2025 نیز همین عوامل را در کنار مدیریت محیطی، آبخوری، تغذیه و تراکم از عوامل مؤثر بر کیفیت بستر معرفی می‌کند. بنابراین برای داشتن بستر مناسب، نباید فقط خود بستر را بررسی کنیم؛ باید علت خیس شدن آن را پیدا کنیم.   بستر خوب چه ویژگی‌هایی دارد؟ یک بستر مناسب باید: خشک باشد؛ قابلیت جذب رطوبت مناسبی داشته باشد؛ به‌راحتی زیر پای مرغ خرد شود و حالت خمیری نداشته باشد؛ بیش از حد گردوغبار تولید نکند؛ عاری از آلودگی و مواد نامناسب باشد. بستر نباید آن‌قدر خشک و پودری باشد که مقدار زیادی گردوغبار وارد هوا کند و نه آن‌قدر مرطوب که به شکل توده‌های فشرده و چسبنده درآید.   چرا رطوبت بستر در پاییز بیشتر می‌شود؟ مرغ، آبخوری، فضولات و حتی سیستم‌های گرمایشی همگی بر میزان رطوبت سالن اثر می‌گذارند. در فصل سرد، مشکل زمانی ایجاد می‌شود که رطوبت تولیدشده در سالن به اندازه کافی خارج نشود. برای مثال، اگر مرغدار برای جلوگیری از افت دما، حداقل تهویه را بیش از اندازه کاهش دهد، ممکن است در ابتدا سالن گرم‌تر باقی بماند؛ اما همزمان رطوبت در محیط افزایش پیدا کند. به همین دلیل، رطوبت بالای بستر می‌تواند یکی از نشانه‌های تهویه ناکافی باشد. البته اگر اطراف آبخوری‌ها خیس است، نباید فوراً مشکل را به تهویه نسبت داد. در این حالت ابتدا باید خود سیستم آبخوری بررسی شود.   بستر خیس فقط یک مشکل ظاهری نیست وقتی بستر مرطوب می‌شود، فضولات به آن می‌چسبند و قسمت‌هایی از بستر به شکل کلوخه‌ای و فشرده درمی‌آیند. این شرایط می‌تواند پیامدهای مختلفی داشته باشد: افزایش تولید آمونیاک؛ افزایش رطوبت محیط؛ کاهش کیفیت هوای سالن؛ افزایش آسیب‌های پوستی و کف پا؛ افزایش احتمال ایجاد زخم در ناحیه کف پا و مفصل خرگوشی؛ کاهش آسایش پرنده. راهنماهای مدیریت مرغ گوشتی، بستر مرطوب و کلوخه‌ای را یکی از مهم‌ترین عوامل مستعدکننده درماتیت کف پا (Footpad Dermatitis) می‌دانند. بنابراین وقتی بستر خیس می‌شود، موضوع فقط تمیز کردن سالن نیست؛ باید علت آن سریعاً پیدا و برطرف شود.   ساده‌ترین روش بررسی بستر در چند نقطه مختلف سالن، مقداری از بستر را با دست بردارید و آن را فشار دهید. اگر بستر به‌راحتی از هم باز می‌شود و حالت پوک خود را حفظ می‌کند، شرایط معمولاً مناسب‌تر است. اگر پس از فشار دادن، بستر به شکل یک توده فشرده باقی می‌ماند، رطوبت آن احتمالاً بیش از حد است و باید علت بررسی شود. این بررسی باید در چند نقطه سالن انجام شود، نه فقط یک نقطه. اطراف آبخوری‌ها را نیز جداگانه بررسی کنید، زیرا رطوبت نزدیک آبخوری ممکن است ناشی از نشتی یا تنظیم نامناسب سیستم آب باشد. روش ارزیابی دستی بستر نیز در راهنمای Cobb به‌عنوان یک روش عملی برای بررسی رطوبت معرفی شده است.   همه نقاط سالن شرایط یکسانی ندارند ممکن است قسمت مرکزی سالن بستر کاملاً مناسبی داشته باشد، اما اطراف آبخوری‌ها یا نزدیک دیوارها مرطوب باشد. به همین دلیل، بررسی بستر باید در نقاط مختلف سالن انجام شود. به‌خصوص این مناطق را با دقت بیشتری بررسی کنید: اطراف آبخوری‌ها:برای تشخیص نشتی، فشار نامناسب یا ارتفاع نادرست آبخوری. زیر و اطراف محل تجمع مرغ‌ها:برای تشخیص نقاطی که به دلیل تراکم یا شرایط محیطی بیشتر تحت فشار هستند. نزدیک دیوارها و گوشه‌های سالن:برای شناسایی نقاط سرد، رطوبت یا مشکلات توزیع هوا. نقاطی که مرغ‌ها به‌طور غیرطبیعی در آنها تجمع می‌کنند:زیرا تجمع مرغ‌ها می‌تواند باعث افزایش بار فضولات و رطوبت در همان منطقه شود.   اگر بستر خیس شد، فقط بستر را عوض نکنید یکی از اشتباهات رایج این است که قسمت مرطوب بستر جمع‌آوری و با بستر خشک جایگزین شود، بدون اینکه علت مشکل مشخص شود. اگر نشتی آبخوری وجود داشته باشد، فردا دوباره همان قسمت خیس خواهد شد. اگر مشکل از تهویه باشد، رطوبت دوباره در بستر تجمع پیدا می‌کند. اگر علت، اختلال گوارشی باشد، اضافه کردن بستر خشک مشکل اصلی را حل نمی‌کند. بنابراین تعویض یا اضافه کردن بستر باید آخرین مرحله باشد، نه اولین واکنش. ابتدا باید پرسید: این رطوبت از کجا آمده است؟   تهویه، رطوبت بستر و پاییز در فصل پاییز، این ارتباط اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هوای بیرون معمولاً از هوای داخل سالن خشک‌تر است و تهویه صحیح می‌تواند به خروج رطوبت کمک کند. اما اگر تهویه بیش از حد محدود شود، رطوبت داخل سالن افزایش پیدا می‌کند. در عین حال، تهویه بیش از اندازه نیز می‌تواند دمای سالن را کاهش دهد. بنابراین مدیریت بستر در پاییز مستقیماً با فصل قبل ارتباط دارد: تهویه باید آن‌قدر باشد که رطوبت اضافی را خارج کند، اما به شکلی تنظیم شود که آسایش حرارتی مرغ حفظ شود. این همان دلیلی است که مدیریت دما و تهویه را نمی‌توان کاملاً از مدیریت بستر جدا کرد.   آمونیاک و بستر مرطوب وقتی بستر مرطوب و آلوده به فضولات باشد، شرایط برای تولید آمونیاک مناسب‌تر می‌شود. افزایش آمونیاک می‌تواند کیفیت هوای سالن را کاهش دهد و به دستگاه تنفسی مرغ آسیب برساند. بنابراین بوی آمونیاک را می‌توان یکی از هشدارهای مهم درباره وضعیت نامناسب بستر و تهویه دانست. اما یک نکته مهم وجود دارد: برای کنترل آمونیاک نباید فقط به بو متکی بود. اگر امکان اندازه‌گیری وجود دارد، استفاده از تجهیزات سنجش آمونیاک اطلاعات دقیق‌تری در اختیار مدیر فارم قرار می‌دهد. مدیریت صحیح تهویه، کنترل رطوبت و حفظ بستر خشک از پایه‌های اصلی کنترل این مشکل هستند.   ارتباط بستر با سلامت کف پا یکی از مهم‌ترین پیامدهای بستر مرطوب، افزایش خطر درماتیت کف پا است. در مراحل اولیه، این مشکل ممکن است با تغییر رنگ یا آسیب سطحی پوست کف پا شروع شود و در صورت ادامه شرایط نامناسب، به ضایعات شدیدتر تبدیل شود. بستر خشک و مناسب یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه در برابر این مشکل است. Cobb نیز بستر مرطوب و نامناسب را عامل اصلی مستعدکننده درماتیت کف پا معرفی می‌کند. این موضوع فقط به سلامت پرنده مربوط نیست. آسیب کف پا می‌تواند باعث کاهش راحتی پرنده و تغییر رفتار تغذیه و حرکت آن شود و در شرایط شدیدتر، کیفیت محصول نهایی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.   تغذیه هم می‌تواند روی بستر اثر بگذارد اگرچه مدیریت تغذیه در فصل قبل بررسی شد، اما یک ارتباط مهم با بستر وجود دارد. جیره نامتعادل یا مشکلات گوارشی می‌توانند باعث افزایش دفع آب و تغییر کیفیت فضولات شوند. همچنین برخی عوامل تغذیه‌ای مانند عدم تعادل مواد معدنی می‌توانند مصرف آب و در نتیجه رطوبت فضولات را افزایش دهند. بنابراین اگر بستر در سراسر سالن به‌طور ناگهانی مرطوب شده است و آبخوری‌ها و تهویه مشکل مشخصی ندارند، وضعیت خوراک و سلامت دستگاه گوارش گله نیز باید بررسی شود.   بستر بیش از حد خشک هم مطلوب نیست هدف، خشک‌ترین بستر ممکن نیست. بستر بسیار خشک و پودری می‌تواند گردوغبار زیادی تولید کند و کیفیت هوای سالن را کاهش دهد. بنابراین مدیریت صحیح بستر یعنی رسیدن به یک وضعیت متعادل: نه خیس و کلوخه‌ای، نه بیش از حد خشک و پودری. بستر باید پوک، خشک و قابل‌جذب باشد و هنگام فشرده شدن با دست، به شکل یک توده چسبنده باقی نماند.   تراکم گله و کیفیت بستر هرچه تعداد پرندگان در یک سطح مشخص بیشتر باشد، مقدار فضولات، رطوبت و فشار واردشده به بستر نیز افزایش پیدا می‌کند. اگر تراکم بالا با سیستم تهویه، آبخوری و مدیریت بستر متناسب نباشد، احتمال افت کیفیت بستر بیشتر می‌شود. راهنمای Aviagen نیز تراکم بالاتر را در کنار سایر عوامل مدیریتی با افزایش فشار بر مدیریت محیطی و افزایش احتمال مشکلات بستر مرتبط می‌داند. به همین دلیل، تراکم را نمی‌توان فقط بر اساس تعداد مرغ در واحد سطح تعیین کرد؛ باید دید آیا تجهیزات و مدیریت سالن توانایی حفظ شرایط مناسب برای این تعداد پرنده را دارند یا خیر.   نکات نهایی در مورد بستر مرغداری بستر می‌تواند مانند یک دستگاه هشدار ساده برای فارم عمل کند. اگر بستر به‌تدریج مرطوب می‌شود، باید تهویه و رطوبت سالن بررسی شود. اگر فقط اطراف آبخوری‌ها خیس است، سیستم آبخوری باید بررسی شود. اگر در سراسر سالن فضولات بیش از حد آبکی شده‌اند، وضعیت خوراک، آب و سلامت گله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگر همراه با رطوبت بستر، بوی آمونیاک نیز افزایش یافته است، کیفیت هوا و تهویه باید سریع‌تر بررسی شود. این نگاه باعث می‌شود به جای اینکه فقط با «بستر خیس» مبارزه کنیم، علت ایجاد آن را پیدا کنیم.   جمع‌بندی فصل پنجم بستر مناسب نتیجه عملکرد درست چند بخش از فارم است. تهویه مناسب، مدیریت صحیح آبخوری‌ها، تغذیه متعادل، سلامت گله، تراکم مناسب و انتخاب بستر مناسب همگی در حفظ کیفیت آن نقش دارند. در پاییز، کاهش تهویه برای حفظ گرما می‌تواند یکی از دلایل افزایش رطوبت سالن باشد؛ بنابراین نباید برای گرم نگه داشتن سالن، تهویه را بیش از حد کاهش داد. از طرف دیگر، مشاهده بستر مرطوب باید به‌عنوان یک علامت مدیریتی تلقی شود. قبل از اضافه کردن بستر جدید یا جمع‌آوری قسمت خیس، باید مشخص شود مشکل از کجاست. بستر خوب چیزی نیست که فقط در ابتدای دوره آماده شود؛ کیفیت آن باید در تمام طول دوره پرورش حفظ و هر روز ارزیابی شود.   شش) برنامه نوری در پرورش مرغ گوشتی نور یکی از عوامل مدیریتی مهم در پرورش مرغ گوشتی است که بر فعالیت، مصرف خوراک و آب، استراحت، رفتار، رشد و سلامت گله اثر می‌گذارد. برنامه نوری فقط به روشن یا خاموش بودن چراغ‌ها محدود نمی‌شود و مدت روشنایی، مدت تاریکی، نحوه توزیع دوره‌های روشن و تاریک و شدت و یکنواختی نور همگی باید در نظر گرفته شوند. امروزه استفاده از روشنایی تقریباً مداوم در تمام دوره پرورش توصیه نمی‌شود. وجود یک دوره تاریکی منظم برای استراحت و رفتار طبیعی پرندگان اهمیت دارد و می‌تواند به بهبود کارایی خوراک و زنده‌مانی کمک کند.   چرا تاریکی برای مرغ گوشتی اهمیت دارد؟ مرغ گوشتی به یک الگوی مشخص از روشنایی و تاریکی نیاز دارد. در دوره روشنایی، پرندگان فرصت بیشتری برای فعالیت و دسترسی به آب و خوراک دارند و در دوره تاریکی، فعالیت کاهش پیدا می‌کند و زمان استراحت فراهم می‌شود. استفاده از نور تقریباً مداوم در تمام طول دوره، برخلاف تصور قدیمی که می‌توانست مصرف خوراک و رشد را افزایش دهد، الزاماً باعث عملکرد بهتر نمی‌شود. راهنمای Ross تصریح می‌کند که روشنایی مداوم یا تقریباً مداوم برای کل دوره پرورش بهینه نیست و دوره‌های تاریکی می‌توانند به بهبود رشد نهایی، کارایی خوراک و زنده‌مانی کمک کنند.   برنامه نوری در روزهای ابتدایی در روزهای اول، جوجه‌ها به زمان روشنایی بیشتری نیاز دارند تا بتوانند آب و خوراک را به‌خوبی پیدا کنند و مصرف اولیه مناسبی داشته باشند. بر اساس راهنمای Ross 2025، در روزهای صفر تا هفت، برنامه می‌تواند از حدود ۲۳ ساعت روشنایی و یک ساعت تاریکی در ابتدای دوره شروع شود و دوره تاریکی به‌تدریج افزایش پیدا کند تا در حدود روز هفتم به حدود ۴ تا ۶ ساعت تاریکی برسد. پس از روز هفتم نیز حدود ۴ تا ۶ ساعت تاریکی توصیه شده است، مشروط بر اینکه با قوانین محلی و شرایط گله سازگار باشد. این اعداد نباید به‌عنوان نسخه‌ای مستقل از شرایط مزرعه در نظر گرفته شوند. سویه، سن فروش، شرایط سالن، وضعیت گله و مقررات محلی می‌توانند در انتخاب برنامه نهایی مؤثر باشند.   تغییر برنامه نوری باید تدریجی باشد تغییر ناگهانی از روشنایی طولانی به دوره تاریکی طولانی می‌تواند رفتار گله را تغییر دهد. بهتر است دوره تاریکی در روزهای ابتدایی به‌تدریج افزایش پیدا کند تا پرندگان به برنامه جدید عادت کنند. همچنین ساعت شروع و پایان دوره‌های روشنایی و تاریکی باید تا حد امکان ثابت باشد. استفاده از تایمر یا سیستم کنترل خودکار می‌تواند به اجرای دقیق برنامه کمک کند.   شدت نور نیز اهمیت دارد مدت روشنایی تنها بخش برنامه نوری نیست. شدت نور نیز باید متناسب با سن گله تنظیم شود. در روزهای ابتدایی، شدت نور باید برای تحریک مناسب جوجه‌ها به مصرف آب و خوراک کافی باشد. با افزایش سن می‌توان شدت نور را کاهش داد، البته به شکلی که رفتار طبیعی و دسترسی مناسب پرندگان به آب و خوراک حفظ شود. برای مثال، راهنمای Cobb حداقل شدت حدود ۲۵ لوکس در تاریک‌ترین بخش سالن در ارتفاع جوجه را در دوره آغازین مطرح می‌کند و پس از رسیدن وزن پرندگان به حدود ۱۳۰ تا ۱۸۰ گرم، کاهش تدریجی شدت نور به حدود ۵ تا ۱۰ لوکس را پیشنهاد می‌کند. این مقادیر باید با قوانین محلی و شرایط واقعی فارم تطبیق داده شوند.   یکنواختی نور در سالن وجود نقاط بسیار روشن و بسیار تاریک در یک سالن می‌تواند باعث توزیع نامناسب پرندگان و تغییر رفتار گله شود. نور باید تا حد امکان به‌صورت یکنواخت در سطح سالن توزیع شود. ارتفاع چراغ‌ها، فاصله آنها، نوع لامپ، زاویه تابش و حتی تمیزی تجهیزات روشنایی می‌توانند بر یکنواختی نور تأثیر بگذارند. به همین دلیل، هنگام ارزیابی سیستم روشنایی نباید فقط به تعداد لامپ‌ها توجه کرد؛ شدت نور باید در نقاط مختلف سالن و در ارتفاع پرنده بررسی شود.   ارتباط نور با مصرف خوراک و آب روشنایی بر میزان فعالیت پرندگان و زمان دسترسی آنها به آب و خوراک اثر می‌گذارد. زمانی که دوره تاریکی طولانی‌تر می‌شود، مرغ‌ها پس از روشن شدن چراغ‌ها تمایل بیشتری برای دسترسی به دانخوری و آبخوری دارند. به همین دلیل، هنگام طراحی برنامه نوری باید ظرفیت دانخوری و آبخوری و نحوه توزیع آنها نیز در نظر گرفته شود. در صورت ناکافی بودن فضای دسترسی، افزایش فعالیت هم‌زمان گله پس از روشن شدن چراغ‌ها می‌تواند باعث رقابت و ازدحام شود.   برنامه نوری باید با سن و هدف تولید هماهنگ باشد یک برنامه نوری واحد برای تمام گله‌ها الزاماً بهترین انتخاب نیست. سن فروش، سرعت رشد، شرایط محیطی، نوع سالن و اهداف مدیریتی می‌توانند در برنامه نوری مؤثر باشند. Cobb نیز تأکید می‌کند که برنامه نوری باید با توجه به شرایط محیطی، نوع سالن و اهداف مدیریتی تنظیم شود و اجرای نامناسب آن می‌تواند رشد روزانه و عملکرد گله را کاهش دهد.   خاموش و روشن شدن چراغ‌ها بهتر است برنامه روشنایی و خاموشی هر روز در زمان مشخص اجرا شود. تغییر مداوم زمان خاموشی و روشنایی می‌تواند الگوی فعالیت و مصرف خوراک و آب را برهم بزند. در صورت امکان، استفاده از سیستم‌هایی که تغییر شدت نور را به‌صورت تدریجی انجام می‌دهند می‌تواند به کاهش واکنش ناگهانی گله کمک کند.   نور را در کنار سایر عوامل مدیریت کنید برنامه نوری به‌تنهایی عملکرد گله را تعیین نمی‌کند. دما، تهویه، خوراک، آب، تراکم و وضعیت سلامت همگی با نور تعامل دارند. برای مثال، افزایش دوره تاریکی در گله‌ای که دسترسی مناسبی به آب و خوراک ندارد می‌تواند مشکل را تشدید کند. به همین دلیل، برنامه نوری باید در کنار شرایط واقعی گله ارزیابی و تنظیم شود. در نهایت، هدف از برنامه نوری افزایش صرف مدت روشنایی نیست؛ بلکه ایجاد تعادل مناسب میان فعالیت، مصرف آب و خوراک، استراحت، رشد و سلامت گله است. برنامه‌ای که متناسب با سن و شرایط گله اجرا شود، می‌تواند بخشی مهم از مدیریت دقیق مرغ گوشتی باشد.   جمع‌بندی فصل ششم برنامه نوری یکی از ابزارهای مهم مدیریت گله است که بر فعالیت، مصرف خوراک و آب، استراحت و عملکرد مرغ گوشتی تأثیر می‌گذارد. مدیریت صحیح نور تنها به مدت روشن بودن سالن محدود نمی‌شود، بلکه مدت تاریکی، شدت نور و یکنواختی روشنایی نیز باید متناسب با سن و شرایط گله تنظیم شوند. در روزهای ابتدایی، روشنایی بیشتر برای دسترسی مناسب جوجه‌ها به آب و خوراک اهمیت دارد و با افزایش سن، وجود دوره‌های تاریکی منظم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برنامه نوری باید منظم، قابل پیش‌بینی و متناسب با سویه، شرایط سالن و اهداف پرورش باشد. در نهایت، هدف از مدیریت نور، ایجاد تعادل میان فعالیت، مصرف خوراک و آب، استراحت و رشد گله است.   هفت) امنیت زیستی و پیشگیری از بیماری‌ها در پرورش مرغ گوشتی، بیماری معمولاً زمانی خسارت جدی ایجاد می‌کند که پیشگیری به اندازه کافی جدی گرفته نشده باشد. هزینه بیماری فقط به تلفات محدود نمی‌شود؛ کاهش مصرف خوراک، افت رشد، افزایش ضریب تبدیل، افزایش هزینه دارو و درمان، کاهش یکنواختی گله و افزایش زمان رسیدن به وزن مطلوب نیز بخشی از خسارت هستند. در فصل پاییز نیاز با شروع تغییرات اقلیمی و سرد شدن هوا ممکن است شیوع برخی بیماری‌ها رایج تر شود. به همین دلیل، امنیت زیستی باید از ورود جوجه به مزرعه آغاز شود و تا زمان تخلیه کامل سالن ادامه داشته باشد. هدف اصلی، جلوگیری از ورود عوامل بیماری‌زا، کاهش انتشار آنها در داخل فارم و جلوگیری از انتقال عامل بیماری به گله‌های دیگر است.   ورود بیماری به فارم چگونه اتفاق می‌افتد؟ عامل بیماری‌زا می‌تواند از مسیرهای مختلف وارد مرغداری شود. افراد، خودروها، تجهیزات، جعبه‌های حمل جوجه، خوراک و مواد اولیه، آب، پرندگان وحشی، جوندگان و حتی کفش و لباس کارکنان می‌توانند در انتقال عوامل بیماری‌زا نقش داشته باشند. گاهی یک مسیر انتقال بسیار ساده است. برای مثال، فردی که از یک سالن بیمار وارد سالن سالم می‌شود، بدون تعویض کفش یا لباس می‌تواند آلودگی را به سالن جدید منتقل کند. به همین دلیل، امنیت زیستی فقط به ضدعفونی سالن محدود نمی‌شود. کنترل رفت‌وآمد و مدیریت مسیرهای انتقال آلودگی، بخش مهم‌تری از این فرایند است.   ورود و خروج افراد هر فردی که وارد فارم می‌شود باید تا حد امکان تحت کنترل باشد. رفت‌وآمدهای غیرضروری باید کاهش پیدا کند و ورود افراد متفرقه به سالن‌ها محدود شود. کارکنان نیز نباید بدون رعایت اصول بهداشتی از یک سالن به سالن دیگر رفت‌وآمد کنند. در صورتی که وضعیت بهداشتی سالن‌ها متفاوت باشد، ترتیب بازدید اهمیت زیادی دارد و بهتر است سالن‌های سالم پیش از سالن‌های مشکوک یا بیمار بررسی شوند. لباس و کفش اختصاصی سالن، شست‌وشوی دست‌ها و استفاده صحیح از حوضچه یا سیستم ضدعفونی کفش، در کاهش انتقال آلودگی نقش دارند. نکته مهم این است که محلول ضدعفونی‌کننده جایگزین نظافت نیست. اگر کفش یا سطحی با گل، کود و مواد آلی پوشیده شده باشد، اثربخشی بسیاری از مواد ضدعفونی‌کننده کاهش پیدا می‌کند. بنابراین ابتدا باید آلودگی فیزیکی حذف شود و سپس ضدعفونی انجام گیرد.    کنترل جوندگان و پرندگان وحشی موش‌ها و سایر جوندگان می‌توانند هم عامل بیماری را منتقل کنند و هم خوراک و تجهیزات را آلوده کنند. وجود سوراخ در دیوارها، انبار نامرتب، ریخت‌وپاش خوراک و دسترسی آسان به منابع غذایی، شرایط مناسبی برای افزایش جمعیت جوندگان ایجاد می‌کند. کنترل جوندگان باید مستمر باشد و تنها زمانی انجام نشود که آثار موش در سالن دیده شده است. پرندگان وحشی نیز می‌توانند با ورود به محوطه یا تماس با خوراک و آب، خطر انتقال برخی عوامل بیماری‌زا را افزایش دهند. بنابراین جلوگیری از دسترسی آنها به سالن، انبار خوراک و منابع آب اهمیت دارد.   آب سالم، یکی از پایه‌های امنیت زیستی آب مصرفی مرغ باید از نظر کیفیت شیمیایی و میکروبی مناسب باشد. آلودگی منبع آب یا رشد بیوفیلم در خطوط آبخوری می‌تواند به یکی از منابع مداوم آلودگی در سالن تبدیل شود. خطوط آبخوری باید به‌طور منظم بررسی و تمیز شوند. وجود رسوب، لایه لزج داخل لوله‌ها یا تغییر رنگ آب می‌تواند نشانه‌ای از مشکل در سیستم باشد. همچنین مخزن آب باید به‌گونه‌ای نگهداری شود که امکان ورود گردوغبار، حشرات، پرندگان و سایر منابع آلودگی به آن وجود نداشته باشد.   مدیریت تلفات لاشه مرغ تلف‌شده یکی از منابع بالقوه انتشار آلودگی است. باقی ماندن لاشه در سالن، علاوه بر افزایش خطر آلودگی، می‌تواند باعث جذب حشرات و جوندگان شود. تلفات باید در فواصل منظم جمع‌آوری و به شکل بهداشتی از سالن خارج شود. محل دفع یا امحای تلفات نیز باید به‌گونه‌ای باشد که دوباره به منبع آلودگی برای فارم تبدیل نشود. هرگونه افزایش غیرعادی تلفات باید جدی گرفته شود. تغییر ناگهانی در تعداد تلفات، مصرف آب، مصرف خوراک، وضعیت مدفوع یا رفتار گله می‌تواند نخستین علامت یک مشکل باشد.   واکسیناسیون؛ پیشگیری هدفمند، نه صرفاً یک برنامه ثابت واکسیناسیون یکی از ابزارهای مهم کنترل بیماری‌هاست، اما واکسن به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین مدیریت صحیح و امنیت زیستی شود. برنامه واکسیناسیون باید بر اساس شرایط منطقه، بیماری‌های رایج، وضعیت فارم، نوع واکسن، سویه مرغ و نظر دامپزشک تنظیم شود. اجرای یک برنامه ثابت برای تمام فارم‌ها، بدون توجه به شرایط واقعی، همیشه بهترین تصمیم نیست. در واکسیناسیون از طریق آب آشامیدنی نیز کیفیت آب، مقدار مصرف آب، شرایط نگهداری واکسن و نحوه توزیع آن در گله اهمیت زیادی دارد. خطا در هر یک از این مراحل می‌تواند باعث شود بخشی از پرندگان دوز کافی دریافت نکنند.   تشخیص زودهنگام بیماری یکی از مهم‌ترین وظایف مرغدار، شناخت تغییرات غیرطبیعی گله است. افت مصرف خوراک، تغییر مصرف آب، افزایش تلفات، کاهش رشد، تغییر رنگ یا قوام مدفوع، افت یکنواختی، کاهش فعالیت یا تغییر رفتار پرندگان می‌تواند نشانه وجود مشکل باشد. برای تشخیص به‌موقع، ثبت روزانه اطلاعات اهمیت زیادی دارد. زمانی که مصرف خوراک و آب، وزن‌گیری و تلفات ثبت می‌شود، تغییرات غیرعادی زودتر دیده خواهند شد. در صورت مشاهده علائم مشکوک، تشخیص علت باید توسط دامپزشک انجام شود. استفاده خودسرانه از دارو بدون مشخص شدن عامل بیماری می‌تواند علاوه بر افزایش هزینه، تشخیص بیماری را دشوارتر کند و مشکلاتی مانند مقاومت میکروبی و باقی‌مانده دارویی ایجاد کند.   شست‌وشو و ضدعفونی بین دو گله پس از تخلیه گله، سالن باید به‌طور کامل برای ورود گله بعدی آماده شود. باقی ماندن کود، پر، گردوغبار و مواد آلی می‌تواند بخشی از عوامل بیماری‌زا را در محیط حفظ کند. فرآیند آماده‌سازی سالن باید شامل تخلیه کامل بقایای گله، شست‌وشوی مناسب، پاک‌سازی تجهیزات و سطوح، ضدعفونی و آماده‌سازی مجدد سالن باشد. در این مرحله نیز ترتیب عملیات اهمیت دارد. ضدعفونی کردن یک سالن آلوده بدون شست‌وشوی مناسب، به معنی پاک‌سازی کامل آن نیست. تجهیزات قابل جابه‌جایی نیز باید از نظر آلودگی بررسی و قبل از ورود گله جدید به شکل مناسب تمیز و ضدعفونی شوند. می‌توانید مقاله قبل از جوجه ریزی چه اقداماتی باید انجام داد را مطالعه کنید.   اصل «همه داخل، همه خارج» یکی از اصول مؤثر در کاهش انتقال بیماری، استفاده از سیستم All-in/All-out است؛ یعنی گله در یک بازه مشخص وارد سالن شود و پس از پایان دوره، کل گله تخلیه شود و سالن پیش از ورود گله بعدی فرصت کافی برای پاک‌سازی و آماده‌سازی داشته باشد. اختلاط پرندگان با سنین مختلف در یک مجموعه، مدیریت بیماری را دشوارتر می‌کند؛ زیرا برخی عوامل بیماری‌زا می‌توانند از گله‌های مسن‌تر به گله‌های جوان منتقل شوند. هرچه فاصله سنی بین گله‌ها کمتر باشد، کنترل زنجیره انتقال بیماری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.   امنیت زیستی فقط وظیفه مسئول فارم نیست موفقیت برنامه امنیت زیستی به همکاری تمام افراد مرتبط با مرغداری وابسته است. اگر یک نفر اصول ورود به سالن را رعایت نکند، زنجیره حفاظتی می‌تواند شکسته شود. به همین دلیل، کارکنان باید بدانند هر اقدام بهداشتی چه هدفی دارد. زمانی که کارگر فارم بداند چرا نباید با همان کفش وارد دو سالن شود یا چرا لاشه باید سریع از سالن خارج شود، احتمال اجرای صحیح دستورالعمل‌ها بیشتر خواهد شد. در نهایت، امنیت زیستی مجموعه‌ای از اقدامات کوچک اما پیوسته است. هیچ ماده ضدعفونی‌کننده یا واکسنی نمی‌تواند به‌تنهایی جایگزین این مجموعه شود. کاهش ورود عامل بیماری‌زا، جلوگیری از انتشار آن و تشخیص سریع تغییرات گله، سه حلقه اصلی یک برنامه موفق کنترل بیماری در مرغداری هستند.   جمع‌بندی فصل هفتم امنیت زیستی یکی از پایه‌های اصلی حفظ سلامت گله است و باید از ورود جوجه تا پایان دوره پرورش به‌صورت مستمر اجرا شود. کنترل ورود افراد و خودروها، استفاده صحیح از لباس و کفش، کنترل جوندگان و پرندگان وحشی، تأمین آب سالم، مدیریت تلفات، شست‌وشو و ضدعفونی مناسب و اجرای برنامه واکسیناسیون متناسب با شرایط فارم، مجموعه‌ای از اقداماتی هستند که خطر ورود و انتشار عوامل بیماری‌زا را کاهش می‌دهند. در کنار پیشگیری، تشخیص زودهنگام تغییرات گله اهمیت زیادی دارد. تغییر در مصرف آب و خوراک، تلفات، رشد، رفتار یا وضعیت مدفوع می‌تواند نخستین نشانه یک مشکل باشد. امنیت زیستی موفق، نتیجه یک اقدام منفرد نیست؛ بلکه حاصل اجرای مداوم مجموعه‌ای از اقدامات ساده اما مؤثر است.   هشت) پایش عملکرد گله و شاخص‌های اقتصادی پرورش موفق مرغ گوشتی فقط به این معنا نیست که مرغ‌ها در پایان دوره به وزن مناسبی برسند. یک گله ممکن است وزن قابل قبولی داشته باشد، اما به دلیل مصرف بیش از حد خوراک، تلفات بالا، رشد نامتوازن یا طولانی شدن دوره پرورش، از نظر اقتصادی عملکرد مطلوبی نداشته باشد. به همین دلیل، عملکرد گله باید در طول دوره و با استفاده از چند شاخص مختلف بررسی شود. وزن، مصرف خوراک، مصرف آب، تلفات، یکنواختی و ضریب تبدیل، زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کنند که در کنار یکدیگر و به‌صورت روندی بررسی شوند. راهنماهای عملکرد سویه نیز ارزیابی هم‌زمان این شاخص‌ها را برای مدیریت گله اهمیت می‌دهند.   وزن‌گیری منظم گله وزن مرغ یکی از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی رشد است. وزن‌گیری باید با روش نسبتاً ثابت و در فواصل منظم انجام شود تا تغییرات واقعی رشد مشخص شود. مقایسه وزن واقعی با اهداف عملکرد سویه می‌تواند نشان دهد که گله در مسیر مورد انتظار قرار دارد یا خیر. البته وزن پایین‌تر از هدف، به‌تنهایی نشان‌دهنده مشکل تغذیه‌ای نیست و باید شرایط محیطی، مصرف خوراک و آب و وضعیت سلامت نیز بررسی شوند.   یکنواختی گله میانگین وزن به‌تنهایی نمی‌تواند وضعیت گله را به‌طور کامل نشان دهد. ممکن است دو گله میانگین وزن یکسانی داشته باشند، اما در یکی بیشتر پرندگان وزن نزدیک به میانگین داشته باشند و در دیگری اختلاف وزن بسیار زیاد باشد. یکنواختی مناسب، مدیریت آب و خوراک و پیش‌بینی وزن هنگام فروش را آسان‌تر می‌کند. برای ارزیابی یکنواختی نیز نمونه‌گیری باید از نقاط مختلف سالن انجام شود تا نمونه انتخاب‌شده نماینده واقعی گله باشد.   مصرف خوراک خوراک یکی از مهم‌ترین هزینه‌های تولید مرغ گوشتی است و ثبت دقیق مصرف آن برای ارزیابی اقتصادی ضروری است. افزایش مصرف خوراک به‌تنهایی نشانه عملکرد بهتر نیست. اگر مصرف خوراک افزایش پیدا کند اما افزایش وزن متناسبی ایجاد نشود، بخشی از خوراک بدون تبدیل مناسب به وزن بدن مصرف شده است. از طرف دیگر، کاهش ناگهانی مصرف خوراک نیز باید جدی گرفته شود، زیرا می‌تواند با مشکلاتی مانند دمای نامناسب، بیماری، کیفیت خوراک، دسترسی ناکافی به دانخوری یا مشکلات آب مرتبط باشد.   ضریب تبدیل خوراک ضریب تبدیل خوراک نشان می‌دهد برای تولید هر واحد افزایش وزن، چه مقدار خوراک مصرف شده است. فرمول ساده آن به شکل زیر است: ضریب تبدیل خوراک = مقدار خوراک مصرف‌شده تقسیم بر وزن گله در شرایط مشابه، ضریب تبدیل پایین‌تر معمولاً نشان‌دهنده کارایی بهتر استفاده از خوراک است. با این حال، مقایسه ضریب تبدیل باید با توجه به سن، وزن نهایی، تلفات، مدت دوره و روش محاسبه انجام شود.   مصرف آب آب یکی از شاخص‌های مهم برای پایش روزانه گله است. میزان مصرف آب تحت تأثیر سن، وزن، دمای محیط، ترکیب خوراک و وضعیت سلامت قرار دارد؛ بنابراین نمی‌توان یک مقدار ثابت را برای تمام سنین و شرایط به‌عنوان مصرف مطلوب تعیین کرد. آنچه اهمیت بیشتری دارد، بررسی روند مصرف است. افزایش یا کاهش غیرمنتظره مصرف آب نسبت به روزهای قبل می‌تواند هشداری برای بررسی وضعیت گله، کیفیت آب، عملکرد آبخوری‌ها یا شرایط محیطی باشد.   تلفات و حذف پرندگان تعداد تلفات باید به‌صورت روزانه ثبت شود و روند آن در طول دوره مورد توجه قرار گیرد. یک روز با تلفات نسبتاً بالا لزوماً به معنی وجود یک مشکل گسترده نیست، اما افزایش تدریجی و مداوم تلفات می‌تواند نشانه مهمی باشد و نیازمند بررسی علت است. پرندگانی که به دلیل ضعف، بیماری یا آسیب از گله حذف می‌شوند نیز باید در ارزیابی عملکرد لحاظ شوند، زیرا نادیده گرفتن آنها می‌تواند تصویر واقعی زنده‌مانی گله را تغییر دهد.   بررسی شاخص‌ها در کنار یکدیگر هیچ شاخصی به‌تنهایی نمی‌تواند عملکرد گله را مشخص کند. برای مثال، افزایش وزن مناسب اگر با مصرف بیش از حد خوراک همراه باشد، الزاماً به معنی عملکرد اقتصادی مطلوب نیست. همچنین ضریب تبدیل مناسب در گله‌ای با تلفات بالا نمی‌تواند به‌تنهایی موفقیت اقتصادی را نشان دهد. به همین دلیل بهتر است شاخص‌های اصلی شامل: وزن بدن، افزایش وزن، مصرف خوراک، ضریب تبدیل، مصرف آب، تلفات، یکنواختی، سن فروش و وزن نهایی در کنار یکدیگر بررسی شوند.   شاخص عملکرد اروپایی یا EPEF برای ارزیابی کلی عملکرد گله، یکی از شاخص‌های رایج European Production Efficiency Factor (EPEF) است. فرمول متداول آن به شکل زیر است: EPEF = ((درصد زنده‌مانی × وزن زنده بر حسب کیلوگرم) ÷ (سن کشتار × ضریب تبدیل)) × 100 این شاخص چند عامل مهم شامل زنده‌مانی، وزن، سن و ضریب تبدیل را در یک عدد ترکیب می‌کند و برای مقایسه عملکرد گله‌ها یا دوره‌های مختلف مفید است. با این حال، EPEF یک شاخص عملکرد تولیدی است و نباید به‌تنهایی به‌عنوان شاخص سودآوری یا سود خالص فارم در نظر گرفته شود. قیمت جوجه، خوراک، انرژی، دارو، نیروی کار، قیمت فروش مرغ و سایر هزینه‌ها می‌توانند نتیجه اقتصادی نهایی را تغییر دهند.   ثبت اطلاعات، پایه تصمیم‌گیری است ثبت اطلاعات زمانی ارزشمند است که برای تصمیم‌گیری استفاده شود. اگر وزن، خوراک، آب و تلفات ثبت شوند اما روند آنها بررسی نشود، بخش مهمی از ارزش این داده‌ها از بین می‌رود. برای مثال، کاهش تدریجی مصرف آب ممکن است پیش از آنکه افت رشد یا افزایش تلفات ایجاد شود، یک مشکل در خطوط آبخوری یا وضعیت گله را آشکار کند. به همین شکل، کاهش مصرف خوراک می‌تواند یکی از نخستین نشانه‌های تغییر شرایط گله باشد.   مقایسه با اهداف سویه هر سویه مرغ گوشتی اهداف عملکردی مشخصی دارد. بنابراین بهتر است وزن، مصرف خوراک و ضریب تبدیل گله با اهداف مربوط به همان سویه و شرایط مقایسه شوند، نه با یک عدد عمومی که برای تمام گله‌ها یکسان فرض شده است. برای مثال، اهداف عملکردی Ross 308 به‌صورت اختصاصی برای این سویه ارائه می‌شوند و شامل شاخص‌هایی مانند وزن، مصرف خوراک و ضریب تبدیل هستند. این مقایسه به مرغدار کمک می‌کند مشخص کند گله در چه مرحله‌ای از رشد از هدف فاصله گرفته و سپس علت احتمالی آن را بررسی کند.   ارزیابی اقتصادی در پایان دوره در پایان دوره، عملکرد گله باید از نظر اقتصادی نیز بررسی شود. وزن بالاتر همیشه به معنی سود بیشتر نیست. هزینه خوراک، جوجه، انرژی، دارو و واکسن، نیروی کار، تلفات، مدت دوره پرورش و قیمت فروش همگی بر نتیجه نهایی اثر دارند. بنابراین سؤال اصلی فقط این نیست که مرغ‌ها چقدر رشد کرده‌اند؛ بلکه باید مشخص شود: برای رسیدن به این مقدار تولید، چه مقدار هزینه صرف شده است؟ این نگاه می‌تواند نقاط پرهزینه دوره را مشخص کند و به مرغدار نشان دهد که بخش اصلی افت اقتصادی از کدام قسمت ناشی شده است.   تصمیم‌گیری بر اساس روند، نه یک عدد یکی از خطاهای رایج، تصمیم‌گیری بر اساس یک عدد منفرد است. وزن یک روز، مصرف خوراک یک روز یا تلفات یک روز نمی‌تواند به‌تنهایی وضعیت گله را مشخص کند. آنچه اهمیت بیشتری دارد، روند تغییرات در طول زمان است. وقتی اطلاعات چند روز یا چند هفته در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، الگوهایی مشخص می‌شوند که در مشاهده روزانه ممکن است دیده نشوند. این الگوها به مرغدار کمک می‌کنند پیش از تبدیل شدن یک مشکل کوچک به خسارت جدی، علت را شناسایی و اصلاح کند. در نهایت، مدیریت دقیق گله ترکیبی از مشاهده و اندازه‌گیری است. مرغدار موفق فقط به ظاهر گله نگاه نمی‌کند؛ بلکه وزن، خوراک، آب، تلفات، یکنواختی، ضریب تبدیل و هزینه تولید را در کنار شرایط محیطی و رفتار پرندگان قرار می‌دهد و بر اساس مجموعه این اطلاعات تصمیم می‌گیرد.   جمع‌بندی فصل هشتم عملکرد واقعی مرغ گوشتی را نمی‌توان تنها با وزن نهایی ارزیابی کرد. وزن، مصرف خوراک، ضریب تبدیل، مصرف آب، تلفات، یکنواختی، سن فروش و هزینه تولید باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. ثبت منظم اطلاعات باعث می‌شود تغییرات عملکرد گله زودتر شناسایی شوند و تصمیم‌های مدیریتی بر اساس داده‌های واقعی گرفته شوند. شاخص‌هایی مانند EPEF نیز می‌توانند برای مقایسه عملکرد گله‌ها مفید باشند، اما به‌تنهایی معیار سودآوری نیستند. در نهایت، مدیریت موفق یعنی تبدیل اطلاعات روزانه فارم به تصمیم درست؛ زیرا هدف نهایی تنها تولید مرغ سنگین‌تر نیست، بلکه تولید با رشد مناسب، مصرف بهینه خوراک، تلفات پایین و بهترین بازده اقتصادی ممکن است.   سؤالات متداول درباره مدیریت مرغ گوشتی بهترین دما برای مرغ گوشتی در سنین مختلف چقدر است؟ دمای مناسب به سن جوجه، رطوبت نسبی، سرعت جریان هوا، تراکم و وضعیت پرندگان بستگی دارد. در روزهای ابتدایی، جوجه به دمای بالاتری نیاز دارد و با افزایش سن، دمای سالن باید به‌تدریج کاهش پیدا کند. معیار نهایی فقط عدد دماسنج نیست؛ رفتار گله، پراکندگی جوجه‌ها و میزان فعالیت آنها نیز باید بررسی شود.   چرا با وجود خوراک باکیفیت، وزن گله پایین است؟ کیفیت خوراک تنها یکی از عوامل رشد است. کمبود آب، دمای نامناسب، تهویه ضعیف، بیماری، تراکم بالا، دسترسی ناکافی به دانخوری یا آبخوری و مشکلات مدیریتی می‌توانند باعث کاهش رشد شوند. برای پیدا کردن علت، باید مصرف خوراک، مصرف آب، وزن‌گیری، شرایط محیطی و وضعیت سلامت گله هم‌زمان بررسی شوند.   مصرف آب مرغ گوشتی باید چقدر باشد؟ مصرف آب به سن مرغ، وزن، دمای محیط، ترکیب خوراک و شرایط سالن بستگی دارد و یک عدد ثابت برای تمام دوره وجود ندارد. مهم‌تر از یک عدد منفرد، بررسی روند مصرف آب است. افزایش یا کاهش غیرعادی نسبت به روزهای قبل می‌تواند یک هشدار مدیریتی یا بهداشتی باشد.   چرا تهویه در هوای سرد هم اهمیت دارد؟ تهویه فقط برای کاهش دما نیست. حتی در فصل سرد باید رطوبت اضافی، دی‌اکسیدکربن، آمونیاک و سایر آلاینده‌های سالن خارج شوند و اکسیژن کافی در اختیار گله قرار گیرد. بستن کامل سالن برای حفظ گرما می‌تواند کیفیت هوا را کاهش دهد و مشکلات دیگری ایجاد کند.   رطوبت مناسب سالن مرغ گوشتی چقدر است؟ رطوبت باید در محدوده‌ای مدیریت شود که هم آسایش پرنده حفظ شود و هم بستر بیش از حد مرطوب نشود. رطوبت بالا، به‌خصوص همراه با تهویه ضعیف، می‌تواند کیفیت بستر را کاهش دهد و زمینه‌ساز مشکلات پا و افزایش بار میکروبی شود. بنابراین رطوبت سالن باید همراه با وضعیت بستر و رفتار گله ارزیابی شود.   آیا افزایش تراکم باعث افزایش سود مرغداری می‌شود؟ نه لزوماً. افزایش تعداد پرنده در واحد سطح می‌تواند تولید در هر مترمربع را افزایش دهد، اما هم‌زمان فشار بیشتری بر تهویه، آبخوری، دانخوری، بستر و سیستم خنک‌کننده وارد می‌کند. در شرایط گرم، تراکم بالا می‌تواند خطر تنش گرمایی و افت عملکرد را بیشتر کند. تراکم اقتصادی مناسب، به شرایط سالن و توان مدیریتی فارم بستگی دارد.   چند ساعت در شبانه‌روز باید به مرغ گوشتی نور داده شود؟ برنامه نوری به سن گله، سویه، شرایط مدیریتی و هدف پرورش بستگی دارد. جوجه‌های کم‌سن معمولاً به روشنایی بیشتری برای پیدا کردن آب و خوراک نیاز دارند و با افزایش سن، دوره تاریکی کنترل‌شده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برنامه نوری باید منظم و قابل پیش‌بینی باشد و تغییرات آن بدون دلیل انجام نشود.   آیا تاریکی برای مرغ گوشتی ضرر دارد؟ خیر. مرغ به دوره تاریکی نیز نیاز دارد و تاریکی کنترل‌شده بخشی از یک برنامه نوری مناسب است. هدف این نیست که مرغ تمام شبانه‌روز در روشنایی باشد، بلکه باید تعادل مناسبی میان زمان فعالیت، مصرف خوراک و آب و زمان استراحت ایجاد شود.   چگونه متوجه شویم تهویه سالن مناسب نیست؟ علائمی مانند بوی شدید آمونیاک، رطوبت بالای بستر، تجمع مرغ‌ها در برخی نقاط، کیفیت نامناسب هوا، افزایش تنفس و تغییر رفتار گله می‌توانند نشانه وجود مشکل باشند. اندازه‌گیری گازهای سالن و بررسی جریان هوا نیز در ارزیابی دقیق‌تر تهویه اهمیت دارد.   چرا بستر مرغداری خیس می‌شود؟ خیس شدن بستر می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از جمله نشتی یا تنظیم نامناسب آبخوری‌ها، فشار نامناسب آب، مصرف بیش از حد آب، رطوبت بالای سالن، تهویه ناکافی، مشکلات گوارشی و تراکم بالا. بنابراین خشک کردن بستر بدون پیدا کردن علت اصلی، مشکل را به‌طور پایدار حل نمی‌کند.   بهترین راه پیشگیری از بیماری در مرغداری چیست؟ هیچ اقدام منفردی نمی‌تواند از تمام بیماری‌ها جلوگیری کند. امنیت زیستی مؤثر شامل کنترل ورود افراد و خودروها، نظافت و ضدعفونی، کنترل جوندگان و پرندگان وحشی، تأمین آب سالم، مدیریت صحیح تلفات، واکسیناسیون متناسب با شرایط فارم و رعایت اصول ورود و خروج بین گله‌هاست.   آیا مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک برای پیشگیری از بیماری مناسب است؟ خیر. استفاده از آنتی‌بیوتیک بدون تشخیص مناسب می‌تواند باعث افزایش هزینه، ایجاد مقاومت میکروبی و مشکلات مرتبط با باقی‌مانده دارویی شود. در صورت مشاهده علائم بیماری، علت باید توسط دامپزشک بررسی و درمان بر اساس تشخیص و شرایط گله انجام شود.   ضریب تبدیل خوراک چیست؟ ضریب تبدیل نشان می‌دهد برای تولید هر واحد افزایش وزن، چه مقدار خوراک مصرف شده است. به‌صورت ساده: ضریب تبدیل خوراک = خوراک مصرف‌شده ÷ افزایش وزن هرچه ضریب تبدیل پایین‌تر باشد، معمولاً استفاده از خوراک کارآمدتر است. با این حال، این شاخص باید در کنار وزن نهایی، سن فروش، تلفات و سایر شاخص‌های عملکردی تفسیر شود.   چرا یکنواختی گله اهمیت دارد؟ اگر اختلاف وزن بین مرغ‌ها زیاد باشد، مدیریت گله دشوارتر می‌شود. پرندگان کوچک‌تر و بزرگ‌تر نیازهای متفاوتی دارند و رقابت برای آب و خوراک نیز می‌تواند افزایش پیدا کند. یکنواختی مناسب باعث می‌شود گله رفتار و رشد هماهنگ‌تری داشته باشد و مدیریت تغذیه و فروش نیز آسان‌تر شود.   مهم‌ترین شاخص‌های عملکرد مرغ گوشتی کدام‌اند؟ برای ارزیابی واقعی گله بهتر است چند شاخص در کنار یکدیگر بررسی شوند: وزن بدن، افزایش وزن، مصرف خوراک، ضریب تبدیل، مصرف آب، تلفات، یکنواختی گله، سن و وزن زمان فروش و هزینه تولید. هیچ‌کدام از این شاخص‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند تصویر کاملی از عملکرد اقتصادی گله ارائه دهد.   چگونه می‌توان فهمید مشکل گله از خوراک است یا مدیریت؟ بهترین روش، بررسی هم‌زمان داده‌های گله و شرایط سالن است. اگر مصرف خوراک، آب، وزن‌گیری، ضریب تبدیل و تلفات ثبت شوند، در کنار بررسی دما، تهویه، بستر و سلامت گله می‌توان الگوی مشکل را بهتر تشخیص داد. کاهش رشد به‌تنهایی دلیل کافی برای نسبت دادن مشکل به خوراک نیست.   مهم‌ترین اصل در مدیریت مرغ گوشتی چیست؟ مهم‌ترین اصل، پایش مستمر و اصلاح به‌موقع است. مرغدار نباید منتظر بماند تا یک مشکل به کاهش شدید وزن یا افزایش تلفات تبدیل شود. تغییرات کوچک در مصرف آب و خوراک، رفتار پرندگان، وزن‌گیری، وضعیت بستر و شرایط سالن می‌توانند هشدارهای اولیه باشند. مدیریت موفق زمانی اتفاق می‌افتد که این تغییرات زود دیده شوند و علت آنها پیش از ایجاد خسارت جدی برطرف شود.   منابع Aviagen. (2025). Arbor Acres Broiler Management Handbook.راهنمای جامع مدیریت مرغ گوشتی، شامل مدیریت سالن، دما، تهویه، آب، خوراک، نور، بستر، سلامت و پایش عملکرد. (Aviagen) Aviagen. (2022). Ross 308 / Ross 308 FF Broiler Performance Objectives.مرجع شاخص‌های رشد، وزن، مصرف خوراک و ضریب تبدیل مرغ گوشتی سویه Ross 308. (Aviagen) Aviagen. (2022). Ross Broiler Nutrition Specifications.مشخصات تغذیه‌ای و نیازهای مواد مغذی مرغ گوشتی با تمرکز بر رشد، سلامت و بهبود ضریب تبدیل. (Aviagen) Cobb-Vantress / Cobb Genetics. (2021). Cobb 500 Broiler Management Guide.راهنمای مدیریت مرغ گوشتی Cobb 500، شامل مدیریت روزهای ابتدایی، محیط سالن، آب، خوراک و رشد. (Cobb Genetics) Cobb Genetics. (2022). Cobb500 Broiler Performance and Nutrition Supplement.مرجع مکمل برای شاخص‌های عملکرد و الزامات تغذیه‌ای Cobb 500. (Cobb Genetics) Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). Management and Housing.مباحث مربوط به محیط پرورش، دما، رطوبت، حرکت هوا، آب، خوراک و کنترل عوامل بیماری‌زا در پرورش طیور. (FAOHome) Glatz, P. (2013). Housing and Management of Broilers. Poultry Development Review. FAO.مرجع کاربردی درباره مدیریت محیطی مرغ گوشتی، دما، تهویه، کیفیت هوا و مدیریت جوجه در روزهای ابتدایی. (FAOHome) World Organisation for Animal Health (WOAH). (2024). Terrestrial Animal Health Code, Chapter 6.5: Biosecurity Procedures in Poultry Production.مرجع بین‌المللی برای اصول امنیت زیستی، کنترل ورود و انتشار عوامل بیماری‌زا و مدیریت بهداشتی در تولید طیور. (WOAH) World Organisation for Animal Health (WOAH). Terrestrial Animal Health Code, Chapter 7.10: Welfare of Broiler Chickens in Production Systems.مرجع مرتبط با شرایط پرورش و رفاه مرغ‌های گوشتی. (WOAH) Aviagen. Ross 308 Broiler Management and Nutrition Resources.مجموعه منابع تخصصی مربوط به مدیریت، تغذیه، عملکرد و پرورش مرغ گوشتی Ross 308. (Aviagen) Cobb Genetics. Broiler Management and Technical Resources.مجموعه راهنماهای فنی Cobb برای مدیریت، تغذیه، کیفیت خوراک، آب، واکسیناسیون و عملکرد مرغ گوشتی. (Cobb Genetics)   گردآورنده: دکتر سروش رهبرنژادبازبینی و ویرایش: مهندس رضا یزدی  

بیشتر بخوانید
گزارش تصویری بازدید از فارم آقای باقری

گزارش تصویری بازدید از فارم آقای باقری

1405/5/31

بازدید از فارم جناب آقای باقری در شهرستان اهر و مصاحبه با مرغدار محترم در این بازدید علاوه بر بررسی وضعیت فارم توسط کارشناسان و متخصصین مهردانه، با مرغدار محترم در زمینه وضعیت گله و میزان رضایت از دان مهردانه مصاحبه گردید.

بیشتر بخوانید
کنترل دمای سالن مرغداری؛ راهنمای دما، سنسور و پایش مرغ گوشتی

کنترل دمای سالن مرغداری؛ راهنمای دما، سنسور و پایش مرغ گوشتی

1405/5/28

کنترل دمای سالن مرغداری؛ راهنمای دما، سنسور و پایش مرغ گوشتی 1) چرا کنترل دمای سالن مرغداری اهمیت دارد؟ در پرورش مرغ گوشتی، دما یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی مؤثر بر سلامت، رفاه و عملکرد گله است. با این حال، کنترل دما به معنی تنظیم یک عدد روی کنترلر سالن نیست. آنچه اهمیت دارد، ایجاد شرایطی است که پرنده در تمام نقاط سالن بتواند دمای مناسب و یکنواختی را تجربه کند. مرغ گوشتی در طول دوره پرورش دائماً در حال تغییر است. جوجه یک‌روزه توانایی محدودی در تنظیم دمای بدن خود دارد، در حالی که پرنده سنگین‌تر در سنین بالاتر به دلیل تولید حرارت متابولیکی بیشتر، نیاز متفاوتی به دما و جریان هوا دارد. بنابراین دمای مناسب سالن باید متناسب با سن، وزن، رطوبت نسبی، سرعت جریان هوا و رفتار گله مدیریت شود. راهنمای مدیریت مرغ گوشتی Ross نیز بر همین اصل تأکید دارد و دمای توصیه‌شده را بر اساس سن و وزن پرنده، رطوبت نسبی و نوع بروودینگ تعیین می‌کند. برای مثال، در زمان جوجه‌ریزی، دمای هوای اندازه‌گیری‌شده در ارتفاع جوجه در بروودینگ تمام‌سالن حدود ۳۰ درجه سانتی‌گراد و در لبه بروودر در بروودینگ موضعی حدود ۳۲ درجه سانتی‌گراد توصیه شده است. همچنین دمای کف و بستر نیز باید در محدوده مناسب قرار داشته باشد.   1-1) چرا یک عدد روی نمایشگر کافی نیست؟ فرض کنید کنترلر سالن عدد ۳۰ درجه سانتی‌گراد را نشان می‌دهد. آیا می‌توان نتیجه گرفت که شرایط گله مناسب است؟ لزوماً نه. ممکن است سنسور در نقطه‌ای نصب شده باشد که جریان هوای کمتری دارد، مستقیماً تحت تأثیر یک منبع گرمایی قرار گرفته باشد یا در ارتفاعی متفاوت از سطحی قرار داشته باشد که جوجه‌ها در آن زندگی می‌کنند. در چنین شرایطی، عدد نمایش‌داده‌شده روی کنترلر ممکن است با شرایط واقعی پرنده تفاوت داشته باشد. به همین دلیل، محل نصب سنسور و نحوه اندازه‌گیری دما به اندازه خود سنسور اهمیت دارد. فایل اولیه نیز بر اهمیت نصب صحیح سنسورها، ارتفاع مناسب، توزیع مناسب در سالن و دور بودن آنها از عوامل ایجادکننده خطای اندازه‌گیری تأکید دارد. از طرف دیگر، پرنده فقط با دمای هوا مواجه نیست. دمای بستر، سطح کف، رطوبت و حرکت هوا نیز بر شرایط حرارتی گله اثر می‌گذارند. به همین دلیل، ارزیابی دمای سالن باید در کنار مشاهده رفتار پرندگان انجام شود.   1-2) رفتار گله، یکی از مهم‌ترین ابزارهای کنترل دما اگر جوجه‌ها در شرایط مناسب قرار داشته باشند، معمولاً در محدوده‌ای مناسب و نسبتاً یکنواخت در اطراف منابع خوراک و آب توزیع می‌شوند. تجمع جوجه‌ها در زیر یا اطراف منبع گرمایی می‌تواند نشانه سرد بودن محیط باشد؛ در مقابل، فاصله گرفتن جوجه‌ها از منبع گرما و پراکنده شدن بیش از حد آنها می‌تواند نشانه گرمای زیاد باشد. به همین دلیل، در مدیریت مدرن سالن مرغ گوشتی باید میان داده سنسور و رفتار گله ارتباط برقرار کرد. خود راهنمای Ross نیز توصیه می‌کند که در سنین بالاتر، دما بر اساس شرایط و رفتار پرنده تنظیم شود و یک عدد ثابت به‌تنهایی معیار نهایی نباشد.   جدول ۱. عوامل اصلی مؤثر بر شرایط حرارتی مرغ گوشتی عامل تأثیر بر گله اهمیت در کنترل دما دمای هوای سالن تعیین‌کننده اصلی شرایط حرارتی محیط بسیار زیاد سن و وزن پرنده نیاز حرارتی پرنده را تغییر می‌دهد بسیار زیاد رطوبت نسبی بر توانایی پرنده برای دفع حرارت اثر می‌گذارد زیاد سرعت جریان هوا می‌تواند احساس حرارتی پرنده را تغییر دهد بسیار زیاد دمای بستر به‌ویژه در روزهای ابتدایی اهمیت دارد زیاد یکنواختی دما در سالن از ایجاد نقاط سرد و گرم جلوگیری می‌کند بسیار زیاد تراکم گله بر تولید حرارت و کیفیت محیط اثر دارد زیاد تهویه هم‌زمان دما، رطوبت و گازها را تحت تأثیر قرار می‌دهد بسیار زیاد رفتار پرندگان شاخص عملی برای ارزیابی راحتی حرارتی بسیار زیاد   نکته مهم: دمای مناسب را نباید به‌صورت یک عدد مستقل از سایر شرایط محیطی در نظر گرفت. حتی در راهنمای Ross، مقادیر دما همراه با شرایط رطوبت نسبی و روش بروودینگ ارائه شده‌اند.   1-3) چرا کنترل دقیق دما برای مرغدار اهمیت اقتصادی دارد؟ مدیریت نامناسب دما فقط یک مشکل رفاهی برای پرنده نیست. زمانی که گله در شرایط حرارتی نامناسب قرار می‌گیرد، می‌تواند رفتار مصرف خوراک و آب، فعالیت پرنده، کیفیت بستر و در نهایت عملکرد تولیدی گله تحت تأثیر قرار گیرد. در روزهای ابتدایی، اهمیت موضوع بیشتر است؛ زیرا جوجه‌های جوان هنوز توانایی کامل تنظیم دمای بدن خود را ندارند. به همین دلیل، آماده‌سازی سالن پیش از ورود جوجه و ایجاد شرایط مناسب در نخستین ساعات زندگی اهمیت ویژه‌ای دارد. راهنمای Ross توصیه می‌کند سالن پیش از ورود جوجه حداقل ۲۴ ساعت پیش‌گرم شود و دمای هوا، کف و بستر پیش از جوجه‌ریزی بررسی شود. بنابراین، کنترل دمای سالن مرغداری یک فرآیند مستمر است، نه یک تنظیم یک‌باره. سنسورهای مناسب باید در محل درست نصب شوند، داده‌های آنها باید به‌طور منظم بررسی شود و شرایط واقعی گله نیز در تصمیم‌گیری دخالت داده شود. در ادامه بررسی می‌کنیم که دمای مناسب مرغ گوشتی در سنین مختلف چقدر است، سنسورهای دما باید کجا نصب شوند، چند سنسور برای یک سالن لازم است و چگونه می‌توان خطاهای اندازه‌گیری را شناسایی و اصلاح کرد.   2) دمای مناسب مرغ گوشتی در سنین مختلف دمای مناسب سالن مرغ گوشتی در طول دوره پرورش ثابت نیست. با افزایش سن و وزن پرنده، توانایی تنظیم دمای بدن بیشتر می‌شود و تولید حرارت متابولیکی نیز افزایش پیدا می‌کند؛ بنابراین دمای محیط باید به‌تدریج کاهش یابد. با این حال، نمی‌توان برای تمام گله‌ها یک جدول دمای ثابت و مستقل از شرایط سالن ارائه کرد. رطوبت نسبی، سرعت جریان هوا، وزن پرنده، نوع سیستم گرمایشی، روش بروودینگ و رفتار گله همگی بر دمای مناسب اثر می‌گذارند. راهنمای رسمی Ross Broiler Management Handbook 2025 نیز دمای سالن را بر اساس وزن بدن و شرایط رطوبت نسبی ارائه می‌کند و پس از حدود ۲۷ روزگی، ۲۰ درجه سانتی‌گراد را به‌عنوان نقطه مرجع ذکر می‌کند که باید بر اساس رفتار پرنده قابل تعدیل باشد.   2-1) دمای مناسب هنگام ورود جوجه به سالن یکی از مهم‌ترین مراحل مدیریت دما، قبل از ورود جوجه است. سالن نباید در لحظه ورود جوجه تازه شروع به گرم شدن کند. بر اساس راهنمای Ross، سالن باید حداقل ۲۴ ساعت قبل از ورود جوجه پیش‌گرم شود. در زمان جوجه‌ریزی، برای بروودینگ تمام‌سالن، دمای هوا در ارتفاع جوجه و محل قرارگیری آب و دان حدود ۳۰ درجه سانتی‌گراد توصیه شده است. در بروودینگ موضعی، دمای لبه بروودر حدود ۳۲ درجه سانتی‌گراد در نظر گرفته می‌شود. دمای کف نیز حدود ۲۸ تا ۳۰ و دمای بستر حدود ۲۸ تا ۳۲ درجه سانتی‌گراد توصیه شده است. رطوبت نسبی نیز در این مرحله ۶۰ تا ۷۰ درصد است.   جدول ۲. شرایط محیطی پیشنهادی هنگام جوجه‌ریزی پارامتر بروودینگ تمام‌سالن بروودینگ موضعی دمای هوا در ارتفاع جوجه حدود ۳۰°C حدود ۳۰°C در محیط، حدود ۳۲°C در لبه بروودر دمای کف ۲۸ تا ۳۰°C ۲۸ تا ۳۰°C دمای بستر ۲۸ تا ۳۲°C ۲۸ تا ۳۲°C رطوبت نسبی ۶۰ تا ۷۰٪ ۶۰ تا ۷۰٪ پیش‌گرم کردن سالن حداقل ۲۴ ساعت حداقل ۲۴ ساعت این جدول را باید راهنمای شروع کار دانست، نه یک نسخه ثابت برای همه سالن‌ها. در عمل، توزیع جوجه‌ها، مصرف آب و دان و رفتار آنها باید برای تأیید مناسب بودن شرایط بررسی شود.   2-2) کاهش تدریجی دما با افزایش سن پس از دوره ابتدایی پرورش، دما باید به‌تدریج کاهش پیدا کند. فایل اولیه مقاله نیز یک برنامه کاهش تدریجی دما را ارائه کرده است.   جدول ۳. دمای محیط بر اساس وزن پرنده در شرایط مرجع وزن تقریبی پرنده دمای محیط پیشنهادی در RH حدود ۶۰٪ دمای محیط پیشنهادی در RH حدود ۷۰٪ ۴۴ گرم ۳۰.۸°C ۲۹.۲°C ۱۰۰ گرم ۲۸.۹°C ۲۷.۳°C ۱۸۰ گرم ۲۷.۷°C ۲۶.۰°C ۲۹۰ گرم ۲۶.۷°C ۲۵.۰°C ۴۲۵ گرم ۲۵.۷°C ۲۴.۰°C ۵۹۰ گرم ۲۴.۸°C ۲۳.۰°C ۷۹۰ گرم ۲۳.۶°C ۲۱.۹°C ۱۰۱۵ گرم ۲۲.۷°C ۲۱.۳°C ۱۲۶۰ گرم ۲۱.۷°C ۲۰.۲°C بیش از ۱۵۳۰ گرم ۲۰.۷°C ۱۹.۳°C   این مقادیر از جدول دما و رطوبت راهنمای Ross استخراج شده‌اند و نشان می‌دهند که رطوبت نسبی به‌تنهایی می‌تواند دمای مناسب محیط را تغییر دهد. دمای مناسب مرغ گوشتی با افزایش سن و وزن کاهش می‌یابد، اما مقدار دقیق آن باید با توجه به رطوبت نسبی، سرعت جریان هوا و رفتار گله تنظیم شود.   2-3) چرا دمای یکسان برای تمام سالن‌ها صحیح نیست؟ دو سالن ممکن است هر دو دمای ۲۴ درجه سانتی‌گراد داشته باشند، اما شرایط حرارتی پرندگان در آنها یکسان نباشد. برای مثال، اگر در سالن اول رطوبت و سرعت جریان هوا متفاوت باشد، پرنده ممکن است احساس حرارتی متفاوتی نسبت به سالن دوم داشته باشد. راهنمای Ross نیز به‌صراحت نشان می‌دهد که دمای خشک مناسب با تغییر رطوبت نسبی تغییر می‌کند. (Aviagen). به همین دلیل، دمای سالن باید همیشه همراه با رطوبت نسبی و وضعیت جریان هوا تفسیر شود.   2-4) رفتار مرغ، کنترل نهایی دما را مشخص می‌کند عدد روی نمایشگر کنترلر فقط یک بخش از اطلاعات مورد نیاز مدیر فارم است. یکی از بهترین ابزارهای ارزیابی شرایط حرارتی، مشاهده نحوه توزیع پرندگان در سالن است.   جدول ۴. رفتار گله و برداشت اولیه از شرایط دمایی وضعیت مشاهده‌شده در گله برداشت احتمالی اقدام اولیه تجمع جوجه‌ها زیر منبع گرما محیط سرد است یا جوجه احساس سرما می‌کند بررسی دما، کف، بستر و جریان هوا تجمع جوجه‌ها در یک نقطه خاص احتمال وجود نقطه سرد/گرم یا جریان هوای نامناسب بررسی سنسورها و الگوی جریان هوا فاصله گرفتن پرندگان از منبع گرما احتمال گرمای بیش از حد بررسی دما و تهویه پراکندگی بسیار زیاد و کاهش فعالیت احتمال نامناسب بودن شرایط محیطی بررسی همزمان دما و کیفیت هوا تجمع در کنار دیواره یا ورودی هوا احتمال جریان هوای نامطلوب یا کوران بررسی ورودی‌های هوا و سرعت جریان توزیع یکنواخت در سالن نشانه‌ای مثبت از مناسب بودن شرایط محیطی ادامه پایش  این جدول تشخیص قطعی نیست. رفتار مشابه می‌تواند دلایل دیگری نیز داشته باشد؛ بنابراین باید در کنار اندازه‌گیری دما، رطوبت و بررسی تهویه استفاده شود.   2-5) دمای سالن در سنین بالاتر مرغ گوشتی با افزایش سن و وزن، نیاز به دمای بالای دوره جوجه‌ریزی کاهش می‌یابد. در راهنمای Ross 2025، دمای محیط از حدود ۳۰ درجه در زمان ورود جوجه به‌تدریج کاهش می‌یابد و در وزن‌های بالاتر به حدود ۲۰ درجه نزدیک می‌شود. پس از حدود ۲۷ روزگی نیز ۲۰ درجه به‌عنوان مقدار مرجع مطرح شده، اما توصیه شده است شرایط بر اساس رفتار پرندگان تعدیل شود. این موضوع برای سالن‌های پرورش مرغ گوشتی کشور ما ایران نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در مناطق گرم، صرفاً کاهش دمای تنظیم‌شده روی کنترلر کافی نیست و سرعت هوا و ظرفیت تهویه نقش بسیار مهمی در شرایط حرارتی پرنده خواهند داشت. از سوی دیگر، پایین آوردن بیش از حد دما در سنین بالا نیز لزوماً مطلوب نیست. هدف مدیریت محیط، رسیدن به شرایط حرارتی مناسب با کمترین تنش برای پرنده است، نه پایین آوردن دمای سالن به هر قیمت.   جمع‌بندی بخش دوم دمای مناسب مرغ گوشتی با افزایش سن و وزن کاهش می‌یابد، اما تعیین آن صرفاً با نگاه کردن به سن گله صحیح نیست. سن و وزن پرنده، رطوبت نسبی، سرعت جریان هوا، دمای بستر و رفتار گله باید همزمان در نظر گرفته شوند. در روزهای ابتدایی، دقت در پیش‌گرم کردن سالن، دمای کف و بستر و تأمین رطوبت مناسب اهمیت ویژه‌ای دارد. در سنین بالاتر نیز نقش جریان هوا و شرایط واقعی گله پررنگ‌تر می‌شود. راهنمای Ross 2025 نیز همین رویکرد وزن‌محور و وابسته به رطوبت را مبنا قرار داده است.   3) دمای هوا، رطوبت و دمای مؤثر در سالن مرغ گوشتی یکی از اشتباهات رایج در مدیریت محیطی مرغداری این است که دمای نمایش‌داده‌شده روی کنترلر را معادل شرایط حرارتی واقعی پرنده بدانیم. در حالی که مرغ گوشتی با یک «عدد دما» زندگی نمی‌کند. شرایطی که پرنده تجربه می‌کند حاصل تعامل چند عامل است، از جمله دمای هوا، رطوبت نسبی، سرعت جریان هوا، سن و وزن پرنده و شرایط بستر. راهنمای Ross 2025 نیز صراحتاً بیان می‌کند که دمایی که جوجه تجربه می‌کند به دمای خشک و رطوبت نسبی وابسته است و افزایش رطوبت نسبی، در یک دمای خشک مشخص، دمای ظاهری تجربه‌شده توسط جوجه را افزایش می‌دهد.   3-1) دمای هوای سالن چیست و چگونه باید اندازه‌گیری شود؟ دمای هوای سالن همان مقداری است که دماسنج یا سنسور دما اندازه‌گیری می‌کند. اما محل اندازه‌گیری بسیار مهم است. اگر سنسور بیش از حد بالا نصب شده باشد، ممکن است شرایطی متفاوت از منطقه فعالیت پرنده را ثبت کند. اگر در معرض تابش مستقیم خورشید، گرمای هیتر یا جریان مستقیم هوا قرار داشته باشد نیز عدد ثبت‌شده می‌تواند نماینده واقعی شرایط گله نباشد. بنابراین: هدف از نصب سنسور، اندازه‌گیری دمایی است که پرنده در محل زندگی خود تجربه می‌کند، نه صرفاً اندازه‌گیری دمای هوای بالای سالن. این نکته در روزهای اول پرورش اهمیت بیشتری دارد، زیرا جوجه‌ها عمدتاً در ارتفاع بسیار پایین از سطح بستر فعالیت می‌کنند.   2-3) نقش رطوبت نسبی در کنترل دما رطوبت نسبی یکی از مهم‌ترین عواملی است که باید در کنار دما بررسی شود. در دمای خشک یکسان، افزایش رطوبت نسبی می‌تواند توانایی پرنده برای دفع حرارت از طریق تبخیر را کاهش دهد. در نتیجه، دمایی که پرنده تجربه می‌کند می‌تواند بالاتر از چیزی باشد که صرفاً از روی دماسنج انتظار داریم. برای مثال، راهنمای Ross برای جوجه‌های سبک نشان می‌دهد که در یک وزن مشخص، دمای خشک مناسب در رطوبت نسبی ۷۰ درصد پایین‌تر از دمای خشک متناظر در رطوبت نسبی ۶۰ درصد است.   جدول ۵. نمونه‌ای از اثر رطوبت نسبی بر دمای خشک پیشنهادی وزن پرنده RH = 50٪ RH = 60٪ RH = 70٪ حدود ۱۰۰ گرم ۳۱.۲°C ۲۸.۹°C ۲۷.۳°C حدود ۱۸۰ گرم ۲۹.۹°C ۲۷.۷°C ۲۶.۰°C حدود ۲۹۰ گرم ۲۸.۶°C ۲۶.۷°C ۲۵.۰°C حدود ۵۹۰ گرم ۲۶.۸°C ۲۴.۸°C ۲۳.۰°C حدود ۱۰۱۵ گرم ۲۴.۷°C ۲۲.۷°C ۲۱.۳°C بیش از ۱۵۳۰ گرم ۲۲.۷°C ۲۰.۷°C ۱۹.۳°C این مقادیر راهنمای عمومی هستند و نباید بدون درنظرگرفتن شرایط اقلیمی و وضعیت گله به‌صورت نسخه ثابت استفاده شوند. خود Aviagen نیز این جدول را راهنمای عمومی معرفی می‌کند.   یک نکته مهم برای مرغداران اگر رطوبت سالن افزایش پیدا کند، راهکار همیشه این نیست که فقط دمای تنظیمی را پایین بیاوریم. افزایش رطوبت می‌تواند ناشی از تهویه ناکافی، تبخیر آب، کیفیت نامناسب بستر یا سایر عوامل مدیریتی باشد. بنابراین پیش از تغییرات شدید در دمای سالن، باید سیستم تهویه و وضعیت رطوبت نیز بررسی شود. راهنمای Ross نیز توصیه می‌کند پیش از تغییر دما، حداقل نرخ تهویه بررسی شود، زیرا تهویه نامناسب می‌تواند باعث تغییر رطوبت سالن شود.   3-3) سرعت جریان هوا؛ عامل مهمی که دماسنج نشان نمی‌دهد دو سالن ممکن است هر دو دمای ۲۵ درجه سانتی‌گراد داشته باشند، اما شرایط حرارتی پرندگان در آنها یکسان نباشد. در یک سالن، هوای اطراف پرندگان ممکن است تقریباً ساکن باشد؛ در سالن دیگر، جریان هوا می‌تواند به‌طور قابل توجهی روی بدن پرنده حرکت کند. در سنین پایین، جریان هوای ناخواسته و کوران می‌تواند باعث سرد شدن جوجه شود. در مقابل، در سنین بالاتر و به‌خصوص در شرایط گرم، افزایش مناسب سرعت هوا می‌تواند به دفع حرارت بدن پرنده کمک کند. بنابراین سرعت هوا باید متناسب با سن و وزن پرنده و شرایط محیطی مدیریت شود.   جدول ۶. نقش جریان هوا در سنین مختلف مرحله پرورش اهمیت سرعت هوا ریسک اصلی جوجه‌ریزی و روزهای ابتدایی حساسیت بالا کوران و سرد شدن جوجه دوره رشد اهمیت متوسط تا زیاد توزیع نامناسب هوا و نقاط گرم دوره پایانی بسیار مهم کاهش توان دفع حرارت در هوای گرم استرس گرمایی بسیار زیاد افزایش دمای بدن و کاهش عملکرد در نتیجه، افزایش سرعت هوا همیشه به معنی بهتر شدن شرایط نیست. همان عاملی که در تابستان برای پرنده سنگین مفید است، اگر بدون توجه به سن و شرایط جوجه در روزهای ابتدایی اعمال شود، می‌تواند مشکل‌ساز شود.   3-4) دمای بستر چرا اهمیت دارد؟ در روزهای ابتدایی، جوجه بخش قابل توجهی از زمان خود را روی بستر سپری می‌کند. بنابراین فقط دمای هوای بالای سالن اهمیت ندارد و دمای کف و بستر نیز باید قبل از ورود جوجه بررسی شود. راهنمای Ross در آماده‌سازی سالن پیش از جوجه‌ریزی، علاوه بر دمای هوا، دمای کف و بستر را نیز مورد توجه قرار می‌دهد. برای جوجه‌ریزی، دمای بستر حدود ۲۸ تا ۳۲ درجه سانتی‌گراد در راهنمای آن ذکر شده است. این موضوع یک پیام عملی مهم برای مرغدار دارد: اگر هوای سالن گرم باشد اما کف و بستر سرد باشند، صرفاً نگاه کردن به نمایشگر دمای سالن نمی‌تواند وضعیت واقعی جوجه را نشان دهد. بنابراین در آماده‌سازی سالن باید دمای هوا، کف و بستر بررسی شوند.   3-5) دمای مؤثر یا Apparent Temperature چیست؟ در مدیریت محیطی مدرن، اصطلاحاتی مانند دمای مؤثر، دمای ظاهری یا Apparent Temperature برای توضیح شرایط حرارتی پرنده استفاده می‌شوند. این مفهوم به این نکته اشاره دارد که دمای ثبت‌شده توسط دماسنج به‌تنهایی تمام داستان را بیان نمی‌کند. دمای خشک هوا، رطوبت و در شرایط مختلف سرعت حرکت هوا بر تبادل حرارت پرنده با محیط اثر می‌گذارند. برای همین ممکن است: دمای ثبت‌شده = ۲۵°C اما شرایط حرارتی پرنده در دو سالن کاملاً متفاوت باشد. در راهنمای Ross، رابطه بین دمای خشک و رطوبت نسبی به‌طور مشخص در جدول ارائه شده و توصیه شده است که در صورت خارج بودن رطوبت از محدوده هدف، دمای سالن با توجه به شرایط اصلاح شود. همچنین رفتار جوجه باید برای ارزیابی نهایی شرایط حرارتی پایش شود.   3-6) آیا می‌توان یک فرمول ثابت برای «دمای احساس‌شده مرغ» ارائه کرد؟ خیر، حداقل نه به شکلی که بتوان برای تمام سالن‌ها و تمام سنین یک عدد ثابت تولید کرد. برای کاربرد عملی مرغداری، بهتر است به جای اینکه یک فرمول عمومی را به‌عنوان معیار قطعی معرفی کنیم، از مجموعه‌ای از شاخص‌ها استفاده شود: دمای هوا در ارتفاع پرنده رطوبت نسبی سرعت جریان هوا دمای بستر سن و وزن پرنده رفتار و توزیع گله وضعیت مصرف آب و خوراک شرایط تهویه   3-7) چگونه بفهمیم دمای ثبت‌شده واقعاً مناسب گله است؟ بهترین روش، ترکیب اندازه‌گیری + مشاهده است. یعنی مدیر فارم نباید فقط به کنترلر نگاه کند. باید در نقاط مختلف سالن حرکت کند و وضعیت گله را بررسی کند.   جدول ۷. چک‌لیست سریع ارزیابی شرایط حرارتی مورد بررسی سؤال مدیریتی دمای سنسور آیا سنسور در ارتفاع مناسب قرار دارد؟ رطوبت نسبی آیا RH در محدوده مناسب سن و شرایط گله است؟ بستر آیا بستر از نظر دما و رطوبت وضعیت مناسبی دارد؟ توزیع پرندگان آیا گله به‌صورت یکنواخت در سالن پخش شده است؟ اطراف هیتر آیا تجمع غیرطبیعی پرندگان مشاهده می‌شود؟ ورودی‌های هوا آیا جریان هوا باعث کوران در سطح پرنده شده است؟ نقاط مختلف سالن آیا اختلاف قابل توجهی بین نقاط مختلف وجود دارد؟ رفتار پرنده آیا نشانه‌ای از سرما یا گرما دیده می‌شود؟ آب مصرفی آیا تغییر غیرعادی در مصرف آب مشاهده شده است؟ تهویه آیا تهویه متناسب با شرایط فعلی کار می‌کند؟   3-8) یک سنسور دما، تصویر کاملی از سالن نمی‌دهد در سالن‌های بزرگ، شرایط محیطی در تمام نقاط کاملاً یکسان نیست. فایل اولیه نیز به تفاوت دمای نقاط مختلف سالن و ضرورت استفاده از شبکه سنسورها اشاره کرده است. بنابراین، هرچه سالن بزرگ‌تر و سیستم تهویه پیچیده‌تر باشد، اهمیت توزیع صحیح سنسورها بیشتر می‌شود. این موضوع ما را به یکی از مهم‌ترین قسمت‌های مقاله می‌رساند: اگر سنسور در محل اشتباه نصب شده باشد، حتی بهترین سیستم کنترل اتوماتیک نیز ممکن است تصمیم اشتباه بگیرد. به همین دلیل در بخشهای بعدی، محل نصب سنسور، ارتفاع مناسب، فاصله از هیتر و ورودی هوا، تعداد سنسورها و نحوه مقایسه آنها را به‌صورت عملی بررسی خواهیم کرد.   جمع‌بندی بخش سوم برای کنترل دمای سالن مرغ گوشتی، نگاه کردن به یک عدد روی نمایشگر کافی نیست. دمای هوا باید در کنار رطوبت، سرعت جریان هوا، دمای بستر و رفتار گله تفسیر شود. به‌خصوص در دوره ابتدایی، دمای کف و بستر اهمیت زیادی دارد و با افزایش سن پرنده، نقش سرعت هوا در مدیریت شرایط حرارتی پررنگ‌تر می‌شود. راهنمای Ross 2025 نیز بر ارتباط میان دمای خشک، رطوبت نسبی و رفتار جوجه تأکید دارد.   4) دماسنج و سنسور دما در سالن مرغداری پس از مشخص شدن اهمیت دما و عوامل مؤثر بر شرایط حرارتی گله، مرحله بعد انتخاب و استفاده صحیح از دماسنج و سنسور دما است. در یک سالن مرغ گوشتی، سنسور دما در واقع یکی از مهم‌ترین منابع اطلاعاتی سیستم مدیریت محیطی است. کنترلر سالن بر اساس اطلاعات همین سنسورها می‌تواند نسبت به روشن یا خاموش شدن تجهیزات گرمایشی، تهویه و در سیستم‌های پیشرفته‌تر تجهیزات سرمایشی تصمیم‌گیری کند. اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: دقت یک سنسور فقط به مشخصات فنی آن وابسته نیست؛ محل نصب، شرایط محیطی و نحوه نگهداری سنسور نیز بر کیفیت داده تأثیر مستقیم دارد.   4-1) دماسنج و سنسور دما چه تفاوتی دارند؟ «دماسنج» به‌طور کلی وسیله‌ای برای اندازه‌گیری و نمایش دما است، در حالی که «سنسور دما» عنصر اندازه‌گیری است که می‌تواند اطلاعات دما را به یک نمایشگر، کنترلر یا سیستم مدیریت منتقل کند. در سالن‌های سنتی ممکن است از دماسنج‌های ساده برای کنترل دستی استفاده شود، اما در سالن‌های دارای سیستم کنترل محیطی، معمولاً سنسورهای الکترونیکی به کنترلر متصل هستند. در نتیجه، وقتی درباره سنسور دمای سالن مرغداری صحبت می‌کنیم، منظور معمولاً تجهیزی است که دمای محیط را اندازه‌گیری کرده و داده آن را برای نمایش یا کنترل تجهیزات ارسال می‌کند.   4-2) انواع سنسورهای دما قابل استفاده در مرغداری از مهم‌ترین سنسورهای دما شامل RTD، ترمیستور، سنسورهای دیجیتال، سنسورهای ترکیبی دما و رطوبت و سنسورهای مادون قرمز هستند. هر فناوری کاربرد و محدودیت خاص خود را دارد و نمی‌توان صرفاً بر اساس «دقت اسمی» یک نوع را برای تمام سالن‌ها بهترین گزینه دانست.   جدول ۸. مقایسه انواع سنسورهای دما نوع سنسور روش اندازه‌گیری مزیت اصلی محدودیت یا نکته مهم کاربرد احتمالی در مرغداری RTD تغییر مقاومت فلز با دما دقت و پایداری مناسب هزینه و پیچیدگی بیشتر نسبت به برخی گزینه‌ها سیستم‌های دقیق پایش ترمیستور تغییر مقاومت نیمه‌رسانا حساسیت بالا و قیمت مناسب رفتار غیرخطی و وابستگی به طراحی مدار کنترل دمای سالن سنسور دیجیتال تبدیل مستقیم دما به داده دیجیتال اتصال ساده به سیستم کنترل وابسته به پروتکل و کیفیت طراحی سیستم‌های پایش و کنترل سنسور دما و رطوبت اندازه‌گیری همزمان دو پارامتر کاهش تعداد تجهیزات و پایش همزمان نیازمند انتخاب مدل مناسب محیط سالن‌های دارای کنترل محیطی مادون قرمز (IR) اندازه‌گیری غیرتماسی تابش حرارتی امکان اندازه‌گیری سطح بدون تماس حساس به فاصله، زاویه و شرایط سطح اندازه‌گیری دمای سطح و کاربردهای تخصصی   4-2-1) سنسورهای RTD در سنسورهای RTD، تغییر مقاومت یک عنصر فلزی با تغییر دما برای اندازه‌گیری دما مورد استفاده قرار می‌گیرد. یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها Pt100 است که از مقاومت پلاتین استفاده می‌کند. مزیت اصلی RTDها، پایداری و دقت مناسب آنهاست؛ به همین دلیل در سیستم‌هایی که دقت اندازه‌گیری اهمیت زیادی دارد می‌توانند گزینه مناسبی باشند. با این حال، برای یک سالن مرغداری معمولی، صرفاً انتخاب سنسوری با دقت بسیار بالا لزوماً به معنای اندازه‌گیری بهتر نیست. اگر سنسور در معرض تابش، جریان هوای نامناسب یا محل نصب اشتباه باشد، مزیت دقت بالای سنسور تا حد زیادی بی‌اثر خواهد شد.   4-2-2) ترمیستورها ترمیستورها از تغییر مقاومت یک ماده نیمه‌رسانا با تغییر دما استفاده می‌کنند. این سنسورها به دلیل حساسیت مناسب، اندازه کوچک و هزینه نسبتاً پایین در بسیاری از سیستم‌های اندازه‌گیری دما کاربرد دارند. یکی از نکات فنی درباره ترمیستورها این است که رابطه مقاومت و دما معمولاً خطی نیست. بنابراین سیستم اندازه‌گیری باید به‌گونه‌ای طراحی یا کالیبره شود که این رفتار را در محاسبه دما در نظر بگیرد.   4-2-3) سنسورهای دیجیتال در سیستم‌های مدرن، سنسورهای دیجیتال می‌توانند دما را اندازه‌گیری کرده و داده را به‌صورت دیجیتال به کنترلر یا واحد پردازش منتقل کنند. یکی از نمونه‌های مطرح‌شده، خانواده DS18B20 است که با پروتکل 1-Wire کار می‌کند و امکان اتصال چند سنسور روی یک مسیر داده را فراهم می‌کند. این ویژگی برای شبکه‌های چندسنسوره می‌تواند مفید باشد، زیرا امکان دریافت اطلاعات چند نقطه از یک سالن را فراهم می‌کند. اما در کاربرد تجاری مرغداری، باید میان یک پروژه الکترونیکی DIY و سیستم کنترل محیطی صنعتی تفاوت قائل شد. برای سالن تجاری، عواملی مانند: دوام سنسور حفاظت در برابر رطوبت و گردوغبار پایداری طولانی‌مدت کیفیت کابل‌کشی مقاومت در برابر نویز امکان کالیبراسیون سازگاری با کنترلر سالن اهمیت زیادی دارند.   4-2-4) سنسور ترکیبی دما و رطوبت از آنجا که دما و رطوبت دو پارامتر مرتبط در مدیریت محیط سالن هستند، استفاده از سنسورهای ترکیبی می‌تواند امکان اندازه‌گیری همزمان هر دو پارامتر را فراهم کند. نمونه‌هایی مانند SHT، DHT22 و BME280 را می‌توان به‌عنوان سنسورهای ترکیبی معرفی کرد. مزیت اصلی چنین سنسورهایی این است که مدیر سیستم می‌تواند به‌صورت همزمان تغییرات دما و رطوبت را مشاهده کند. با این حال، همانند سنسور دما، کیفیت نصب و شرایط محیطی اهمیت بسیار زیادی دارد. سنسوری که در معرض آب، بخار، گردوغبار یا جریان هوای غیرنماینده قرار گرفته باشد، حتی اگر از نظر فنی دقیق باشد، داده مناسبی برای تصمیم‌گیری ایجاد نمی‌کند.   4-2-5) سنسورهای مادون قرمز (IR) سنسورهای مادون قرمز، برخلاف سنسورهای تماسی، می‌توانند بدون تماس مستقیم با جسم، دمای سطح آن را اندازه‌گیری کنند. این فناوری از نظر مفهومی با سنسور دمای هوای سالن متفاوت است. برای مثال: سنسور معمولی → دمای هوای محل نصب را اندازه می‌گیرد. سنسور IR → دمای سطح مورد هدف را اندازه‌گیری می‌کند. بنابراین نمی‌توان عدد به‌دست‌آمده از یک سنسور IR را بدون توجه به روش اندازه‌گیری، فاصله، زاویه و سطح مورد هدف، مستقیماً جایگزین دمای هوای سالن کرد.   4-2-6) آیا سنسور گران‌تر الزاماً بهتر است؟ خیر. در مرغداری، «بهترین سنسور» الزاماً سنسوری نیست که بیشترین دقت اسمی یا بالاترین قیمت را داشته باشد. یک سیستم خوب باید بتواند دمای واقعی منطقه فعالیت پرنده را به‌طور پایدار و قابل اعتماد ثبت کند.   برای انتخاب سنسور باید حداقل این موارد بررسی شود:   جدول ۹. معیارهای انتخاب سنسور دمای سالن مرغداری معیار اهمیت دقت اندازه‌گیری بسیار زیاد پایداری در طول زمان بسیار زیاد محدوده اندازه‌گیری زیاد مقاومت در برابر رطوبت و گردوغبار بسیار زیاد مقاومت در برابر شرایط سالن بسیار زیاد امکان کالیبراسیون بسیار زیاد سازگاری با کنترلر بسیار زیاد طول و کیفیت کابل زیاد سرعت پاسخ متوسط تا زیاد هزینه مهم، اما نه به‌تنهایی در محیط مرغداری، دوام و پایداری گاهی از افزایش جزئی دقت اسمی مهم‌تر هستند.   4-3) سنسور دما را کجا نصب کنیم؟ سنسور باید در محلی نصب شود که شرایط حرارتی واقعی پرنده را نمایندگی کند. سنسور نباید: مستقیماً در معرض تابش خورشید باشد. در مجاورت مستقیم هیتر قرار گیرد. دقیقاً در مسیر مستقیم هوای ورودی قرار داشته باشد. در نقطه‌ای نصب شود که شرایط آن با محل زندگی بیشتر پرندگان تفاوت دارد. در محلی باشد که آب یا رطوبت مستقیماً به آن برسد. همچنین در سالن‌های بزرگ، یک سنسور منفرد نمی‌تواند الزاماً شرایط تمام نقاط سالن را نشان دهد.   4-4) چند سنسور برای سالن لازم است؟ پاسخ این سؤال یک عدد ثابت برای همه سالن‌ها نیست. تعداد سنسورها به عواملی مانند: ابعاد سالن شکل سالن سیستم تهویه نوع گرمایش تعداد و موقعیت ورودی‌های هوا ظرفیت سالن سیستم کنترل اختلاف شرایط نقاط مختلف سالن وابسته است. بنابراین توصیه‌ای مانند «برای هر X مترمربع دقیقاً یک سنسور» را نباید به‌عنوان یک استاندارد جهانی در نظر گرفت، مگر اینکه منبع معتبر و مشخصی برای آن وجود داشته باشد. در سالن‌های بزرگ، اصل مهم‌تر این است که سنسورها بتوانند نقاط مختلف و بالقوه متفاوت سالن را نمایندگی کنند.   4-5) چرا چند سنسور بهتر از یک سنسور است؟ فرض کنیم یک سالن دارای چندین نقطه با شرایط متفاوت باشد. اگر تنها یک سنسور در بخش مرکزی سالن قرار گرفته باشد، کنترلر ممکن است دمای مطلوبی را گزارش کند، در حالی که در قسمت دیگری از سالن دما بالاتر یا پایین‌تر است. وجود چند سنسور امکان بررسی: اختلاف دما در طول سالن اختلاف دما در عرض سالن ایجاد نقاط سرد ایجاد نقاط گرم عملکرد نامناسب یک هیتر مشکلات جریان هوا خرابی یا کاهش عملکرد بخشی از سیستم تهویه را فراهم می‌کند.   جمع‌بندی بخش چهارم سنسور دما چشم سیستم کنترل محیطی سالن است، اما باید در مکان صحیح نصب شود. RTD، ترمیستور، سنسورهای دیجیتال، سنسورهای ترکیبی دما و رطوبت و سنسورهای مادون قرمز هرکدام کاربردهای متفاوتی دارند. انتخاب آنها باید بر اساس دقت، پایداری، شرایط محیطی، قابلیت کالیبراسیون و سازگاری با سیستم کنترل انجام شود. از طرف دیگر، یک سنسور بسیار دقیق که در محل نامناسب نصب شده باشد، می‌تواند اطلاعاتی کم‌ارزش‌تر از یک سنسور ساده اما صحیح نصب‌شده و به‌درستی کالیبره‌شده ارائه کند.   5) محل صحیح نصب سنسور دما در سالن مرغ گوشتی انتخاب سنسور مناسب تنها نیمی از مسیر اندازه‌گیری دقیق دماست. اگر سنسور در محل نامناسب نصب شود، حتی یک سنسور دقیق نیز ممکن است اطلاعاتی تولید کند که نشانگر شرایط واقعی گله نباشد. خطای ناشی از نصب نامناسب می‌تواند بسیار قابل توجه باشد و حتی برای یک سنسور دقیق، محل نصب نامناسب می‌تواند تصمیم‌گیری مدیریتی را دچار خطا کند. بنابراین، هدف از نصب سنسور این نیست که صرفاً «دمای سالن» را اندازه‌گیری کنیم؛ بلکه باید تلاش کنیم دمایی را اندازه‌گیری کنیم که تا حد امکان شرایط واقعی منطقه فعالیت پرنده را نمایندگی کند.   5-1) ارتفاع مناسب نصب سنسور ارتفاع سنسور باید با سن و اندازه پرنده متناسب باشد. در روزهای ابتدایی، جوجه‌ها در نزدیکی سطح بستر فعالیت می‌کنند. بنابراین سنسوری که در ارتفاع زیاد نصب شده باشد ممکن است دمایی متفاوت از شرایطی را که جوجه تجربه می‌کند ثبت کند. برای جوجه‌های یک‌روزه ارتفاع حدود ۵ تا ۱۰ سانتی‌متر از سطح بستر پیشنهاد شده است و برای پرندگان بزرگ‌تر، ارتفاعی نزدیک به سطح سر پرنده، حدود ۲۰ تا ۴۰ سانتی‌متر، مطرح شده است.   جدول ۱۰. ارتفاع پیشنهادی سنسور بر اساس مرحله پرورش مرحله ارتفاع تقریبی سنسور از بستر هدف جوجه یک‌روزه و روزهای ابتدایی ۵ تا ۱۰ سانتی‌متر اندازه‌گیری شرایط حرارتی در سطح فعالیت جوجه جوجه در حال رشد متناسب با ارتفاع بدن و سر پرنده نزدیک بودن سنسور به منطقه فعالیت گله پرنده بزرگ‌تر حدود ۲۰ تا ۴۰ سانتی‌متر اندازه‌گیری شرایط حرارتی در ارتفاع پرنده   نکته کاربردی: در برخی سیستم‌های پیشرفته، ارتفاع سنسور می‌تواند با رشد پرنده تغییر کند. اگر سیستم شما امکان تغییر ارتفاع سنسور را ندارد، باید محل نصب به‌گونه‌ای انتخاب شود که در طول دوره پرورش، همچنان نماینده مناسبی از شرایط گله باشد.   5-2) سنسور را در وسط سالن نصب کنیم یا چند نقطه؟ یک سالن مرغداری از نظر دما الزاماً یک محیط کاملاً یکنواخت نیست. محل هیترها، ورودی‌های هوا، خروجی هوا، دیواره‌ها، سیستم خنک‌کننده و حتی الگوی حرکت هوا می‌توانند باعث ایجاد اختلاف دما در نقاط مختلف شوند. به همین دلیل، هدف از توزیع سنسورها باید نمایش پروفایل دمایی سالن باشد، نه صرفاً افزایش تعداد سنسورها. فایل اولیه نیز بر همین اصل تأکید دارد. چند توصیه مشخص برای توزیع سنسورها مطرح شده است: حداقل یک سنسور به ازای هر ۱۰۰ مترمربع سنسورهای اضافی در نزدیکی ورودی‌ها و خروجی‌های هوا فاصله ۲ تا ۳ متری از دیوارها توزیع شبکه‌ای یا مثلثی حداقل سه سنسور در طول سالن، در ابتدا، وسط و انتها اما یک نقطه مهم! این اعداد را نباید به‌عنوان استاندارد قطعی و جهانی معرفی کنیم. تعداد سنسورها باید با ابعاد سالن، سیستم تهویه، سیستم گرمایش و طراحی کنترل محیطی هماهنگ شود. تعداد سنسورها باید به‌گونه‌ای انتخاب شود که نقاط مختلف سالن و مناطق دارای احتمال اختلاف دما را پوشش دهد.   5-3) فاصله سنسور از دیوارها قرار دادن سنسور در فاصله بسیار کم از دیوار می‌تواند باعث شود دمای ثبت‌شده نشانگر شرایط عمومی سالن نباشد. فاصله ۲ تا ۳ متری از دیوارها به‌عنوان یک توصیه برای توزیع سنسورها مطرح شده است. با این حال، فاصله دقیق باید با توجه به طراحی سالن، عایق‌بندی دیوارها و سیستم تهویه تعیین شود. هدف اصلی این است که سنسور: تحت تأثیر مستقیم دمای دیوار قرار نگیرد. در گوشه‌های کم‌تحرک سالن قرار نداشته باشد. شرایط یک نقطه غیرمعمول را به‌عنوان دمای کل سالن گزارش نکند.   5-4) فاصله سنسور از هیتر یکی از رایج‌ترین خطاهای نصب، قرار دادن سنسور در معرض مستقیم گرمای هیتر است. اگر سنسور بیش از حد به منبع گرما نزدیک باشد، ممکن است دمای بالاتری نسبت به هوای اطراف پرنده ثبت کند. در نتیجه کنترلر تصور می‌کند سالن به اندازه کافی گرم است و ممکن است عملکرد سیستم گرمایشی را تغییر دهد. فاصله از منابع گرمایی، حداقل ۲ متر از هیترهای تشعشعی و ۱ متر از هیترهای همرفتی را می‌توان مطرح کرد. همچنین تأکید می‌شود سنسور نباید در معرض تابش مستقیم خورشید یا منابع گرمایی مستقیم قرار گیرد.   جدول ۱۱. منابع خطای حرارتی نزدیک سنسور منبع خطا اثر احتمالی روی اندازه‌گیری هیتر تشعشعی افزایش کاذب دمای ثبت‌شده هیتر همرفتی ثبت دمای غیرنماینده به دلیل هوای گرم تابش مستقیم خورشید افزایش کاذب دما ورودی هوای سرد کاهش کاذب یا غیرنماینده دما مه‌پاش یا هوای مرطوب تغییر شرایط اطراف سنسور دیوار یا سقف بسیار گرم ایجاد خطای موضعی تجهیزات تولیدکننده گرما ایجاد نقطه دمایی غیرنماینده   5-5) سنسور نباید در مسیر مستقیم ورودی هوا باشد در سالن‌های دارای تهویه مکانیکی، محل ورود هوا یکی از نقاطی است که باید با دقت زیادی مورد توجه قرار گیرد. اگر سنسور دقیقاً در مسیر مستقیم هوای ورودی نصب شود، ممکن است به جای اندازه‌گیری شرایط عمومی سالن، دمای جریان هوای ورودی را ثبت کند. این موضوع در فصل‌های سرد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. از سوی دیگر، در سالن‌هایی که سیستم خنک‌کننده تبخیری دارند، سنسور نباید در مسیر مستقیم هوای مرطوب ورودی قرار گیرد. بنابراین: سنسور باید در معرض جریان هوای مناسب باشد، اما نباید در معرض یک جریان غیرعادی و مستقیم قرار بگیرد. این دو موضوع با یکدیگر تفاوت دارند.   5-6) سنسور نباید در گوشه‌های مرده سالن قرار بگیرد سنسور برای اندازه‌گیری دمای واقعی محیط به جریان هوای مناسب در اطراف خود نیاز دارد. قرار دادن سنسور: پشت تجهیزات داخل گوشه‌های بسته نزدیک موانع در مناطق با جریان هوای بسیار کم می‌تواند باعث تأخیر در پاسخ سنسور یا ثبت دمایی شود که نماینده شرایط واقعی گله نیست. قرار دادن سنسور در مناطق راکد یا پشت تجهیزات را صحیح نیست و در سالن‌های تهویه تونلی، طراحی محل سنسورها را متناسب با الگوی جریان هوا باید تنظیم کرد.   5-7) محل نصب سنسور بر اساس نوع تهویه سیستم تهویه سالن مستقیماً بر نحوه توزیع دما اثر می‌گذارد. بنابراین یک الگوی نصب سنسور نمی‌تواند برای تمام سالن‌ها مناسب باشد.   جدول ۱۲. ملاحظات نصب سنسور در سیستم‌های مختلف تهویه نوع تهویه نکته مهم در نصب سنسور تهویه طبیعی دور از پنجره‌ها و نقاطی که مستقیماً تحت تأثیر تغییر جهت باد هستند تهویه با فشار منفی توزیع سنسورها با توجه به مسیر اصلی جریان هوا تهویه تونلی توجه ویژه به اختلاف شرایط در طول سالن و انتهای مسیر جریان تهویه ترکیبی بررسی هر دو حالت عملکرد سیستم برای تهویه تونلی، به‌طور خاص بر توجه بیشتر به ناحیه انتهایی سالن به دلیل سرعت بالاتر جریان هوا تأکید شده است.   5-8) آیا سنسورها باید همگی در یک ارتفاع باشند؟ نه لزوماً. اگر هدف، کنترل دمای منطقه فعالیت پرنده باشد، ارتفاع باید با شرایط گله هماهنگ شود. در روزهای اول، منطقه فعالیت جوجه بسیار نزدیک به بستر است. با رشد پرنده، ارتفاع بدن و سر افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، سیستم‌های پیشرفته می‌توانند ارتفاع سنسورها را با رشد گله تنظیم کنند. اما در یک سالن معمولی که سنسورها ثابت هستند، مهم‌تر از تغییر مداوم ارتفاع، انتخاب یک ارتفاع مناسب و نماینده شرایط گله است.   5-9) سنسور مرجع چیست و چه کاربردی دارد؟ در سیستم‌های حرفه‌ای، علاوه بر سنسورهایی که برای کنترل روزمره استفاده می‌شوند، می‌توان از یک یا چند سنسور مرجع نیز استفاده کرد. هدف سنسور مرجع این است که داده آن با سنسورهای دیگر مقایسه شود و در شناسایی خطا یا بررسی صحت اندازه‌گیری کمک کند. استفاده از سنسورهای مرجع در نقاط مرکزی سالن را برای مقایسه و اعتبارسنجی داده‌ها مطرح شده است. این کار مخصوصاً زمانی ارزشمند است که: یکی از سنسورها عدد غیرعادی نشان دهد. اختلاف بین دو سنسور افزایش پیدا کند. کنترلر رفتار غیرمنتظره‌ای داشته باشد. پس از تعمیر یا تعویض سنسور بخواهیم صحت آن را بررسی کنیم.   5-10) یک الگوی ساده برای توزیع سنسورها برای درک بهتر موضوع، فرض کنیم یک سالن طولانی با تهویه مکانیکی داریم. در چنین سالنی، قرار دادن تمام سنسورها در مرکز سالن منطقی نیست. یک الگوی مناسب باید بتواند حداقل سه ناحیه را پوشش دهد: ابتدای سالن ← مرکز سالن ← انتهای سالن و در صورت وجود نقاط خاص مانند ورودی‌های هوا، خروجی‌ها، تجهیزات سرمایشی یا گرمایشی، نقاط اضافی نیز در نظر گرفته شوند.   جدول ۱۳. نقاطی که هنگام طراحی محل سنسورها باید بررسی شوند نقطه سالن دلیل بررسی ابتدای سالن بررسی اختلاف دما با سایر نقاط مرکز سالن ایجاد نقطه مرجع مرکزی انتهای سالن بررسی اثر الگوی جریان هوا نزدیک ورودی هوا کنترل اثر هوای ورودی نزدیک تجهیزات گرمایشی بررسی نقاط گرم، بدون قرار دادن سنسور در معرض مستقیم گرما نزدیک سیستم سرمایشی بررسی اثر خنک‌کنندگی، بدون قرارگیری در مسیر مستقیم نقاط دارای اختلاف رفتاری گله بررسی احتمال وجود مشکل موضعی   5-11) مهم‌ترین اصل در نصب سنسور اگر بخواهیم تمام این بخش را در یک جمله خلاصه کنیم: سنسور را جایی نصب کنید که دمای آن نقطه نماینده شرایطی باشد که پرنده تجربه می‌کند، نه جایی که نصب آن از نظر فنی آسان‌تر است. سنسور نباید به هیتر بچسبد، در مسیر مستقیم هوای ورودی قرار بگیرد، پشت تجهیزات پنهان شود یا در یک نقطه مرده و بدون جریان هوا نصب شود. از طرف دیگر، نباید صرفاً برای رسیدن به تعداد بیشتر، سنسورها را بدون منطق در سالن پخش کرد. الگوی توزیع باید از طراحی سالن و سیستم تهویه تبعیت کند.   چک‌لیست نصب سنسور دما قبل از نصب ☐ سنسور مناسب محیط مرغداری انتخاب شده است.☐ محدوده دمای کاری سنسور با شرایط سالن سازگار است.☐ امکان بررسی و کالیبراسیون سنسور وجود دارد. هنگام نصب ☐ ارتفاع سنسور متناسب با سن پرنده است.☐ سنسور در معرض تابش مستقیم نیست.☐ سنسور در معرض مستقیم هیتر نیست.☐ سنسور در مسیر مستقیم ورودی هوا قرار ندارد.☐ سنسور پشت تجهیزات یا در گوشه مرده قرار نگرفته است.☐ توزیع سنسورها با طراحی تهویه سالن هماهنگ است. پس از نصب ☐ عدد سنسورها با یکدیگر مقایسه شده است.☐ نقاط گرم و سرد احتمالی شناسایی شده‌اند.☐ وضعیت گله در کنار داده سنسورها بررسی شده است.☐ صحت سنسورها با یک مرجع مناسب بررسی شده است.   جمع‌بندی بخش پنجم محل نصب سنسور می‌تواند به اندازه نوع و کیفیت خود سنسور اهمیت داشته باشد. ارتفاع باید با منطقه فعالیت پرنده هماهنگ باشد، سنسور باید از منابع مستقیم گرما و سرمایش فاصله مناسبی داشته باشد و توزیع آن در سالن باید بر اساس طراحی سالن و الگوی جریان هوا انجام شود. در روزهای ابتدایی، اندازه‌گیری در نزدیکی سطح فعالیت جوجه اهمیت بیشتری دارد و با رشد پرنده، ارتفاع مناسب نیز تغییر می‌کند. همچنین نباید یک عدد ثابت برای تعداد سنسورها را بدون توجه به طراحی سالن به‌عنوان قانون عمومی معرفی کرد. توصیه‌های موجود، مانند حداقل سه سنسور در طول سالن یا یک سنسور به ازای هر ۱۰۰ مترمربع، باید به‌عنوان توصیه طراحی و نه استاندارد جهانی تفسیر شوند.   6) خطاهای اندازه‌گیری و کالیبراسیون سنسور دما در مرغداری حتی اگر بهترین سنسور موجود را در سالن نصب کنیم، نمی‌توان انتظار داشت که مقدار اندازه‌گیری‌شده آن برای همیشه بدون خطا باقی بماند. سنسورها ممکن است در اثر گذشت زمان، شرایط محیطی، تغییرات الکتریکی و عوامل مختلف دچار انحراف اندازه‌گیری (Drift) شوند. به همین دلیل، کالیبراسیون و بررسی دوره‌ای سنسورها بخشی از مدیریت صحیح سیستم کنترل محیطی سالن است. کالیبراسیون فرآیندی برای مقایسه عملکرد سنسور با یک مرجع استاندارد و اصلاح آن در صورت نیاز است.   6-1) چرا کالیبراسیون سنسور اهمیت دارد؟ فرض کنید دمای واقعی یک نقطه از سالن ۲۵ درجه سانتی‌گراد باشد، اما سنسور عدد ۲۶ درجه را نشان دهد. اگر سیستم کنترل بر اساس همین سنسور کار کند، ممکن است تصور کند سالن گرم‌تر از مقدار واقعی است و عملکرد سیستم گرمایشی یا تهویه را تغییر دهد. در مقابل، اگر سنسور دمای واقعی ۲۵ درجه را ۲۴ درجه گزارش کند، سیستم ممکن است برای افزایش دما واکنش نشان دهد. بنابراین خطای ظاهراً کوچک سنسور می‌تواند به یک تصمیم مدیریتی اشتباه منجر شود. به عنوان مثال برخی سنسورها ممکن است طی یک سال کاری تا حدود ۱ درجه سانتی‌گراد انحراف پیدا کنند.   6-2) مهم‌ترین انواع خطا در سنسورهای دما خطاهای سنسور فقط به «خراب بودن سنسور» محدود نمی‌شوند. در جدول زیر پنج نوع خطا را معرفی کرده می‌کنیم.   جدول ۱۴. انواع خطاهای سنسور دما نوع خطا مفهوم نتیجه احتمالی خطای سیستماتیک انحراف نسبتاً ثابت از مقدار واقعی همه اندازه‌گیری‌ها به یک سمت منحرف می‌شوند خطای تصادفی تغییرات ناشی از نویز و عوامل تصادفی نوسان در مقادیر ثبت‌شده Drift تغییر تدریجی عملکرد سنسور در طول زمان افزایش تدریجی خطای اندازه‌گیری Hysteresis تفاوت پاسخ سنسور هنگام افزایش و کاهش دما مقدار متفاوت برای مسیر رفت و برگشت دما خطای خطی‌بودن انحراف پاسخ سنسور از رفتار خطی مورد انتظار دقت متفاوت در محدوده‌های مختلف دما این تفکیک از نظر عملی اهمیت دارد؛ زیرا هر اختلافی بین دو سنسور الزاماً به معنی خراب بودن یکی از آنها نیست. ابتدا باید نوع خطا و شرایط اندازه‌گیری مشخص شود.   6-3) چگونه بفهمیم سنسور احتمالاً خطا دارد؟ یکی از ساده‌ترین روش‌ها، مقایسه سنسور با یک مرجع معتبر و قابل اعتماد است. برای مثال، اگر چند سنسور در شرایط تقریباً یکسان قرار داشته باشند و یکی از آنها به‌طور مداوم عددی متفاوت نشان دهد، این موضوع می‌تواند نشانه‌ای برای بررسی بیشتر باشد. اما قبل از اینکه سنسور را خراب اعلام کنیم، باید موارد زیر بررسی شود: محل نصب سنسور ارتفاع سنسور وجود جریان هوای مستقیم نزدیکی به منبع گرما یا سرمایش وضعیت کابل و اتصالات آلودگی یا آسیب فیزیکی اختلاف واقعی دما در آن نقطه این موضوع با فصل پنجم ارتباط مستقیم دارد: گاهی مشکل از سنسور نیست، بلکه از محل نصب آن است.   6-4) روش‌های کالیبراسیون سنسور دما چند روش اصلی برای کالیبراسیون سنسورهای دمایی وجود دارد.   جدول ۱۵. روش‌های اصلی کالیبراسیون روش توضیح کاربرد نقطه ثابت مقایسه با نقاط فیزیکی شناخته‌شده مانند ۰°C بررسی ساده و مرجع Dry Block Calibrator قرار دادن سنسور در بلوک با دمای کنترل‌شده کالیبراسیون دقیق‌تر حمام مایع قرار دادن سنسور در مایع با دمای کنترل‌شده کالیبراسیون دقیق کالیبراسیون در محل مقایسه با یک سنسور مرجع قابل حمل مناسب برای بررسی سنسور داخل سالن   6-4-1) کالیبراسیون نقطه ثابت یکی از روش‌های ساده، استفاده از نقاط دمایی فیزیکی شناخته‌شده است. برای مثال: مخلوط یخ و آب برای ایجاد نقطه مرجع نزدیک به ۰°C آب در حال جوش به‌عنوان نقطه مرجع نزدیک به ۱۰۰°C اما در کاربرد مرغداری باید توجه داشت که شرایط واقعی سالن معمولاً در محدوده‌ای بسیار پایین‌تر از ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد قرار دارد. بنابراین برای کنترل سنسورهای مورد استفاده در سالن، مقایسه در محدوده دمای کاری واقعی می‌تواند اطلاعات کاربردی‌تری ارائه کند.   6-4-2) کالیبراسیون با Dry Block در این روش، سنسور در یک بلوک کالیبراسیون با دمای کنترل‌شده قرار می‌گیرد. دستگاه می‌تواند دمای مشخصی ایجاد کند و مقدار خوانده‌شده توسط سنسور با مقدار مرجع مقایسه شود. مزیت این روش، امکان کنترل دقیق دما و انجام آزمون در چند نقطه مختلف است. برای سیستم‌های حرفه‌ای و تجهیزات مرجع، این روش می‌تواند نسبت به روش‌های ساده خانگی یا کارگاهی، کنترل‌پذیری بیشتری داشته باشد.   6-4-3) کالیبراسیون با حمام مایع در این روش، سنسور در مایعی با دمای کنترل‌شده قرار می‌گیرد. اصل مهم این است که دمای محیط کالیبراسیون باید پایدار و شناخته‌شده باشد و سنسور و مرجع در شرایط قابل مقایسه قرار گیرند. این روش به‌عنوان یکی از روش‌های کالیبراسیون معرفی شده است.   6-4-4) کالیبراسیون در محل؛ روش کاربردی برای مرغداری برای مرغداری، یکی از کاربردی‌ترین روش‌ها می‌تواند مقایسه سنسور نصب‌شده در سالن با یک سنسور مرجع قابل حمل و دقیق باشد. در این روش، سنسور مرجع در نزدیکی سنسور مورد آزمایش قرار می‌گیرد و پس از پایدار شدن شرایط، مقادیر دو سنسور مقایسه می‌شوند. یک نکته مهم نباید سنسور مرجع را در یک نقطه و سنسور مورد آزمایش را در نقطه‌ای کاملاً متفاوت قرار داد و اختلاف حاصل را مستقیماً «خطای سنسور» دانست. ابتدا باید اطمینان حاصل شود که هر دو سنسور شرایط حرارتی یکسان یا بسیار نزدیک به هم را تجربه می‌کنند.   6-4-5) هر چند وقت یک‌بار سنسور را کالیبره کنیم؟ فاصله مناسب کالیبراسیون به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله: نوع سنسور پایداری سنسور شرایط محیطی میزان دقت مورد نیاز الزامات سیستم مدیریت کیفیت کالیبراسیون کامل حداقل سالانه و Verification یا بررسی سریع هر سه ماه یک‌بار توصیه می‌شود و برای سنسورهای مرجع نیز فواصل کوتاه‌تر پیشنهاد شده است. جدول ۱۶. برنامه پیشنهادی پایش سنسورها فعالیت فاصله پیشنهادی در فایل بررسی سریع (Verification) هر ۳ ماه کالیبراسیون کامل حداقل سالی یک‌بار بررسی سنسور مرجع کوتاه‌تر از برنامه معمول، متناسب با اهمیت آن البته این برنامه باید با نوع تجهیزات و الزامات سیستم کنترل واقعی فارم تطبیق داده شود.   6-4-6) چه زمانی باید سنسور را خارج از برنامه بررسی کرد؟ حتی اگر زمان کالیبراسیون دوره‌ای فرا نرسیده باشد، در شرایط زیر باید سنسور بررسی شود: عدد سنسور ناگهان تغییر غیرمنطقی کند. اختلاف آن با سنسورهای مجاور افزایش یابد. کنترلر رفتار غیرعادی داشته باشد. سنسور در معرض آب یا رطوبت غیرعادی قرار گرفته باشد. کابل یا کانکتور آسیب دیده باشد. سنسور جابه‌جا یا تعویض شده باشد. سیستم گرمایش یا تهویه تغییر کرده باشد. بعد از تعمیرات الکتریکی، داده‌ها غیرعادی شوند.   6-5) نگهداری سنسورهای دما کالیبراسیون به‌تنهایی کافی نیست. سنسور باید به‌صورت دوره‌ای از نظر وضعیت فیزیکی و عملکردی بررسی شود. سه اقدام مهم را برای نگهداری پیشنهاد می‌گردد: تمیزکاری، بررسی اتصالات و تست عملکرد.   جدول ۱۷. چک‌لیست نگهداری سنسور اقدام چه چیزی بررسی شود؟ تمیزکاری گردوغبار، رسوبات و آلودگی روی سنسور یا پوشش محافظ بررسی کابل پارگی، خوردگی، کشیدگی یا آسیب بررسی کانکتور شل بودن یا آسیب اتصال تست عملکرد پاسخ مناسب سنسور به تغییر دما بررسی ظاهری ترک، شکستگی یا آسیب مکانیکی بررسی محل نصب جابه‌جایی یا تغییر شرایط اطراف سنسور   6-6) مستندسازی کالیبراسیون یکی از نکاتی که در بسیاری از فارم‌ها نادیده گرفته می‌شود، ثبت سوابق کالیبراسیون است. توصیه می‌شود اطلاعات زیر برای هر عملیات کالیبراسیون ثبت شود:   جدول ۱۸. اطلاعاتی که بهتر است در سوابق کالیبراسیون ثبت شود اطلاعات توضیح شناسه سنسور مشخص کردن سنسور مورد آزمایش تاریخ کالیبراسیون زمان انجام آزمون شرایط کالیبراسیون روش و شرایط آزمون مقادیر خوانده‌شده ثبت مقادیر سنسور در نقاط مختلف اصلاحات انجام‌شده در صورت وجود مسئول کالیبراسیون فرد یا مجموعه انجام‌دهنده تاریخ بعدی زمان برنامه‌ریزی بررسی بعدی این ثبت سوابق باعث می‌شود بتوان روند تغییرات عملکرد سنسور در طول زمان را نیز بررسی کرد.   6-7) چه زمانی سنسور را کالیبره کنیم و چه زمانی تعویض؟ کالیبراسیون زمانی معنا دارد که سنسور همچنان از نظر فنی سالم باشد و بتوان عملکرد آن را به محدوده قابل قبول برگرداند. اگر سنسور: آسیب فیزیکی جدی دیده باشد، اتصال داخلی آن مشکل داشته باشد، عملکرد آن ناپایدار باشد، یا پس از بررسی و کالیبراسیون همچنان خطای غیرقابل قبول داشته باشد، تعویض آن می‌تواند منطقی‌تر از ادامه استفاده باشد. بنابراین: کالیبراسیون جایگزین تعمیر یا تعویض سنسور معیوب نیست.   6-8) یک اشتباه رایج: کالیبره کردن سنسور بدون بررسی محل نصب فرض کنیم یک سنسور عددی بالاتر از سنسور مرجع نشان می‌دهد. اگر بلافاصله آن را کالیبره کنیم، ممکن است مشکل را به‌طور موقت برطرف کنیم، اما اگر سنسور در محل نامناسب قرار گرفته باشد، مشکل اصلی همچنان باقی خواهد ماند. برای مثال، سنسور ممکن است نزدیک هیتر باشد و به همین دلیل دمای بالاتری نشان دهد. در این حالت: مشکل = محل نصب نه لزوماً: مشکل = سنسور بنابراین روند صحیح بررسی بهتر است به این ترتیب باشد: محل نصب ← شرایط محیطی ← اتصالات ← مقایسه با مرجع ← کالیبراسیون ← تعویض در صورت نیاز   6-9) چک‌لیست عملی مدیر فارم یا مرغدار هر روز ☐ بررسی دمای ثبت‌شده توسط سنسورها☐ مقایسه اختلاف غیرعادی بین سنسورها☐ مشاهده رفتار گله☐ بررسی شرایط بستر و محیط سالن هر سه ماه ☐ Verification سنسورها☐ مقایسه با مرجع معتبر☐ بررسی کابل‌ها و اتصالات☐ بررسی محل نصب حداقل سالانه ☐ کالیبراسیون کامل☐ ثبت نتایج☐ بررسی روند خطای سنسورها☐ تعویض سنسورهای غیرقابل اعتماد این برنامه بر اساس چارچوب پیشنهادی مقاله تنظیم شده است و برای استفاده عملی باید با مشخصات سیستم کنترل و الزامات کیفیت فارم تطبیق داده شود.   جمع‌بندی بخش ششم سنسور دما صرفا برای نصب کردن و بررسی نکردن بعد از نصب نیست! حتی سنسورهای باکیفیت نیز ممکن است در طول زمان دچار Drift، خطای سیستماتیک، نویز، Hysteresis یا خطای خطی‌بودن شوند. بنابراین یک سیستم پایش قابل اعتماد باید سه جزء داشته باشد: سنسور مناسب + نصب صحیح + پایش و کالیبراسیون دوره‌ای کالیبراسیون سالانه و Verification دوره‌ای، در کنار ثبت سوابق و نگهداری منظم، می‌تواند به حفظ قابلیت اعتماد داده‌های سیستم کمک کند.   7) سیستم‌های کنترل خودکار و هوشمند دما در مرغداری تا اینجا درباره اهمیت دما، نحوه اندازه‌گیری، انتخاب سنسور، محل نصب و کالیبراسیون بحث شد. اما در یک سالن مدرن، سنسورها به‌تنهایی کافی نیستند. سنسور فقط اطلاعات را ثبت و ضبط می‌کند. برای اینکه این اطلاعات به اقدام مدیریتی تبدیل شود، باید یک سیستم کنترل بتواند داده‌ها را دریافت، تحلیل و بر اساس آن تجهیزات سالن را مدیریت کند. به همین دلیل، سیستم‌های کنترل محیطی مدرن را می‌توان مجموعه‌ای از سنسورها، کنترلر، عملگرها، رابط کاربری، ثبت داده و سیستم هشدار دانست.   7-1) از ترموستات ساده تا کنترل هوشمند سیستم‌های کنترل دمای سالن طی چند دهه از ترموستات‌های ساده که صرفاً یک هیتر یا فن را روشن و خاموش می‌کردند، به سیستم‌هایی تبدیل شده‌اند که می‌توانند چندین متغیر محیطی را به‌طور همزمان پایش و مدیریت کنند. در یک سیستم ساده، منطق کنترل ممکن است فقط این باشد: اگر دما پایین‌تر از مقدار تنظیم‌شده بود → هیتر روشن شود. اما در سیستم‌های پیشرفته‌تر، کنترلر می‌تواند همزمان اطلاعات مربوط به: دما رطوبت سرعت یا وضعیت تهویه وضعیت فن‌ها تجهیزات گرمایشی تجهیزات سرمایشی و در سیستم‌های کامل‌تر، سایر پارامترهای محیطی را دریافت و بر اساس آنها تصمیم‌گیری کند. این تغییر باعث شده است که سیستم کنترل از یک ترموستات ساده به یک سیستم مدیریت محیط سالن تبدیل شود.   7-2) اجزای اصلی سیستم کنترل خودکار یک سیستم کنترل محیطی را می‌توان به چند بخش اصلی تقسیم کرد.   جدول ۱۹. اجزای اصلی سیستم کنترل خودکار سالن جزء وظیفه سنسورها دریافت اطلاعات محیطی کنترلر مرکزی پردازش داده و اجرای منطق کنترل عملگرها اجرای فرمان، مانند فن، هیتر و دریچه رابط کاربری (HMI) مشاهده اطلاعات و تنظیم پارامترها Data Logger ثبت و ذخیره اطلاعات سیستم هشدار اطلاع‌رسانی در شرایط غیرعادی   7-2) سنسورها؛ چشم سیستم کنترل همان‌طور که در بخشهای قبل توضیح دادیم، سنسورها ورودی اصلی سیستم کنترل هستند. اگر سنسور دمای واقعی سالن را درست اندازه‌گیری نکند، کنترلر نیز بر اساس داده اشتباه تصمیم خواهد گرفت. بنابراین زنجیره کنترل را می‌توان به این صورت دید: پرنده و محیط → سنسور → کنترلر → تصمیم → عملگر → تغییر محیط → سنسور این چرخه دائماً تکرار می‌شود. به همین دلیل است که کیفیت داده ورودی، پایه عملکرد کل سیستم کنترل است.   7-4) کنترلر مرکزی چه کاری انجام می‌دهد؟ کنترلر مرکزی اطلاعات سنسورها را دریافت کرده و آنها را با مقادیر تنظیم‌شده مقایسه می‌کند. برای مثال، اگر دمای هدف ۲۵ درجه سانتی‌گراد باشد و دمای اندازه‌گیری‌شده از مقدار تعیین‌شده پایین‌تر برود، کنترلر می‌تواند فرمان فعال شدن سیستم گرمایش را صادر کند. در یک سیستم پیشرفته‌تر، تصمیم کنترلر فقط بر اساس یک عدد دما نیست و می‌تواند به شرایط چند پارامتر وابسته باشد.   7-5) الگوریتم‌های کنترل دما سه نوع اصلی الگوریتم کنترل: کنترل روشن/خاموش کنترل تناسبی (P) کنترل PID جدول ۲۰. مقایسه روش‌های کنترل روش کنترل منطق کلی مزیت محدودیت روشن/خاموش (On-Off) عبور دما از نقطه تنظیم باعث تغییر وضعیت می‌شود ساده و کم‌هزینه احتمال نوسان بیشتر تناسبی (P) مقدار خروجی متناسب با میزان خطا تغییر می‌کند کنترل نرم‌تر نیازمند تنظیم مناسب PID از خطا، روند خطا و تجمع خطا استفاده می‌کند کنترل دقیق‌تر تنظیم و پیاده‌سازی پیچیده‌تر در سیستم‌های ساده مرغداری، کنترل روشن/خاموش می‌تواند کاملاً کاربردی باشد. در مقابل، سیستم‌های پیچیده‌تر ممکن است از الگوریتم‌های پیشرفته‌تر برای کنترل دقیق‌تر استفاده کنند. نکته مهم: پیچیده‌تر بودن الگوریتم به‌خودی‌خود به معنی بهتر بودن مدیریت سالن نیست. کیفیت سنسورها، نحوه نصب، طراحی تهویه و تنظیم صحیح سیستم همچنان اهمیت بنیادی دارند.   7-6) عملگرها؛ بخشی که تصمیم کنترلر را اجرا می‌کنند کنترلر بدون عملگر نمی‌تواند محیط سالن را تغییر دهد. عملگرها تجهیزاتی هستند که فرمان کنترلر را به یک اقدام فیزیکی تبدیل می‌کنند. نمونه‌هایی مانند: فن‌ها هیترها دریچه‌های هوا پدهای سرمایشی به‌عنوان عملگرهای سیستم کنترل معرفی می‌شوند. برای مثال: افزایش دما → فعال شدن سیستم سرمایش یا افزایش تهویه یا: کاهش دما → فعال شدن سیستم گرمایش البته منطق دقیق عملکرد باید با سن، شرایط گله و طراحی سیستم تهویه هماهنگ باشد.   7-7) کنترل دما نباید از تهویه جدا شود یکی از مهم‌ترین نکات مدیریتی این بخش همین است. در سالن مرغ گوشتی، دما و تهویه به‌شدت به یکدیگر وابسته‌اند. اگر دما بالا برود، ممکن است افزایش تهویه لازم باشد. اما تهویه فقط برای کاهش دما نیست و در مدیریت رطوبت و کیفیت هوای سالن نیز نقش دارد. بنابراین یک سیستم کنترل حرفه‌ای نباید فقط این سؤال را بپرسد: «دمای سالن چند درجه است؟» بلکه باید بتواند شرایط محیطی را در یک تصویر کامل‌تر ارزیابی کند.   7-8) رابط کاربری یا HMI HMI یا رابط انسان و ماشین، محلی است که مدیر فارم می‌تواند اطلاعات سیستم را مشاهده و تنظیمات لازم را انجام دهد. در یک سیستم مناسب، مدیر باید بتواند حداقل اطلاعاتی مانند: دمای سنسورها مقدار تنظیم‌شده وضعیت هیترها وضعیت فن‌ها هشدارها روند تغییرات دما را مشاهده کند. مزیت مهم ثبت اطلاعات این است که مدیر فارم فقط «دمای همین لحظه» را نمی‌بیند، بلکه می‌تواند روند تغییرات را نیز بررسی کند.   7-9) ثبت داده‌ها؛ حافظه سیستم کنترل Data Logger یا سیستم ثبت داده، اطلاعات محیطی را ذخیره می‌کند. این اطلاعات می‌توانند برای بررسی مواردی مانند: افت یا افزایش غیرعادی دما عملکرد سیستم گرمایش تغییرات روزانه مقایسه دوره‌های پرورش بررسی علت یک مشکل تحلیل عملکرد سالن استفاده شوند. در واقع، ثبت داده باعث می‌شود تصمیم‌گیری از حالت: «فکر می‌کنم دمای سالن دیشب بالا رفته بود» به حالت: «داده سیستم نشان می‌دهد دمای سالن بین ساعت مشخصی تا ساعت مشخصی افزایش داشته است» تبدیل شود.   7-10) سیستم هشدار؛ بخش حیاتی کنترل خودکار یک سیستم کنترل خوب فقط نباید در شرایط عادی کار کند؛ باید در زمان وقوع مشکل نیز بتواند هشدار مناسب ایجاد کند. سیستم‌های هشدار بخش مهمی از سیستم کنترل خودکار هستند و روش‌هایی مانند پیامک، ایمیل، تماس تلفنی و آژیر را برای اطلاع‌رسانی به مرغدار استفاده می‌کنند. همچنین وجود تجهیزات اضطراری مانند ژنراتور، تهویه پشتیبان و مسیرهای اضطراری را باید مورد توجه قرار داد.   جدول ۲۱. نمونه وضعیت‌هایی که می‌توانند باعث هشدار شوند وضعیت اهمیت افزایش غیرعادی دما بسیار بالا کاهش شدید دما بسیار بالا خرابی سنسور بالا قطع برق بسیار بالا توقف فن بسیار بالا اختلال سیستم گرمایش بسیار بالا خروج پارامترها از محدوده تعیین‌شده بالا در سالن‌های متراکم، هشدار دما یا تهویه می‌تواند اهمیت بسیار زیادی داشته باشد، زیرا تأخیر در واکنش ممکن است در مدت کوتاهی شرایط گله را تغییر دهد.   7-11) سیستم اضطراری؛ چیزی فراتر از آلارم هشدار دادن به مدیر فارم به‌تنهایی کافی نیست. اگر سیستم تهویه اصلی دچار مشکل شود، صرفاً ارسال یک پیامک نمی‌تواند شرایط سالن را اصلاح کند. به همین دلیل سیستم‌های حرفه‌ای می‌توانند دارای تجهیزات پشتیبان باشند. مواردی مانند: ژنراتور برق تهویه پشتیبان درهای اضطراری را می‌توان به عنوان پشتیبان درنظر گرفت. بنابراین بهتر است در طراحی سیستم کنترل، دو موضوع جداگانه در نظر گرفته شوند: تشخیص مشکل و واکنش به مشکل   7-12) کنترل هوشمند و نقش هوش مصنوعی سیستم‌های جدیدتر می‌توانند علاوه بر کنترل مستقیم، از تحلیل داده برای شناسایی الگوها استفاده کنند. کاربردهای هوش مصنوعی شامل مواردی مانند: پیش‌بینی نوسانات دما تشخیص زودهنگام خرابی سنسورها بهینه‌سازی مصرف انرژی تشخیص الگوهای رفتاری غیرعادی پرندگان کنترل تطبیقی متناسب با سن گله است. این موضوع یک تفاوت مهم ایجاد می‌کند: کنترل معمولی شرایط فعلی → واکنش کنترل پیش‌بینانه داده‌های فعلی + روند تغییرات + اطلاعات بیرونی → پیش‌بینی → واکنش پیشگیرانه   7-13) اتصال سیستم کنترل به اطلاعات هواشناسی در سیستم‌های پیشرفته‌تر، داده‌های هواشناسی محلی نیز می‌توانند در تصمیم‌گیری وارد شوند. استفاده از پیش‌بینی هواشناسی برای تنظیم پیشگیرانه شرایط سالن اشاره می‌شود. برای مثال، در صورت پیش‌بینی افزایش شدید دما، سیستم می‌تواند از قبل برای شرایط گرم آماده شود. البته این فناوری را نباید با یک سیستم ساده کنترل دما اشتباه گرفت. برای استفاده مؤثر از آن، کیفیت داده‌های هواشناسی، طراحی سیستم کنترل و منطق تصمیم‌گیری اهمیت زیادی دارند.   7-14) کنترل چندپارامتری؛ آینده مدیریت محیط سالن در یک سالن مدرن، کنترل دما به‌تنهایی کافی نیست. کنترل تلفیقی چندپارامتری که در آن پارامترهایی مانند: دما رطوبت جریان هوا غلظت گازها روشنایی به‌صورت یکپارچه مدیریت می‌شوند. این رویکرد اهمیت زیادی دارد، زیرا تغییر یک پارامتر می‌تواند بر پارامترهای دیگر اثر بگذارد. برای مثال، افزایش تهویه ممکن است علاوه بر تغییر دما، بر رطوبت و کیفیت هوا نیز اثر بگذارد. بنابراین مدیریت محیطی موفق، به جای کنترل جداگانه هر پارامتر، به تعادل میان پارامترها توجه می‌کند.   جدول ۲۲. تفاوت سیستم‌های کنترل در سطوح مختلف سطح سیستم ویژگی اصلی نمونه عملکرد دستی تصمیم‌گیری توسط کاربر اندازه‌گیری دما و روشن کردن هیتر توسط مدیر ترموستاتیک واکنش خودکار به دما روشن/خاموش شدن هیتر اتوماتیک چندسنسوره دریافت داده از چند نقطه تنظیم همزمان تجهیزات بر اساس چند سنسور هوشمند تحلیل روند و چند پارامتر تشخیص شرایط غیرعادی و کنترل تطبیقی پیش‌بینانه استفاده از داده‌های تاریخی و بیرونی آماده‌سازی سالن پیش از تغییر شرایط جوی   7-15) آیا هر مرغداری به سیستم هوشمند نیاز دارد؟ پاسخ خیر است! این نکته برای مرغداران کشور بسیار مهم است. استفاده از سیستم‌های هوشمند باید بر اساس مقیاس فارم، هزینه، زیرساخت، سطح اتوماسیون و نیاز مدیریتی انجام شود. یک سالن کوچک ممکن است با یک سیستم کنترل ساده و چند سنسور مناسب، مدیریت کاملاً قابل قبولی داشته باشد؛ در حالی که برای یک واحد بزرگ با چند سالن، ثبت داده، هشدار از راه دور و کنترل یکپارچه می‌تواند ارزش بسیار بیشتری داشته باشد. بنابراین هدف نباید «هوشمندترین سیستم ممکن» باشد. هدف باید: قابل اعتمادترین سیستم متناسب با نیاز فارم باشد.   جمع‌بندی بخش هفتم سیستم کنترل خودکار دما را نباید صرفاً یک کنترلر یا ترموستات دانست. یک سیستم کامل از سنسورها، کنترلر، عملگرها، رابط کاربری، ثبت داده و هشدارها تشکیل می‌شود. در سیستم‌های پیشرفته‌تر، کنترل دما با رطوبت، جریان هوا، کیفیت هوا و سایر پارامترهای محیطی یکپارچه می‌شود و فناوری‌هایی مانند تحلیل داده، هوش مصنوعی و پیش‌بینی هواشناسی می‌توانند نقش بیشتری پیدا کنند. اما یک اصل همچنان ثابت است: سیستم هوشمند با داده غلط، تصمیم هوشمند نمی‌گیرد. بنابراین تمام مباحث بخش‌های قبل، یعنی انتخاب سنسور، محل نصب، اندازه‌گیری صحیح و کالیبراسیون، پایه سیستم کنترل خودکار هستند.   8) مدیریت دما در مراحل مختلف پرورش مرغ گوشتی مدیریت دما در مرغ گوشتی یک برنامه ثابت از روز اول تا پایان دوره نیست. با افزایش سن و وزن پرنده، نیاز حرارتی آن تغییر می‌کند و در نتیجه دمای هدف، نحوه پایش و واکنش مدیر فارم نیز باید متناسب با سن گله تغییر کند. مدیریت دما به‌عنوان یک فرآیند پویا معرفی شده و رفتار گله، وضعیت بستر، تهویه، رطوبت و شرایط اقلیمی نیز باید در کنار عدد سنسور دما بررسی شوند.   8-1) چرا دمای مورد نیاز مرغ با افزایش سن کاهش می‌یابد؟ جوجه در روزهای نخست زندگی توانایی محدودی برای تنظیم دمای بدن خود دارد و به‌شدت به شرایط حرارتی محیط وابسته است. با افزایش سن و رشد پرنده، توانایی آن برای تنظیم دمای بدن بیشتر می‌شود و نسبت به دمای محیط تحمل بیشتری پیدا می‌کند. بنابراین: جوجه یک‌روزه → نیاز به محیط گرم‌تر پرنده در حال رشد → کاهش تدریجی دمای مورد نیاز پرنده پایانی → نیاز به دمای پایین‌تر اما این کاهش نباید ناگهانی باشد. تغییر دما باید متناسب با سن و شرایط واقعی گله انجام شود.   8-2) دمای مناسب در مراحل مختلف پرورش   جدول ۲۳. روند کلی دمای مورد نیاز مرغ گوشتی مرحله پرورش وضعیت حرارتی کلی نکته مدیریتی جوجه یک‌روزه و روزهای نخست بالا حفظ گرمای کافی و پایش بسیار دقیق هفته‌های ابتدایی کاهش تدریجی کاهش مرحله‌ای دمای هدف همزمان با رشد پرنده دوره رشد متوسط توجه همزمان به دما، تهویه و رفتار گله دوره پایانی پایین‌تر جلوگیری از تجمع گرما و افزایش تهویه در شرایط گرم محدوده آسایش حرارتی از ۳۲ تا ۳۴°C در جوجه یک‌روزه تا ۱۸ تا ۲۲°C در دوره پایانی بیان شده است.   8-3) مدیریت دما در روزهای اول دوره آغازین حساس‌ترین بخش مدیریت دماست. در این مرحله، جوجه هنوز توانایی کاملی برای تنظیم دمای بدن ندارد و کوچک‌ترین خطا در شرایط محیطی می‌تواند روی رفتار، مصرف خوراک، مصرف آب و یکنواختی گله اثر بگذارد. به همین دلیل توصیه می‌شود در نخستین روزهای پرورش، علاوه بر سنسورهای اصلی، سنسورهای اضافی در ارتفاع بستر و نزدیکی منابع گرمایی مورد توجه قرار گیرند. همچنین اندازه‌گیری دمای سطح بستر با سنسور تماسی یا مادون قرمز می‌تواند برای ارزیابی راحتی جوجه‌ها مفید باشد. در این مرحله باید همزمان بررسی شود: دمای هوا دمای سطح بستر وضعیت گرمایش رفتار جوجه‌ها پراکندگی جوجه‌ها مصرف آب و خوراک وضعیت تهویه   8-4) رفتار جوجه؛ یک «سنسور زنده» در روزهای ابتدایی، نباید فقط به نمایشگر کنترلر نگاه کرد. رفتار جوجه‌ها یکی از مهم‌ترین ابزارهای تشخیص شرایط حرارتی سالن است. اگر جوجه‌ها بیش از حد زیر منبع گرما جمع شوند، احتمالاً محیط اطراف آنها سرد است یا جوجه‌ها به گرمای بیشتری نیاز دارند. و اگر بیش از حد از منبع گرما دور شوند احتمال گرمای بیش از حد وجود دارد. به‌صورت یکنواخت در سطح سالن پخش شوند معمولاً نشانه مطلوب‌تری از شرایط حرارتی مناسب است، البته باید سایر عوامل محیطی نیز بررسی شوند. در نهایت اگر در یک ناحیه خاص تجمع کنند، نباید بلافاصله مشکل را فقط به دما نسبت داد. جریان هوا، کیفیت بستر، نور، آبخوری و دانخوری نیز باید بررسی شوند.   8-5) چرا دمای بستر در سنین اولیه اهمیت دارد؟ در روزهای ابتدایی، جوجه زمان زیادی را در نزدیکی بستر سپری می‌کند. بنابراین ممکن است دمای هوای ثبت‌شده توسط سنسور مناسب باشد، اما سطح بستر سرد باشد. این مسئله اهمیت اندازه‌گیری دمای نزدیک سطح بستر را افزایش می‌دهد. بنابراین در سنین اولیه، سؤال مدیر فارم نباید فقط این باشد: «دمای هوا چند درجه است؟» بلکه باید پرسید: «جوجه در محل زندگی خودش چه دمایی را تجربه می‌کند؟»   8-6) مدیریت دما در دوره رشد با افزایش سن، پرنده به تدریج گرمای بیشتری تولید می‌کند و وابستگی آن به گرمایش خارجی کاهش می‌یابد. در این مرحله، سیستم مدیریت محیط باید به‌تدریج از تمرکز صرف بر حفظ گرما به سمت ایجاد تعادل میان:  دما + تهویه + رطوبت + کیفیت هوا حرکت کند. افزایش سن به این معنا نیست که کنترل دما اهمیت خود را از دست می‌دهد؛ بلکه نوع مسئله تغییر می‌کند. در جوجه کوچک، نگرانی اصلی می‌تواند کمبود گرما باشد. در پرنده بزرگ‌تر، تجمع گرما و دفع مناسب حرارت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.   8-7) مدیریت دما در دوره پایانی در پایان دوره، پرنده بزرگ‌تر است و تولید حرارت متابولیکی آن قابل توجه است. در این مرحله، حتی اگر دمای سالن در محدوده‌ای قرار داشته باشد که برای یک پرنده کوچک قابل تحمل است، ممکن است برای پرنده سنگین‌تر مناسب نباشد. همچنین در شرایط گرم، افزایش دما می‌تواند عملکرد رشد را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد؛ افزایش دما بالاتر از ۳۰ درجه سانتی‌گراد در پایان دوره با افت قابل توجه عملکرد مرتبط است. بنابراین در دوره پایانی، پایش دما باید با سیستم تهویه و سرمایش کاملاً هماهنگ باشد.   8-8) مدیریت دما در تابستان در تابستان مسئله اصلی فقط «پایین آوردن دما» نیست. هدف باید جلوگیری از استرس گرمایی و ایجاد شرایطی باشد که پرنده بتواند حرارت تولیدشده توسط بدن خود را دفع کند. افزایش تهویه و فعال‌سازی سیستم‌های خنک‌کننده را از اقدامات مهم مدیریت شرایط گرما است.   جدول ۲۴. اولویت‌های مدیریت دما در فصل گرم اقدام هدف پایش مداوم دما تشخیص سریع افزایش دما افزایش تهویه افزایش دفع حرارت استفاده صحیح از سیستم سرمایش کاهش دمای مؤثر محیط بررسی رطوبت جلوگیری از کاهش اثربخشی سرمایش تبخیری کنترل آب مصرفی حفظ دسترسی مناسب به آب بررسی رفتار گله تشخیص زودهنگام استرس گرمایی   8-9) مدیریت دما در زمستان در زمستان، چالش کاملاً متفاوت است. مدیر فارم باید همزمان گرمای کافی را حفظ کند و تهویه لازم برای کنترل رطوبت و گازهای مضر را تأمین کند. پیشنهاد می‌شود سنسورهای دما در کنار سنسورهای CO₂ و NH₃ مورد استفاده قرار گیرند. این نکته بسیار مهم است: تهویه را نباید صرفاً برای کنترل دما قطع کرد. اگر تهویه ناکافی شود، ممکن است دما مناسب به نظر برسد اما کیفیت هوا و شرایط بستر نامطلوب شود.   8-10) مدیریت دما در بهار و پاییز در فصل‌های انتقالی، مشکل اصلی می‌تواند نوسان شدید دمای محیط در طول شبانه‌روز باشد و این شرایط نیازمند مدیریت دقیق‌تر مرغداری است. در چنین شرایطی، سیستم کنترل باید بتواند به تغییرات دما واکنش نشان دهد، اما تنظیمات نباید به‌گونه‌ای باشد که تجهیزات با هر تغییر جزئی، دائماً روشن و خاموش شوند.   8-11) تفاوت مدیریت دما در مناطق مختلف ایران با توجه به این اقلیم آب و هوایی در ایران متفاوت است یک نسخه ثابت برای تمام مرغداری‌های کشور نمی‌تواند بهترین راهکار باشد. شرایط یک مرغداری در جنوب کشور با واحدی در مناطق سردسیر یا شمال کشور یکسان نیست. در مناطق گرم، پیشگیری از استرس گرمایی اهمیت بیشتری دارد و در مناطق سرد، حفظ گرما همراه با حفظ کیفیت هوا در اولویت قرار می‌گیرد. بنابراین هنگام تنظیم سیستم کنترل باید حداقل این موارد در نظر گرفته شوند: اقلیم منطقه فصل نوع سالن ظرفیت سالن سیستم تهویه سیستم گرمایش سیستم سرمایش سن و وزن گله   8-12) جدول کاربردی مدیریت دما از جوجه‌ریزی تا پایان دوره   جدول ۲۵. تغییر رویکرد مدیریت دما با افزایش سن گله مرحله تمرکز اصلی مدیریت سنسور و پایش خطر اصلی جوجه‌ریزی و روزهای اول حفظ گرمای مناسب پایش دقیق هوا و بستر سرما یا گرمای نامناسب اوایل رشد کاهش تدریجی دمای هدف پایش چند نقطه سالن اختلاف دما و نقاط سرد/گرم دوره رشد تعادل دما و تهویه پایش روند دما افزایش تولید حرارت گله دوره پایانی کنترل تجمع گرما پایش مداوم و هماهنگ با تهویه استرس گرمایی فصل گرم دفع حرارت دما + رطوبت + تهویه گرمای بیش از حد فصل سرد حفظ گرما همراه با تهویه دما + کیفیت هوا سرما و تهویه ناکافی   8-13) عدد سنسور کافی نیست؛ وضعیت گله را هم بررسی کنید یکی از اشتباهات رایج در مدیریت مرغداری این است که تصور کنیم هرچه تعداد داده‌ها بیشتر شود، تصمیم‌گیری خودکار نیز الزاماً بهتر می‌شود. اما داده باید تفسیر شود. سیستم‌های نوین امکان جمع‌آوری داده‌های دمایی با فرکانس بالا را فراهم کرده‌اند و تحلیل این داده‌ها می‌تواند الگوهای پنهان را آشکار کند. در فارم، بهترین روش این است که سه منبع اطلاعاتی در کنار هم قرار گیرند: داده سنسورها + شرایط محیطی + رفتار گله اگر هر سه در یک جهت باشند، تصمیم‌گیری بسیار مطمئن‌تر خواهد بود.   8-15) یک اشتباه مهم در استفاده از جدول دما جدول‌های دمایی برای مدیر فارم بسیار مفید هستند، اما نباید تبدیل به یک «عدد صرف» شوند. برای مثال، اگر کنترلر عددی در محدوده هدف نشان دهد اما جوجه‌ها در یک گوشه سالن تجمع کرده باشند، نباید صرفاً به دلیل مناسب بودن عدد، رفتار گله را نادیده گرفت. به همین ترتیب، اگر یک سنسور دمای غیرعادی نشان دهد، ابتدا باید بررسی شود که آیا: سنسور درست کار می‌کند؟ محل نصب صحیح است؟ جریان هوا طبیعی است؟ اختلاف دمای واقعی در آن نقطه وجود دارد؟ یا خیر. این همان جایی است که بررسی‌های قبلی مقاله به هم متصل می‌شوند.   چک‌لیست عملی مدیریت دما در طول دوره روزهای ابتدایی ☐ دمای هوا کنترل شود.☐ دمای نزدیک بستر بررسی شود.☐ رفتار و پراکندگی جوجه‌ها بررسی شود.☐ عملکرد منابع گرمایی کنترل شود.☐ تهویه بدون ایجاد سرمایش نامطلوب حفظ شود. دوره رشد ☐ کاهش دمای هدف متناسب با رشد گله انجام شود.☐ اختلاف دمای نقاط مختلف سالن بررسی شود.☐ تهویه متناسب با افزایش تولید حرارت گله تنظیم شود.☐ داده سنسورها با وضعیت گله مقایسه شود. دوره پایانی ☐ افزایش تولید حرارت گله در نظر گرفته شود.☐ سیستم تهویه آمادگی مقابله با افزایش دما را داشته باشد.☐ در فصل گرم، سیستم سرمایش به‌موقع وارد مدار شود.☐ از تجمع پرندگان در نقاط خاص سالن جلوگیری شود.   جمع‌بندی بخش هشتم مدیریت دما در مرغ گوشتی یک فرآیند پویا و وابسته به سن، وزن، فصل، اقلیم و شرایط سالن است. در روزهای ابتدایی، تمرکز اصلی بر تأمین گرمای کافی و اندازه‌گیری دقیق در سطح فعالیت جوجه است. با رشد گله، دمای هدف به‌تدریج کاهش می‌یابد و اهمیت تهویه و دفع حرارت افزایش پیدا می‌کند. در دوره پایانی، به‌ویژه در تابستان، کنترل تجمع گرما اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. از طرف دیگر، مدیریت دما نباید جدا از کیفیت هوا و تهویه انجام شود. در زمستان حفظ گرما باید همراه با تهویه کافی برای کنترل رطوبت و گازهای مضر باشد و در تابستان افزایش تهویه و سرمایش اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. عدد روی نمایشگر فقط یک داده است؛ هدف نهایی، ایجاد شرایطی است که گله در آن رفتار طبیعی، رشد مناسب و عملکرد مطلوب داشته باشد.   9) خطاهای رایج در مدیریت و پایش دمای سالن مرغ گوشتی در فصل‌های قبل درباره انتخاب سنسور، محل نصب، کالیبراسیون، سیستم کنترل و مدیریت دما در سنین مختلف صحبت کردیم. با این حال، حتی وجود تجهیزات مناسب نیز تضمین نمی‌کند که مدیریت دمای سالن صحیح باشد. بخش قابل توجهی از خطاهای دمایی در مرغداری نه به دلیل ضعف تجهیزات، بلکه به دلیل نصب نادرست، تفسیر اشتباه داده‌ها یا واکنش نامناسب به تغییرات محیطی ایجاد می‌شوند. در این بخش، مهم‌ترین خطاهای عملی را بررسی می‌کنیم.   9-1) اعتماد کردن به عدد یک سنسور یکی از رایج‌ترین اشتباهات، تصمیم‌گیری بر اساس اطلاعات تنها یک سنسور است. دمای سالن ممکن است در نقاط مختلف یکسان نباشد و عواملی مانند جریان هوا، محل هیتر، ورودی هوا و تراکم گله باعث ایجاد اختلاف دما شوند. بنابراین اگر یک سنسور عددی متفاوت از انتظار نشان دهد، نباید بلافاصله دمای کل سالن را بر اساس همان عدد تغییر داد. روش بهتر: چند نقطه سالن پایش شود. اختلاف بین سنسورها بررسی شود. محل نصب سنسور بررسی شود. وضعیت گله نیز در کنار داده‌ها ارزیابی شود. اصل مهم: یک سنسور می‌تواند وضعیت یک نقطه را نشان دهد، اما لزوماً وضعیت کل سالن را نشان نمی‌دهد.   9-2) نصب سنسور در محل نامناسب گاهی سنسور کاملاً سالم است، اما عددی که نشان می‌دهد برای تصمیم‌گیری مناسب نیست. قرار گرفتن سنسور در نزدیکی: هیتر ورودی هوای سرد تابش مستقیم خورشید دیوار گوشه سالن پشت تجهیزات مسیر مستقیم جریان هوا می‌تواند باعث ایجاد یک اشتباه شود. همان‌طور که در بخش پنجم توضیح دادیم، محل نصب سنسور بخشی از فرآیند اندازه‌گیری است، نه یک موضوع فرعی!   9-2) بی‌توجهی به ارتفاع سنسور دمایی که یک سنسور در ارتفاع بالا اندازه‌گیری می‌کند الزاماً همان دمایی نیست که پرنده تجربه می‌کند. این مسئله در روزهای ابتدایی بسیار مهم‌تر است، زیرا جوجه‌ها در نزدیکی سطح بستر فعالیت می‌کنند. بنابراین اگر سنسور در ارتفاع نامناسب قرار گرفته باشد، ممکن است کنترلر دمایی را «مناسب» تشخیص دهد، در حالی که شرایط حرارتی در سطح گله متفاوت است.   9-4) توجه نکردن به دمای بستر در سنین ابتدایی، فقط دمای هوا اهمیت ندارد. جوجه تماس نزدیکی با بستر دارد و دمای سطح بستر می‌تواند بر شرایط حرارتی تجربه‌شده توسط آن اثر بگذارد. بنابراین در زمان جوجه‌ریزی، بررسی دمای بستر در کنار دمای هوا می‌تواند اطلاعات ارزشمندی ایجاد کند.   9-5) تنظیم دما فقط بر اساس سن گله سن گله یک عامل مهم برای تعیین دمای هدف است، اما تنها عامل نیست. شرایط واقعی سالن نیز باید در نظر گرفته شود: وزن پرنده تراکم گله رطوبت سرعت هوا نوع سالن وضعیت بستر اقلیم وضعیت گله بنابراین جدول دمایی باید به‌عنوان راهنمای تنظیمات استفاده شود، نه جایگزینی برای مشاهده و ارزیابی گله.   9-6) کاهش یا افزایش ناگهانی دما تغییر دمای هدف باید متناسب با مرحله پرورش و شرایط واقعی سالن انجام شود. تغییرات شدید و ناگهانی می‌تواند باعث ایجاد نوسان محیطی شود و سیستم گرمایش یا تهویه را نیز وارد چرخه‌های مکرر روشن و خاموش کند. بهتر است تغییرات برنامه‌ریزی‌شده باشند و پس از هر تغییر، پاسخ سالن و رفتار گله بررسی شود.   9-7) خاموش کردن تهویه برای حفظ دما این خطا به‌خصوص در فصل سرد اهمیت دارد. ممکن است مدیر فارم برای جلوگیری از افت دما، تهویه را بیش از حد کاهش دهد یا حتی متوقف کند. اما تهویه فقط برای کنترل دما نیست. تهویه برای کنترل: رطوبت آمونیاک دی‌اکسیدکربن کیفیت کلی هوا نیز ضروری است. بنابراین حفظ دما نباید به قیمت افت کیفیت هوا انجام شود.   9-8) استفاده از دما به‌عنوان تنها شاخص شرایط سالن ممکن است دما در محدوده مطلوب باشد، اما شرایط محیطی همچنان مناسب نباشد. برای مثال: دمای مناسب + رطوبت نامناسب  یا   دمای مناسب + آمونیاک بالا   یا  دمای مناسب + جریان هوای نامناسب می‌تواند شرایط متفاوتی برای پرنده ایجاد کند. به همین دلیل سیستم‌های پیشرفته‌تر به سمت کنترل چندپارامتری حرکت کرده‌اند و دما، رطوبت، جریان هوا و کیفیت هوا را همزمان در نظر می‌گیرند.   9-9) نادیده گرفتن رفتار گله یکی از بزرگ‌ترین خطاها این است که مدیر فارم فقط به نمایشگر کنترلر نگاه کند. پرندگان اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره شرایط واقعی محیط ارائه می‌کنند.   جدول ۲۶. رفتار گله و مواردی که باید بررسی شوند مشاهده بررسی احتمالی تجمع در نزدیکی منبع گرما احتمال سرد بودن محیط دور شدن بیش از حد از هیتر احتمال گرمای بیش از حد تجمع در یک نقطه خاص بررسی جریان هوا و اختلاف دما پراکندگی یکنواخت نشانه مطلوب‌تر از توزیع حرارتی تجمع نزدیک ورودی هوا بررسی جریان هوای ورودی بی‌قراری یا کاهش فعالیت بررسی مجموعه شرایط محیطی البته هیچ‌کدام از این رفتارها به‌تنهایی تشخیص قطعی نیستند و باید همراه با داده‌های محیطی تفسیر شوند.   9-10) نادیده گرفتن اختلاف دمای نقاط مختلف سالن در سالن‌های بزرگ، ممکن است میان ابتدای سالن، مرکز و انتهای سالن اختلاف قابل توجهی وجود داشته باشد. این اختلاف در سالن‌های دارای تهویه مکانیکی و به‌خصوص سیستم‌های تونلی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بنابراین یک عدد متوسط از دمای سالن همیشه تصویر کاملی ارائه نمی‌دهد. میانگین مناسب نمی‌تواند اختلاف شدید بین دو نقطه را پنهان کند. برای مثال، اگر یک نقطه سرد و نقطه دیگری گرم باشد، میانگین این دو شاید ظاهراً مناسب باشد، اما گله در واقع با دو محیط متفاوت مواجه است.   9-11) بی‌توجهی به خرابی یا Drift سنسور اگر یک سنسور برای مدت طولانی بدون بررسی مورد استفاده قرار گیرد، احتمال دارد خطای آن به‌تدریج افزایش یابد. در بخش ششم درباره Drift و اهمیت Verification و کالیبراسیون صحبت کردیم. اگر یک سنسور به‌طور مداوم عددی متفاوت از سایر سنسورها نشان می‌دهد، باید ابتدا موارد زیر بررسی شود: محل نصب شرایط جریان هوا کابل و اتصالات وضعیت خود سنسور مقایسه با سنسور مرجع و سپس درباره کالیبراسیون یا تعویض تصمیم‌گیری شود.   9-12) کالیبره نکردن سنسورها سنسور را نباید تجهیزی دانست که پس از نصب برای همیشه دقیق باقی می‌ماند. بررسی دوره‌ای و کالیبراسیون، به‌ویژه در سیستم‌هایی که کنترل محیط به داده سنسورها وابسته است، اهمیت دارد. بر اساس این مقاله چارچوب فایل ، Verification  دوره‌ای و کالیبراسیون حداقل سالانه به‌عنوان برنامه پیشنهادی مطرح شده است.   9-13) استفاده از یک تنظیم ثابت برای تمام فصل‌ها شرایط سالن در تابستان، زمستان و فصل‌های انتقالی یکسان نیست. بنابراین تنظیمات سیستم کنترل نیز باید با شرایط محیطی و اقلیمی هماهنگ شوند.   جدول ۲۷. تغییر اولویت مدیریت بر اساس فصل فصل اولویت اصلی تابستان دفع حرارت و جلوگیری از استرس گرمایی زمستان حفظ گرما همراه با تهویه کافی بهار مدیریت تغییرات دمایی پاییز مدیریت نوسان دما و حفظ کیفیت هوا   9-15) واکنش دیرهنگام به افزایش دما در شرایط گرم، منتظر ماندن تا دما به محدوده‌های بسیار بالا برسد و سپس فعال کردن سیستم سرمایش می‌تواند مدیریت را واکنشی کند. سیستم‌های پیشرفته‌تر می‌توانند از روند تغییرات دما و حتی داده‌های هواشناسی برای آماده‌سازی پیشگیرانه استفاده کنند. اما حتی در یک فارم معمولی نیز مشاهده روند افزایش دما می‌تواند به مدیر کمک کند زودتر تصمیم بگیرد.   9-15) نداشتن سیستم هشدار اگر کنترلر فقط دما را نمایش دهد اما در زمان خرابی تجهیزات یا افزایش شدید دما هشدار ندهد، بخشی از ارزش سیستم کنترل از بین می‌رود. سیستم هشدار می‌تواند در شرایطی مانند: قطع برق خرابی فن افزایش شدید دما کاهش شدید دما خرابی سنسور اختلال گرمایش به مدیر اطلاع دهد. در سیستم‌های حرفه‌ای، هشدار می‌تواند از طریق آژیر، پیامک یا سایر روش‌های ارتباطی ارسال شود.   9-16) نداشتن برنامه اضطراری حتی بهترین سیستم اتوماتیک نیز ممکن است با قطع برق، خرابی کنترلر، خرابی فن یا اختلال ارتباطی مواجه شود. بنابراین مدیریت دما باید یک برنامه اضطراری نیز داشته باشد.   جدول ۲۸. حداقل مواردی که باید برای شرایط اضطراری در نظر گرفته شوند وضعیت اقدام مورد نیاز قطع برق منبع برق پشتیبان خرابی فن امکان تهویه جایگزین خرابی سنسور سنسور یا مرجع جایگزین افزایش شدید دما هشدار و واکنش سریع خرابی سیستم کنترل امکان کنترل اضطراری اختلال سرمایش بررسی تهویه و تجهیزات جایگزین   9-17) اتوماسیون بدون کنترل انسانی اتوماسیون قرار نیست مدیر فارم را از فرآیند مدیریت حذف کند. سیستم خودکار باید کار مدیر را دقیق‌تر، سریع‌تر و قابل‌اعتمادتر کند، نه اینکه تمام تصمیم‌گیری را بدون نظارت انسانی انجام دهد.   چک‌لیست خطاهای رایج سنسورها ☐  فقط به یک سنسور متکی نیستیم.☐  محل نصب سنسورها مناسب است.☐  ارتفاع سنسورها با سن گله هماهنگ است.☐  سنسورها به‌طور دوره‌ای بررسی می‌شوند.☐  کالیبراسیون و Verification انجام می‌شود. مدیریت سالن ☐  رفتار گله بررسی می‌شود.☐  دمای بستر در روزهای ابتدایی بررسی می‌شود.☐  اختلاف دمای نقاط مختلف سالن کنترل می‌شود.☐  دما در کنار تهویه و کیفیت هوا ارزیابی می‌شود.☐  تنظیمات با فصل و شرایط اقلیمی هماهنگ است. سیستم کنترل ☐  هشدارهای مناسب فعال هستند.☐  برای قطع برق برنامه اضطراری وجود دارد.☐  سیستم تهویه پشتیبان یا روش اضطراری مشخص است.☐  داده‌های محیطی ثبت و قابل بررسی هستند.   جمع‌بندی بخش نهم بخش مهمی از مشکلات مدیریت دمای سالن، از کمبود تجهیزات ناشی نمی‌شود؛ بلکه از استفاده نادرست از تجهیزات موجود ناشی می‌شود. اعتماد به یک سنسور، نصب نادرست، بی‌توجهی به ارتفاع سنسور، نادیده گرفتن رفتار گله، قطع بیش از حد تهویه در زمستان، بی‌توجهی به اختلاف دمای نقاط مختلف سالن و نبود برنامه اضطراری، از مهم‌ترین خطاهایی هستند که باید از آنها جلوگیری شود. در نهایت، مدیریت صحیح دما باید بر سه پایه استوار باشد: داده قابل اعتماد + تفسیر صحیح + واکنش مناسب و هر سه مورد باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند.   10) مدیریت دما در شرایط استرس گرمایی و سرمایی مرغ گوشتی استرس حرارتی یکی از مهم‌ترین پیامدهای نامناسب بودن شرایط محیطی در سالن مرغ گوشتی است. نکته مهم این است که دمای هوا به‌تنهایی تعیین‌کننده میزان استرس حرارتی پرنده نیست. دما، رطوبت نسبی و سرعت جریان هوا با یکدیگر بر شرایط حرارتی تجربه‌شده توسط مرغ اثر می‌گذارند. بنابراین در شرایط گرم یا سرد، مدیریت صحیح باید از یک سؤال ساده، یعنی «دمای سالن چند درجه است؟»، فراتر برود.   10-1) استرس گرمایی چیست؟ زمانی که پرنده نتواند به اندازه کافی حرارت تولیدشده در بدن را دفع کند، تعادل حرارتی بدن برهم می‌خورد و استرس گرمایی ایجاد می‌شود. این مشکل در مرغ‌های گوشتی سنگین‌تر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا پرنده بزرگ‌تر حرارت بیشتری تولید می‌کند و دفع این حرارت به شرایط محیطی مناسب‌تری نیاز دارد. استرس گرمایی می‌تواند به دو شکل کلی دیده شود: استرس گرمایی حاد: معمولاً در دوره‌های کوتاه و شرایط شدید گرمایی رخ می‌دهد و در صورت شدت بالا می‌تواند به تلفات سریع منجر شود. استرس گرمایی مزمن: در شرایطی که پرنده برای مدت طولانی تحت فشار گرمایی قرار داشته باشد، می‌تواند با کاهش رشد و افت عملکرد همراه شود.   10-2) چرا دمای هوا به‌تنهایی کافی نیست؟ فرض کنید دمای سالن در دو شرایط مختلف یکسان باشد، اما در یک حالت رطوبت بالا و در حالت دیگر پایین باشد. توانایی پرنده برای دفع حرارت در این دو شرایط یکسان نخواهد بود. به همین دلیل، هنگام ارزیابی استرس گرمایی باید حداقل این سه عامل در کنار یکدیگر بررسی شوند: دما، رطوبت و سرعت هوا   10-3) نقش سرعت هوا در شرایط گرم افزایش مناسب سرعت جریان هوا می‌تواند به دفع حرارت از بدن پرنده کمک کند. به همین دلیل، در شرایط گرم یکی از اقدامات اصلی مدیریت، افزایش جریان هوا از طریق سیستم تهویه است. فایل اصلی نیز افزایش سرعت جریان هوا توسط فن‌ها را در کنار سرمایش تبخیری و سایر اقدامات، از راهکارهای مدیریت استرس گرمایی معرفی می‌کند. اما این نکته بسیار مهم است: افزایش سرعت هوا باید متناسب با سن و شرایط گله انجام شود. سرعت هوای مناسب برای مرغ سنگین در شرایط گرم را نمی‌توان بدون توجه به سن و شرایط محیطی به جوجه‌های کم‌سن تعمیم داد.   10-4) علائم رفتاری استرس گرمایی رفتار گله می‌تواند یکی از نخستین نشانه‌های بروز استرس گرمایی باشد. جدول زیر برخی از نشانه‌های وقوع استرس گرمایی در گله را نشان می‌دهد.   جدول ۲۹. برخی نشانه‌های قابل مشاهده در شرایط گرمایی مشاهده برداشت احتمالی افزایش تنفس و باز ماندن منقار تلاش برای دفع حرارت کاهش فعالیت واکنش به شرایط نامطلوب دور شدن از یکدیگر تلاش برای افزایش سطح تماس با هوا افزایش مصرف آب پاسخ به شرایط گرم تجمع در مناطق دارای جریان هوا تلاش برای کاهش بار حرارتی افت مصرف خوراک یکی از پیامدهای شناخته‌شده گرما این علائم باید در کنار داده‌های سنسورها و شرایط سالن تفسیر شوند و نباید هر تغییر رفتاری را صرفاً به دما نسبت داد.   10-5) شاخص دما و رطوبت (THI) یکی از روش‌های ارزیابی شرایط گرمایی، استفاده از شاخص دما-رطوبت یا THI است. مزیت این شاخص آن است که برخلاف نگاه کردن به دمای هوا به‌تنهایی، اثر رطوبت را نیز وارد ارزیابی می‌کند.   جدول ۳۰. طبقه‌بندی THI بر اساس فایل اصلی THI وضعیت کمتر از 70 منطقه راحتی 70 تا 75 هشدار اولیه 76 تا 81 هشدار جدی 82 تا 85 خطر بیشتر از 85 وضعیت اضطراری   نکته علمی مهم: این جدول باید به‌عنوان چارچوب ارائه‌شده در منبع اولیه مقاله دیده شود، نه یک مرز قطعی و مستقل از سن، وزن، سازگاری پرنده، سرعت هوا و شرایط سالن. خود منابع علمی نیز نشان داده‌اند که پاسخ حرارتی مرغ به تعامل چند عامل محیطی وابسته است.   10-6) سنسور دما و رطوبت در مدیریت استرس گرمایی در شرایط گرم، استفاده از سنسورهایی که بتوانند دما و رطوبت را همزمان ثبت کنند مزیت مهمی دارد. این اطلاعات می‌توانند برای: محاسبه THI تشخیص افزایش رطوبت بررسی روند شرایط محیطی ایجاد هشدار کمک به تصمیم‌گیری سیستم سرمایش استفاده شوند.   10-7) اقدام اول در گرمای شدید: افزایش جریان هوا در شرایط گرم، یکی از اولین ابزارهای مدیریتی، تهویه مؤثر و افزایش سرعت هوا در محدوده مناسب است. این موضوع به‌خصوص برای پرندگان بزرگ اهمیت دارد. سیستم تهویه باید بتواند هوای گرم را از سالن خارج کرده و شرایط جریان هوا را در سطح گله بهبود دهد. در سالن‌های تونلی، طراحی صحیح جریان هوا اهمیت بسیار زیادی پیدا می‌کند، زیرا سرعت و توزیع هوا در طول سالن می‌تواند بر شرایط حرارتی پرنده اثر بگذارد.   10-8) سرمایش تبخیری در شرایط گرم، سیستم‌های سرمایش تبخیری مانند پد کولینگ (Cooling Pad) می‌توانند برای کاهش دمای هوای ورودی مورد استفاده قرار گیرند. اما عملکرد سرمایش تبخیری به شرایط رطوبتی محیط وابسته است. هرچه هوای ورودی رطوبت بیشتری داشته باشد، ظرفیت آن برای دریافت رطوبت اضافی کاهش پیدا می‌کند. بنابراین در شرایط بسیار مرطوب، انتظار کاهش دمای مشابه شرایط خشک منطقی نیست.   10-9) تراکم گله و استرس گرمایی تراکم بالای گله در شرایط گرم می‌تواند مدیریت حرارتی را دشوارتر کند. تعداد بیشتر پرندگان در واحد سطح یعنی: تولید حرارت بیشتر تولید رطوبت بیشتر نیاز بیشتر به تهویه احتمال تجمع بیشتر پرندگان البته مقدار تراکم مناسب باید بر اساس وزن نهایی مورد انتظار، شرایط اقلیمی، طراحی سالن و ظرفیت سیستم تهویه تعیین شود و نمی‌توان یک عدد ثابت را برای همه فارم‌ها تجویز کرد.   10-10) مدیریت خوراک و آب در شرایط گرمایی در شرایط گرمایی، رفتار مصرف خوراک و آب تغییر می‌کند. تغییر برنامه غذایی و نور و استفاده از برخی افزودنی‌های مقابله با استرس در آب و دان را به‌عنوان بخشی از راهکارهای مدیریتی مطرح می‌شود. با این حال، این بخش نیازمند تفکیک دقیق بین اقدامات محیطی اصلی و مداخلات تغذیه‌ای است. در این مقاله، اصل اول همچنان مدیریت محیط است: تهویه مناسب + سرعت هوای مناسب + سرمایش مؤثر + دسترسی مناسب به آب و اقدامات تغذیه‌ای باید متناسب با جیره، وضعیت گله و نظر متخصص تغذیه اجرا شوند.   10-11) استرس سرمایی چیست؟ در طرف مقابل، زمانی که شرایط محیطی باعث شود پرنده بیش از ظرفیت مناسب خود گرما از دست بدهد، استرس سرمایی ایجاد می‌شود. این مسئله در جوجه‌های کم‌سن اهمیت بیشتری دارد، زیرا توانایی تنظیم دمای بدن آنها هنوز کامل نشده است. در چنین شرایطی، هدف فقط افزایش دمای هوای سالن نیست. باید اطمینان حاصل شود که: منبع گرما عملکرد مناسبی دارد. هوای سرد مستقیماً به جوجه برخورد نمی‌کند. بستر شرایط مناسبی دارد. تهویه ضروری همچنان برقرار است. اختلاف دمای نقاط مختلف سالن کنترل شده است.   10-12) علائم احتمالی سرما در جوجه‌ها رفتار جوجه‌ها در شرایط سرد نیز اطلاعات مهمی ارائه می‌دهد.   جدول ۳۱. رفتار جوجه و احتمال مشکل حرارتی رفتار احتمال تجمع زیر هیتر سرد بودن محیط یا منطقه اطراف تجمع و فشردگی شدید سرمای قابل توجه یا جریان هوای نامناسب پراکندگی در اطراف منبع گرما شرایط مطلوب‌تر تجمع در یک نقطه بررسی جریان هوا و نقاط سرد کاهش فعالیت بررسی شرایط محیطی و سلامت در اینجا نیز رفتار گله به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست و باید با داده سنسورها تطبیق داده شود.   10-13) سرمایش ناخواسته ناشی از تهویه یکی از مشکلات مهم در روزهای سرد، ورود هوای تازه با الگوی نامناسب است. تهویه ضروری است، اما اگر هوای ورودی مستقیماً روی جوجه‌ها فرود بیاید، ممکن است سرمایش ناخواسته ایجاد شود. بنابراین در فصل سرد، هدف: کم کردن تهویه تا حد ممکن نیست؛ بلکه تأمین حداقل تهویه لازم بدون ایجاد جریان هوای نامطلوب در سطح جوجه‌هاست. این همان تعادلی است که در فصل‌های قبلی نیز بر آن تأکید شد.   10-14) رطوبت و استرس سرمایی در شرایط سرد، کاهش بیش از حد تهویه می‌تواند باعث تجمع رطوبت شود. رطوبت بالا می‌تواند به: افزایش رطوبت بستر افزایش مشکلات مرتبط با بستر افزایش گازهای نامطلوب منجر شود. به همین دلیل، کنترل دما در زمستان باید همراه با کنترل کیفیت هوا و رطوبت انجام شود.   10-15) تفاوت مدیریت استرس گرمایی و سرمایی جدول ۳۲. مقایسه دو وضعیت عامل استرس گرمایی استرس سرمایی مشکل اصلی دفع ناکافی حرارت از دست دادن بیش از حد حرارت اقدام کلیدی افزایش دفع حرارت تأمین و حفظ گرمای مناسب نقش تهویه افزایش جریان هوا و دفع گرما تأمین حداقل تهویه بدون ایجاد جریان نامطلوب سن حساس‌تر پرندگان بزرگ‌تر، به‌خصوص در گرمای شدید جوجه‌های کم‌سن پارامترهای مهم دما، رطوبت، سرعت هوا دما، جریان هوا، رطوبت شاخص مهم رفتاری تنفس، کاهش فعالیت، پراکندگی تجمع، فشردگی، نزدیک شدن به منبع گرما   10-16) مدیریت پیشگیرانه بهتر از واکنش دیرهنگام است یکی از مهم‌ترین اصول مدیریت استرس حرارتی، پیشگیری است. اگر سیستم کنترل تنها زمانی وارد عمل شود که دمای سالن به سطح خطرناک رسیده باشد، بخشی از فرصت مدیریت از دست رفته است. بهتر است مدیر فارم از قبل بداند: پیش‌بینی دمای محیط چیست؟ ظرفیت تهویه سالن چقدر است؟ تجهیزات سرمایش در چه وضعیتی هستند؟ سن و وزن گله چقدر است؟ کدام سنسورها قابل اعتماد هستند؟ در صورت قطع برق چه اتفاقی می‌افتد؟ در سیستم‌های پیشرفته، حتی داده‌های هواشناسی می‌توانند برای آماده‌سازی پیشگیرانه شرایط سالن مورد استفاده قرار گیرند.   چک‌لیست آمادگی برای موج گرما قبل از شروع گرمای شدید ☐ عملکرد تمام فن‌ها بررسی شود.☐ سیستم سرمایش تبخیری بررسی شود.☐ سنسورهای دما و رطوبت کنترل شوند.☐ هشدارهای سیستم بررسی شوند.☐ برق اضطراری آزمایش شود.☐ دسترسی گله به آب بررسی شود.☐ تراکم گله و ظرفیت تهویه ارزیابی شود. هنگام گرمای شدید ☐ دما و رطوبت به‌صورت مستمر پایش شوند.☐ رفتار گله بررسی شود.☐ جریان هوا در سطح پرنده بررسی شود.☐ عملکرد فن‌ها و سرمایش کنترل شود.☐ وضعیت آب مصرفی زیر نظر باشد.☐ هرگونه افزایش غیرعادی تلفات یا بی‌حالی سریعاً بررسی شود.   چک‌لیست شرایط سرد قبل از ورود هوای سرد ☐ هیترها بررسی شوند.☐ سنسورها بررسی و در صورت نیاز Verification شوند.☐ ورودی‌های هوا تنظیم شوند.☐ جریان مستقیم هوای سرد روی جوجه‌ها بررسی شود.☐ وضعیت بستر بررسی شود.☐ سیستم برق اضطراری آماده باشد. هنگام سرما ☐ دما در چند نقطه سالن بررسی شود.☐ رفتار جوجه‌ها کنترل شود.☐ تهویه حداقلی حفظ شود.☐ رطوبت و کیفیت هوا بررسی شوند.☐ تجمع غیرعادی جوجه‌ها بررسی شود.   10-17) مهم‌ترین اصل در استرس حرارتی در شرایط بحرانی، نباید یک پارامتر را جدا از سایر عوامل تغییر داد. برای مثال: افزایش دما → افزایش تهویه اما باید همزمان بررسی شود: رطوبت چقدر است؟ سرعت هوا در سطح گله چقدر است؟ سن و وزن پرنده چقدر است؟ سیستم سرمایش چه ظرفیتی دارد؟ رفتار گله چه تغییری کرده است؟ این نگاه چندعاملی همان چیزی است که مدیریت دما را از یک «تنظیم ترموستات» به یک سیستم مدیریت محیطی واقعی تبدیل می‌کند.   جمع‌بندی بخش دهم استرس حرارتی در مرغ گوشتی نتیجه تعامل چند عامل محیطی است و نمی‌توان آن را صرفاً بر اساس دمای هوا ارزیابی کرد. دما، رطوبت نسبی و سرعت جریان هوا باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. در شرایط گرم، افزایش جریان هوا، استفاده صحیح از سرمایش تبخیری و مدیریت تراکم از اقدامات اصلی هستند. در شرایط سرد نیز حفظ گرمای مناسب باید همراه با تهویه کافی برای کنترل رطوبت و کیفیت هوا انجام شود. در نهایت، سنسور عدد را اندازه می‌گیرد، اما وضعیت واقعی گله نتیجه تعامل دما، رطوبت، جریان هوا، سن پرنده و شرایط سالن است.   11) راهنمای عملی تنظیم و پایش دما در مرغداری تا اینجا درباره اهمیت دما، سنسورها، محل نصب، کالیبراسیون، سیستم‌های کنترل، مراحل مختلف پرورش و استرس گرمایی و سرمایی صحبت کردیم. در این بخش، این مباحث را به یک روال اجرایی قابل استفاده در فارم تبدیل می‌کنیم.   11-1) قبل از ورود جوجه، دمای سالن را کنترل و آماده کنید کنترل دما از لحظه ورود جوجه شروع نمی‌شود، بلکه باید پیش از جوجه‌ریزی آغاز شده باشد. جوجه‌های تازه هچ‌شده به دلیل ضعف سیستم تنظیم دمای بدن، وابستگی زیادی به شرایط محیطی دارند. فایل اصلی نیز دوره برودر را حساس‌ترین مرحله مدیریت دما معرفی کرده و دمای مطلوب را در سطح جوجه حدود ۳۲ تا ۳۴ درجه سانتی‌گراد ذکر می‌کند.   چک‌لیست پیش از جوجه‌ریزی مورد بررسی سیستم گرمایش روشن و آماده کار باشد سنسورها سالم و قابل اعتماد باشند کنترلر تنظیمات بررسی شود تهویه عملکرد فن‌ها و ورودی‌ها بررسی شود بستر دمای مناسب و شرایط یکنواخت داشته باشد هشدارها فعال و آزمایش شده باشند برق اضطراری آماده بهره‌برداری باشد   11-2) دمای هدف را بر اساس سن گله تنظیم کنید دمای سالن نباید از روز اول تا پایان دوره ثابت باقی بماند. کاهش تدریجی دما از حدود ۳۴ درجه سانتی‌گراد در روز اول تا حدود ۱۸ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد در ۴۲ روزگی را به‌عنوان برنامه استاندارد معرفی می‌شود.   جدول ۳۳. روند کلی تنظیم دما مرحله رویکرد روزهای اول دمای بالاتر و پایش بسیار دقیق هفته اول حفظ شرایط پایدار در سطح جوجه هفته‌های بعد کاهش تدریجی دما دوره رشد کاهش بیشتر دمای هدف همزمان با رشد پرنده دوره پایانی دمای پایین‌تر و توجه بیشتر به دفع حرارت   نکته: اعداد دقیق تنظیمات باید بر اساس راهنمای نژاد، سن، شرایط سالن و وضعیت واقعی گله تعیین شوند. فایل اصلی نیز تأکید می‌کند که برنامه حرارتی نژادهایی مانند راس، کاب و هابارد می‌تواند تفاوت‌هایی داشته باشد و باید راهنمای مربوط به هر نژاد رعایت شود.   11-3) فقط یک نقطه از سالن را اندازه‌گیری نکنید یکی از اصول مهم پایش عملی این است که دمای یک نقطه را به‌عنوان نماینده کل سالن در نظر نگیریم. در سالن‌های بزرگ، اختلاف دما ممکن است در نقاط مختلف ایجاد شود. به همین دلیل، بهتر است سنسورها به‌گونه‌ای توزیع شوند که بتوانند وضعیت بخش‌های مختلف سالن را نشان دهند.   11-4) دمای سطح جوجه را در دوره برودر بررسی کنید در روزهای ابتدایی، عددی که سنسور در ارتفاع نامناسب نشان می‌دهد ممکن است با دمایی که جوجه واقعاً تجربه می‌کند متفاوت باشد. بنابراین در دوره برودر بهتر است علاوه بر دمای عمومی سالن، شرایط حرارتی در سطح جوجه نیز بررسی شود. این موضوع به‌خصوص زمانی اهمیت دارد که رفتار گله با عدد نمایش داده‌شده توسط کنترلر همخوانی نداشته باشد.   11-5) عدد کنترلر را با رفتار گله تطبیق دهید پس از تنظیم دما، مدیر فارم نباید کار را تمام‌شده تلقی کند. باید بررسی شود که گله در شرایط ایجادشده چگونه رفتار می‌کند.   جدول ۳۴. بررسی سریع وضعیت گله وضعیت مشاهده‌شده اقدام اولیه پراکندگی مناسب جوجه‌ها ادامه پایش تجمع شدید زیر هیتر بررسی احتمال سرما فاصله گرفتن از منبع گرما بررسی احتمال گرمای بیش از حد تجمع در یک ناحیه بررسی جریان هوا و اختلاف دما بی‌قراری یا تغییر غیرعادی رفتار بررسی همزمان دما، تهویه و سایر عوامل این جدول ابزار تشخیص اولیه است، نه جایگزین بررسی علمی شرایط سالن.   11-6) هر تغییر دما باید با بررسی شرایط همراه باشد فرض کنیم کنترلر دمای بالاتری را نشان می‌دهد. قبل از تغییر تنظیمات، این موارد بررسی شوند: آیا سنسور درست کار می‌کند؟ آیا چند سنسور همین افزایش را نشان می‌دهند؟ آیا رطوبت تغییر کرده است؟ آیا سرعت هوا مناسب است؟ آیا رفتار گله تغییر کرده است؟ آیا سیستم گرمایش یا تهویه عملکرد طبیعی دارد؟ این روش از واکنش‌های عجولانه جلوگیری می‌کند.   11-7) پایش روزانه دما پایش روزانه باید یک فرآیند مشخص و تکرارشونده باشد.   جدول ۳۵. چک‌لیست پایش روزانه مورد وضعیت دمای تمام سنسورها ☐ اختلاف بین سنسورها ☐ وضعیت گله ☐ عملکرد هیترها ☐ عملکرد فن‌ها ☐ وضعیت ورودی‌های هوا ☐ رطوبت ☐ هشدارهای سیستم ☐ ثبت اطلاعات ☐ اگر سیستم ثبت داده داشته باشد، اطلاعات دمایی را می‌توان با فرکانس بالا ذخیره کرد. فایل اصلی اشاره می‌کند که سیستم‌های نوین حتی امکان جمع‌آوری داده‌های دمایی در فواصل چندثانیه‌ای را فراهم می‌کنند.   11-8) ثبت داده‌ها را جدی بگیرید با بررسی داده‌های گذشته می‌توان متوجه شد که آیا یک مشکل: ناگهانی ایجاد شده به‌تدریج شکل گرفته فقط در ساعات خاصی رخ می‌دهد یا در یک نقطه مشخص سالن تکرار می‌شود. برای مثال، اگر دمای نیمه انتهایی سالن به‌تدریج افزایش پیدا کند، این روند می‌تواند نشانه‌ای از مشکل در فن یا انسداد ورودی هوا باشد.   11-9) اختلاف بین سنسورها را بررسی کنید اگر سنسورها عددهای متفاوتی نشان دهند، سه احتمال اصلی وجود دارد: واقعاً اختلاف دمایی در سالن وجود دارد. محل نصب سنسورها متفاوت و نامناسب است. یکی از سنسورها دچار خطا شده است. بنابراین اختلاف سنسورها نباید بلافاصله با تغییر تنظیمات سیستم پاسخ داده شود. ابتدا باید علت اختلاف مشخص شود.   11-10) برنامه Verification و کالیبراسیون داشته باشید سنسورها باید به‌صورت دوره‌ای بررسی شوند. برای مقایسه سنسورها با تجهیزات مرجع، انجام مقایسه در چند نقطه سالن و به‌صورت دوره‌ای را مطرح است و مواردی مانند عدم امکان کالیبراسیون در محدوده مجاز و آسیب فیزیکی را از نشانه‌های نیاز به تعویض سنسور می‌باشد.   جدول ۳۶. برنامه پیشنهادی کنترل سنسورها فعالیت زمان بررسی ظاهری دوره‌ای مقایسه عملکرد دوره‌ای Verification طبق برنامه فارم کالیبراسیون حداقل سالانه طبق چارچوب مقاله تعویض در صورت خرابی یا عدم امکان کالیبراسیون   11-11) در زمستان فقط دما را کنترل نکنید در فصل سرد، ممکن است مدیر فارم برای حفظ دمای مناسب، تهویه را بیش از حد کاهش دهد. این کار می‌تواند باعث افزایش: رطوبت CO₂ NH₃ شود. برای فصل زمستان، ترکیب سنسورهای دما با سنسورهای CO₂ و NH₃ را پیشنهاد می‌شود.   11-12) در تابستان فقط دمای هوا را پایین نیاورید در تابستان باید به شرایط حرارتی واقعی پرنده توجه کرد. دما، رطوبت و جریان هوا در کنار یکدیگر اهمیت دارند و افزایش تهویه و فعال‌سازی سیستم‌های خنک‌کننده از اقدامات اصلی فصل گرم هستند. در مناطق گرمسیری، پیشگیری از استرس گرمایی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ در مناطق سردسیر، حفظ گرما و کیفیت هوا اولویت بالاتری دارد.   11-13) از یک برنامه ثابت برای همه سالن‌ها استفاده نکنید حتی اگر دو سالن در یک فارم وجود داشته باشند، ممکن است شرایط حرارتی آنها کاملاً یکسان نباشد. تفاوت در: جهت سالن سیستم تهویه نوع هیتر ظرفیت فن عایق‌بندی تراکم گله وضعیت تجهیزات می‌تواند باعث شود تنظیمات یکسان، نتیجه یکسانی ایجاد نکند. به همین دلیل، تنظیمات باید بر اساس داده واقعی همان سالن کنترل و اصلاح شوند.   11-4) پایش دما باید با سایر پارامترها یکپارچه باشد مدیریت دما نباید به‌صورت مستقل انجام شود و باید همراه با رطوبت، جریان هوا، کیفیت هوا، نور و تراکم گله بررسی شود. بنابراین می‌توان یک مدل ساده مدیریتی برای فارم تعریف کرد: دما → چه وضعیتی دارد؟ رطوبت → چه وضعیتی دارد؟ هوا → چگونه حرکت می‌کند؟ گله → چه رفتاری دارد؟ تجهیزات → آیا درست کار می‌کنند؟ و در نهایت: آیا نیاز به تغییر تنظیمات وجود دارد؟   11-14) چه زمانی تنظیمات را تغییر دهیم؟ تغییر تنظیمات باید زمانی انجام شود که شواهد کافی برای آن وجود داشته باشد. فرآیند پیشنهادی: ۱. مشاهده مشکل ↓ ۲. بررسی داده سنسورها ↓ ۳. بررسی وضعیت گله ↓ ۴. بررسی تجهیزات ↓ ۵. بررسی تهویه و رطوبت ↓ ۶. تعیین علت احتمالی ↓ ۷. اصلاح تنظیمات ↓ ۸. بررسی پاسخ سالن این فرآیند از تغییرات مکرر و بی‌دلیل جلوگیری می‌کند.   11-16) یک چک‌لیست کامل برای مدیر فارم قبل از جوجه‌ریزی ☐ گرمایش آماده است.☐ سنسورها سالم هستند.☐ کنترلر تنظیم شده است.☐ تهویه بررسی شده است.☐ بستر آماده است.☐ سیستم هشدار آزمایش شده است.☐ برق اضطراری آماده است. هر روز ☐ دمای سنسورها بررسی شده است.☐ اختلاف نقاط مختلف بررسی شده است.☐ رفتار گله بررسی شده است.☐ هیترها بررسی شده‌اند.☐ فن‌ها بررسی شده‌اند.☐ رطوبت بررسی شده است.☐ داده‌ها ثبت شده‌اند. در شرایط گرم ☐ تهویه کافی است.☐ سرعت هوا مناسب است.☐ سیستم سرمایش فعال و سالم است.☐ آب کافی در اختیار گله است.☐ هشدار دمای بالا فعال است. در شرایط سرد ☐ گرمایش کافی است.☐ جریان مستقیم هوای سرد روی پرنده وجود ندارد.☐ تهویه حداقلی حفظ شده است.☐ رطوبت و کیفیت هوا کنترل می‌شوند. دوره‌ای ☐ سنسورها Verification شده‌اند.☐ کالیبراسیون انجام شده است.☐ تجهیزات گرمایشی و سرمایشی سرویس شده‌اند.☐ عملکرد فن‌ها بررسی شده است.☐ سیستم هشدار و برق اضطراری آزمایش شده است.   11-17) یک اصل مهم برای مدیریت دما مدیریت دما را می‌توان در یک زنجیره ساده خلاصه کرد: اندازه‌گیری صحیح → تحلیل داده → مشاهده گله → بررسی تجهیزات → تصمیم → اقدام → ارزیابی مجدد اگر یکی از این حلقه‌ها حذف شود، احتمال تصمیم اشتباه افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، هدف یک سیستم کنترل خوب صرفاً این نیست که دما را روی یک عدد مشخص نگه دارد؛ بلکه باید بتواند شرایط واقعی سالن را اندازه‌گیری، تغییرات را تشخیص و امکان واکنش سریع و منطقی را فراهم کند.   جمع‌بندی بخش یازدهم مدیریت عملی دما از پیش از ورود جوجه آغاز می‌شود و تا پایان دوره ادامه دارد. دمای هدف باید متناسب با سن و نژاد گله تنظیم شود و در کنار آن، محل سنسورها، اختلاف دمای نقاط مختلف، رفتار گله، رطوبت، تهویه و کیفیت هوا نیز مورد توجه قرار گیرد. همچنین استفاده از ثبت داده‌ها امکان شناسایی روندهای غیرعادی را فراهم می‌کند و می‌تواند به تشخیص زودهنگام مشکلاتی مانند اختلال فن یا ورودی هوا کمک کند. در مرغداری، مدیریت دما یعنی مدیریت شرایطی که پرنده واقعاً تجربه می‌کند، نه صرفاً مدیریت عددی که روی نمایشگر کنترلر دیده می‌شود.   نتیجه‌گیری نهایی مدیریت دما در مرغداری گوشتی، زمانی موفق است که عدد مناسب، در مکان مناسب، در زمان مناسب و در کنار تفسیر صحیح وضعیت گله مورد استفاده قرار گیرد. دمای مناسب جوجه یک‌روزه با دمای مناسب مرغ سنگین در پایان دوره یکسان نیست. همچنین دمای یکسان در دو سالن الزاماً شرایط حرارتی یکسانی برای پرنده ایجاد نمی‌کند، زیرا رطوبت، سرعت هوا، تهویه، بستر و تراکم گله نیز در نتیجه نهایی نقش دارند. از سوی دیگر، یک سیستم پایش حرفه‌ای تنها برای نمایش دما نیست. سنسورهای مناسب، نصب صحیح، ثبت داده‌ها، هشدار، Verification و کالیبراسیون، امکان می‌دهند مشکلات محیطی زودتر شناسایی شوند و تصمیم مدیریتی بر اساس داده واقعی و وضعیت گله گرفته شود. در نهایت می‌توان گفت: هدف مدیریت دما، ثابت نگه داشتن یک عدد روی نمایشگر نیست؛ هدف ایجاد محیطی پایدار و مناسب برای رشد، سلامت و عملکرد گله است.     سؤالات متداول درباره مدیریت دما در مرغ گوشتی 1- دمای مناسب سالن مرغ گوشتی در روزهای اول چقدر است؟ در روزهای ابتدایی، دمای مورد نیاز جوجه بالاتر است و در فایل مبنا برای روزهای ۱ تا ۳ حدود ۳۲ تا ۳۴ درجه سانتی‌گراد در نظر گرفته شده است. با افزایش سن، دمای هدف باید به‌صورت تدریجی کاهش پیدا کند. البته دمای مناسب باید در کنار رفتار جوجه، دمای بستر، رطوبت و شرایط تهویه ارزیابی شود و نباید تنها بر اساس عدد کنترلر تصمیم‌گیری کرد.   2- دمای سالن مرغ گوشتی در پایان دوره باید چند درجه باشد؟ بر اساس برنامه دمایی ارائه‌شده در فایل مبنا، در سن ۳۶ تا ۴۲ روزگی دمای هدف حدود ۱۸ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد در نظر گرفته شده است. این مقدار یک محدوده راهنماست و شرایط واقعی سالن، نژاد، وزن گله، رطوبت و سرعت هوا نیز باید در تصمیم‌گیری لحاظ شوند.   3- آیا فقط دمای هوا برای کنترل شرایط سالن کافی است؟ خیر. دمای هوا به‌تنهایی نمی‌تواند شرایط حرارتی پرنده را به‌طور کامل توصیف کند. رطوبت نسبی و سرعت جریان هوا نیز بر شرایط حرارتی تجربه‌شده توسط مرغ اثر می‌گذارند. «دمای مؤثر» حاصل تعامل دما، رطوبت و سرعت هوا معرفی شده است.   4- چرا رفتار مرغ‌ها برای مدیریت دما اهمیت دارد؟ رفتار گله می‌تواند اطلاعاتی درباره شرایط حرارتی واقعی سالن ارائه کند. جوجه‌هایی که شرایط مناسبی دارند معمولاً پراکندگی یکنواخت‌تری در سالن دارند. تجمع زیر هیتر می‌تواند نشانه سرما باشد و فاصله گرفتن از منبع گرما، باز کردن بال‌ها و افزایش تنفس می‌تواند با گرمای بیش از حد مرتبط باشد. البته رفتار گله باید همراه با داده سنسورها و بررسی سایر شرایط محیطی تفسیر شود.   5- اگر دمای روی کنترلر مناسب باشد، آیا یعنی شرایط سالن مناسب است؟ لزومـاً خیر. ممکن است سنسور در محل نامناسب قرار گرفته باشد یا دمای بخش‌های مختلف سالن با یکدیگر تفاوت داشته باشد. همچنین ممکن است دمای هوا مناسب باشد اما رطوبت، جریان هوا یا کیفیت هوا شرایط مطلوبی نداشته باشد. بنابراین عدد کنترلر باید در کنار وضعیت واقعی گله و سایر داده‌های محیطی تفسیر شود.   6- چند سنسور دما برای یک سالن مرغداری لازم است؟ تعداد سنسورها به اندازه و طراحی سالن، سیستم تهویه، تعداد بخش‌های سالن و هدف سیستم پایش بستگی دارد و نمی‌توان یک تعداد ثابت را برای تمام سالن‌ها تعیین کرد. اصل مهم این است که سنسورها باید بتوانند اختلاف شرایط حرارتی نقاط مختلف سالن را آشکار کنند و صرفاً یک نقطه را نمایندگی نکنند.   7- بهترین محل نصب سنسور دما در سالن مرغ گوشتی کجاست؟ سنسور باید در محلی نصب شود که شرایط حرارتی واقعی گله را تا حد امکان نمایندگی کند و نباید در معرض منابع مستقیم گرما، تابش مستقیم یا جریان غیرطبیعی هوا قرار داشته باشد. ارتفاع نصب نیز اهمیت دارد و به‌خصوص در دوره برودر باید شرایط حرارتی در سطح فعالیت جوجه مورد توجه قرار گیرد.   8- چرا دمای بستر در روزهای ابتدایی اهمیت دارد؟ جوجه در روزهای ابتدایی تماس نزدیکی با بستر دارد و بخش قابل توجهی از زمان خود را روی آن سپری می‌کند. بنابراین ممکن است دمای هوای اندازه‌گیری‌شده مناسب باشد اما سطح بستر شرایط حرارتی مطلوبی نداشته باشد.   9- استرس گرمایی مرغ گوشتی چه علائمی دارد؟ از علائم قابل توجه می‌توان به افزایش تنفس، باز ماندن منقار، کاهش فعالیت، تغییر الگوی پراکندگی گله و افزایش مصرف آب اشاره کرد. استرس گرمایی می‌تواند حاد یا مزمن باشد. نوع حاد ممکن است در دوره‌های گرمای شدید و کوتاه‌مدت رخ دهد، در حالی که استرس مزمن می‌تواند با کاهش رشد و عملکرد همراه باشد.   10- برای کاهش استرس گرمایی در مرغداری چه اقداماتی باید انجام شود؟ اقدامات اصلی شامل: افزایش مناسب سرعت جریان هوا استفاده صحیح از سرمایش تبخیری مدیریت تراکم گله تأمین آب کافی مدیریت مناسب برنامه تغذیه و نور استفاده هدفمند از مداخلات تغذیه‌ای در صورت نیاز است.   11- THI چیست و چه کاربردی در مرغداری دارد؟ THI یا Temperature-Humidity Index شاخصی است که دما و رطوبت را همزمان در ارزیابی شرایط گرمایی وارد می‌کند.   THI وضعیت کمتر از ۷۰ منطقه راحتی ۷۰ تا ۷۵ هشدار اولیه ۷۶ تا ۸۱ هشدار جدی ۸۲ تا ۸۵ خطر بیشتر از ۸۵ وضعیت اضطراری این محدوده‌ها باید به‌عنوان راهنمای ارزیابی استفاده شوند و در تفسیر نهایی، سن و وزن پرنده، سرعت هوا و شرایط سالن نیز در نظر گرفته شوند.   12- آیا افزایش سرعت هوا همیشه برای مرغ گوشتی مفید است؟ خیر. در شرایط گرم، افزایش مناسب سرعت هوا می‌تواند به دفع حرارت کمک کند، اما سرعت هوا باید متناسب با سن، وزن پرنده و شرایط محیطی تنظیم شود. افزایش سرعت هوا بدون توجه به این عوامل می‌تواند نتیجه مطلوبی نداشته باشد.   13- آیا در زمستان برای حفظ دما باید تهویه را کاهش داد؟ تهویه در زمستان باید مدیریت شود، اما نباید برای حفظ دما به‌طور غیرمنطقی کاهش پیدا کند. تهویه برای کنترل رطوبت و گازهای مضر نیز ضروری است. دما در فصل سرد باید همراه با CO₂ و NH₃ پایش شود.   14- هر چند وقت یک‌بار سنسور دما باید کالیبره شود؟ برنامه کالیبراسیون باید بر اساس نوع سنسور، شرایط کاری و برنامه نگهداری فارم تعیین شود. کالیبراسیون حداقل سالانه پیشنهاد می‌گردد. علاوه بر کالیبراسیون، مقایسه دوره‌ای سنسورها با یک مرجع قابل اعتماد نیز اهمیت دارد.   15- آیا می‌توان برای تمام مرغداری‌ها یک برنامه دمایی ثابت استفاده کرد؟ خیر. دمای مناسب به عواملی مانند: سن و وزن پرنده نژاد اقلیم طراحی و عایق‌بندی سالن سیستم تهویه سیستم گرمایش و سرمایش تراکم گله رطوبت وابسته است.   16- مهم‌ترین اشتباه در مدیریت دمای مرغداری چیست؟ یکی از مهم‌ترین اشتباهات، تصمیم‌گیری صرفاً بر اساس عدد یک سنسور یا کنترلر است. مدیریت صحیح باید داده سنسورها، رفتار گله، شرایط بستر، رطوبت، جریان هوا و عملکرد تجهیزات را در کنار یکدیگر بررسی کند.گردآورنده: دکتر سروش رهبرنژاد بازبینی: مهندس رضا یزدی   منابع و مراجع علمی Lin, H., et al. (2006). Strategies for Preventing Heat Stress in Poultry. World's Poultry Science Journal, 62(1), 71–86. DOI: 10.1079/WPS200585. Lara, L. J., & Rostagno, M. H. (2013). Impact of Heat Stress on Poultry Production. Animals, 3(2), 356–369. DOI: 10.3390/ani3020356. Yahav, S. (2009). Alleviating Heat Stress in Domestic Fowl: Different Strategies. World's Poultry Science Journal, 65(4), 719–732. DOI: 10.1017/S004393390900049X. Saeed, M., et al. (2019). Heat Stress Management in Poultry Farms: A Comprehensive Overview. Journal of Thermal Biology, 84, 414–425. DOI: 10.1016/j.jtherbio.2019.07.025. Cassuce, D. C., et al. (2013). Thermal Comfort Temperature Update for Broiler Chickens up to 21 Days of Age. Engenharia Agrícola, 33(1), 28–36. DOI: 10.1590/S0100-69162013000100004. Tao, X., & Xin, H. (2003). Acute Synergistic Effects of Air Temperature, Humidity, and Velocity on Homeostasis of Market-Size Broilers. Transactions of the ASAE, 46(2), 491–497. DOI: 10.13031/2013.12971. Yahav, S., et al. (2001). Air Velocity Alters Broiler Performance under Harsh Environmental Conditions. Poultry Science, 80(6), 724–726. DOI: 10.1093/ps/80.6.724. Zulkifli, I., et al. (2018). Physiological Responses of Broiler Chickens to Heat Stress. Poultry Science, 97(4), 1189–1197. DOI: 10.3382/ps/pex399. May, J. D., & Lott, B. D. (2000). The Effect of Environmental Temperature on Growth and Feed Conversion of Broilers to 21 Days of Age. Poultry Science, 79(5), 669–671. DOI: 10.1093/ps/79.5.669. Reece, F. N., & Lott, B. D. (1982). The Effect of Environmental Temperature on Sensible and Latent Heat Production of Broiler Chickens. Poultry Science, 61(8), 1590–1593. DOI: 10.3382/ps.0611590. Xin, H., et al. (2001). Heat and Moisture Production of Poultry and Their Housing Systems: Broilers. Transactions of the ASAE, 44(6), 1851–1857. DOI: 10.13031/2013.6997. Bustamante, E., et al. (2013). Exploring Ventilation Efficiency in Poultry Buildings: The Validation of Computational Fluid Dynamics (CFD) in a Cross-Mechanically Ventilated Broiler Farm. Energies, 6(5), 2605–2623. Purswell, J. L., et al. (2012). Effect of Temperature-Humidity Index on Live Performance in Broiler Chickens Grown from 49 to 63 Days of Age. Ninth International Livestock Environment Symposium (ILES IX), ASABE. DOI: 10.13031/2013.4161923. Simmons, J. D., Lott, B. D., & Miles, D. M. (2003). The Effects of High-Air Velocity on Broiler Performance. Poultry Science, 82(2), 232–234. DOI: 10.1093/ps/82.2.232. Miles, D. M., Branton, S. L., & Lott, B. D. (2004). Atmospheric Ammonia Is Detrimental to the Performance of Modern Commercial Broilers. Poultry Science, 83(10), 1650–1654. DOI: 10.1093/ps/83.10.1650. Kristensen, H. H., & Wathes, C. M. (2000). Ammonia and Poultry Welfare: A Review. World's Poultry Science Journal, 56(3), 235–245. DOI: 10.1079/WPS20000018. Astill, J., et al. (2020). Smart Poultry Management: Smart Sensors, Big Data, and the Internet of Things. Computers and Electronics in Agriculture, 170, 105291. DOI: 10.1016/j.compag.2020.105291. Rowe, E., Dawkins, M. S., & Gebhardt-Henrich, S. G. (2019). A Systematic Review of Precision Livestock Farming in the Poultry Sector: Is Technology Focused on Improving Bird Welfare? Animals, 9(9), 614. Berckmans, D. (2017). General Introduction to Precision Livestock Farming. Animal Frontiers, 7(1), 6–11. Corkery, G., et al. (2013). Incorporating Smart Sensing Technologies into the Poultry Industry. Journal of World's Poultry Research, 3(4), 106–128. Banhazi, T. M., et al. (2012). Precision Livestock Farming: An International Review of Scientific and Commercial Aspects. International Journal of Agricultural and Biological Engineering, 5(3), 1–9. Wathes, C. M., et al. Is Precision Livestock Farming an Engineer's Daydream or Nightmare, an Animal's Friend or Foe, and a Farmer's Panacea or Pitfall? Nascimento, S. T., et al. (2014). Mean Surface Temperature Prediction Models for Broiler Chickens: A Study of Sensible Heat Flow. International Journal of Biometeorology, 58(2), 195–201. DOI: 10.1007/s00484-013-0702-7. Mirzaee-Ghaleh, E., et al. (2015). Comparison of Fuzzy and On/Off Controllers for Winter Season Indoor Climate Management in a Model Poultry House. Computers and Electronics in Agriculture, 110, 187–195. DOI: 10.1016/j.compag.2014.11.017. Costantino, A., et al. (2018). Climate Control in Broiler Houses: A Thermal Model for the Calculation of the Energy Use and Indoor Environmental Conditions. Energy and Buildings, 169, 110–126. DOI: 10.1016/j.enbuild.2018.03.056. Aerts, J. M., Wathes, C. M., & Berckmans, D. (2003). Dynamic Data-Based Modelling of Heat Production and Growth of Broiler Chickens: Development of an Integrated Management System. Biosystems Engineering, 84(3), 257–266. DOI: 10.1016/S1537-5110(02)00285-4. Guo, Y., et al. (2018). Predictive Model for Heat and Moisture Production of Broiler Chickens. Transactions of the ASABE, 61(4), 1373–1382. DOI: 10.13031/trans.12793. Dawkins, M. S., Donnelly, C. A., & Jones, T. A. (2004). Chicken Welfare Is Influenced More by Housing Conditions Than by Stocking Density. Nature, 427(6972), 342–344. DOI: 10.1038/nature02226. Olanrewaju, H. A., et al. (2008). Growth Performance and Physiological Variables for Broiler Chickens Subjected to Short-Term Elevated Carbon Dioxide Concentrations. International Journal of Poultry Science, 7(8), 738–742. Meluzzi, A., & Sirri, F. (2009). Welfare of Broiler Chickens. Italian Journal of Animal Science, 8(sup. 1), 161–173. DOI: 10.4081/ijas.2009.s1.    

بیشتر بخوانید
شرایط حمل جوجه یک‌روزه گوشتی در فصول گرم

شرایط حمل جوجه یک‌روزه گوشتی در فصول گرم

1405/5/14

شرایط حمل جوجه یک‌روزه گوشتی در فصول گرم بخش اول: اهمیت حمل جوجه یک‌روزه گوشتی در فصول گرم حمل جوجه یک‌روزه؛ مرحله‌ای سرنوشت‌ساز در صنعت مرغ گوشتی در صنعت پرورش مرغ گوشتی، کیفیت جوجه یک‌روزه تنها به فرآیند جوجه‌کشی محدود نمی‌شود. فاصله زمانی بین خروج جوجه از هچری تا استقرار در سالن پرورش، یکی از حساس‌ترین مراحل زنجیره تولید است و می‌تواند بر عملکرد کل دوره پرورش اثر بگذارد. در این مدت، جوجه‌ها با عواملی مانند تغییرات دما، رطوبت، تهویه، ارتعاشات ناشی از حرکت خودرو و مدت زمان حمل‌ونقل مواجه می‌شوند. مدیریت صحیح این مرحله، علاوه بر کاهش تلفات اولیه، در بهبود یکنواختی گله، رشد، ضریب تبدیل خوراک و حتی سودآوری نهایی واحد پرورش نقش مهمی دارد. در فصول گرم سال، اهمیت این موضوع چند برابر می‌شود. افزایش دمای محیط، تابش مستقیم خورشید و بالا رفتن گرمای تولیدشده توسط جوجه‌ها داخل کامیون، می‌تواند شرایطی ایجاد کند که در صورت مدیریت نامناسب، استرس گرمایی از همان ساعات اولیه زندگی آغاز شود.   چرا جوجه‌های یک‌روزه نسبت به گرما حساس هستند؟ جوجه یک‌روزه هنوز توانایی کامل برای تنظیم دمای بدن خود را ندارد. سیستم تنظیم حرارت بدن در ساعات اولیه پس از تفریخ به طور کامل تکامل نیافته است و به همین دلیل، جوجه بیش از آنکه بتواند دمای بدن خود را کنترل کند، تحت تأثیر دمای محیط قرار می‌گیرد. در این سن، پرهای بدن هنوز پوشش عایق مناسبی ایجاد نکرده‌اند و توانایی دفع گرما نیز محدود است. از سوی دیگر، پرندگان فاقد غدد عرق هستند و در شرایط افزایش دما، عمدتاً از طریق افزایش تعداد تنفس و تبخیر آب از مجاری تنفسی، گرمای اضافی بدن را دفع می‌کنند. اگر دمای محیط و رطوبت داخل کامیون افزایش یابد، این مکانیسم نیز کارایی خود را از دست داده و خطر افزایش دمای بدن، کم‌آبی و استرس گرمایی به سرعت افزایش پیدا می‌کند.   چرا حمل جوجه در تابستان دشوارتر است؟ در تابستان، تنها دمای هوای بیرون تعیین‌کننده شرایط حمل نیست. هزاران جوجه موجود در کامیون به طور مداوم گرمای متابولیکی تولید می‌کنند. اگر سیستم تهویه نتواند این گرما را به طور یکنواخت از تمام بخش‌های بار خارج کند، در قسمت‌های مرکزی و انتهایی محموله نقاطی با دمای بالاتر از میانگین ایجاد می‌شود که به آن‌ها نقاط داغ (Hot Spots) گفته می‌شود. وجود این نواحی باعث می‌شود حتی زمانی که دمای ثبت‌شده در بخشی از کامیون مناسب به نظر می‌رسد، تعدادی از جوجه‌ها در بخش‌های دیگر در معرض تنش حرارتی شدید قرار داشته باشند. به همین دلیل، در کامیون‌های مدرن تنها اندازه‌گیری دمای هوای داخل خودرو کافی نیست و پایش یکنواخت دما، رطوبت و جریان هوا در بخش‌های مختلف محموله اهمیت زیادی دارد. نکته مهم: در بسیاری از تلفات تابستانی، مشکل اصلی دمای محیط نیست، بلکه توزیع نامناسب جریان هوا و ایجاد نقاط داغ در میان جعبه‌های حمل جوجه است.   پیامدهای استرس گرمایی در ساعات اولیه زندگی آثار استرس گرمایی تنها به افزایش تلفات هنگام حمل محدود نمی‌شود. حتی اگر جوجه زنده به سالن پرورش برسد، قرار گرفتن در معرض دمای نامناسب می‌تواند پیامدهایی مانند کاهش مصرف خوراک در روزهای ابتدایی، تأخیر در جذب کیسه زرده، کم‌آبی بدن، افت یکنواختی گله، کاهش سرعت رشد و افزایش ضریب تبدیل خوراک را در ادامه دوره پرورش به همراه داشته باشد. مطالعات سال‌های اخیر نیز نشان می‌دهند که کیفیت مدیریت ساعات اولیه زندگی، ارتباط مستقیمی با عملکرد نهایی گله و بازده اقتصادی واحد پرورش دارد. به همین دلیل، شرکت‌های بزرگ تولیدکننده جوجه و لاین‌های اصلاح‌ نژاد، حمل‌ونقل را بخشی از فرآیند مدیریت کیفیت جوجه یک‌روزه می‌دانند، نه صرفاً یک عملیات لجستیکی.   اهداف مقاله شرایط حمل جوجه یک‌روزه گوشتی در فصول گرم در این مقاله، شرایط استاندارد حمل جوجه یک‌روزه گوشتی در فصول گرم بر اساس یافته‌های علمی و اصول مدیریتی روز بررسی می‌شود. همچنین مهم‌ترین عوامل مؤثر بر دمای داخل کامیون، تهویه، رطوبت، زمان حمل، تراکم جوجه‌ها، فناوری‌های نوین پایش شرایط محیطی و راهکارهای عملی برای کاهش استرس گرمایی و تلفات مورد بحث قرار خواهد گرفت تا مدیران فارم‌ها، کارشناسان فنی و فعالان صنعت طیور بتوانند با تصمیم‌گیری صحیح، کیفیت جوجه‌های ورودی به سالن را حفظ کرده و از کاهش عملکرد گله جلوگیری کنند.   بخش دوم: شرایط استاندارد حمل جوجه یک‌روزه در فصول گرم چرا کنترل شرایط محیطی داخل کامیون اهمیت دارد؟ در حمل جوجه یک‌روزه، آنچه بیش از دمای هوای بیرون اهمیت دارد، شرایط محیطی داخل کامیون است. جوجه‌ها در جعبه‌های حمل، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و هر کدام با فعالیت متابولیکی خود گرما و رطوبت تولید می‌کنند. اگر این گرما به‌درستی از محیط خارج نشود، حتی در شرایطی که دمای محیط بیرون چندان بالا نباشد، دمای داخل بار می‌تواند به سرعت افزایش یابد. به همین دلیل، در طراحی کامیون‌های مدرن حمل جوجه، هدف اصلی تنها خنک کردن هوا نیست، بلکه ایجاد شرایط هوایی یکنواخت در تمام بخش‌های محموله است تا همه جوجه‌ها در شرایط تقریباً یکسان قرار گیرند.   دمای مناسب برای حمل جوجه یک‌روزه دستورالعمل‌های شرکت‌های معتبر اصلاح نژاد نشان می‌دهند که جوجه‌های یک‌روزه باید در محدوده دمایی مناسب حمل شوند تا بتوانند بدون صرف انرژی اضافی، تعادل حرارتی بدن خود را حفظ کنند. نکته مهم این است که دمای توصیه‌شده، دمای محیط اطراف جوجه‌ها است و نه صرفاً دمای ثبت‌شده در کابین یا ابتدای کامیون. در عمل، ممکن است اختلاف دمای قابل توجهی بین بخش‌های مختلف بار وجود داشته باشد؛ به همین دلیل استفاده از چندین حسگر دما در نقاط مختلف کامیون، دقت پایش را افزایش می‌دهد. نکته مهم: اگر تنها یک سنسور دما در کامیون نصب شده باشد، ممکن است نقاط داغ داخلی شناسایی نشوند و بخشی از جوجه‌ها در معرض استرس گرمایی قرار گیرند.   رطوبت نسبی؛ عاملی که نباید نادیده گرفته شود رطوبت نسبی نقش مهمی در توانایی جوجه برای دفع گرما دارد. زمانی که رطوبت بیش از حد افزایش پیدا کند، تبخیر آب از دستگاه تنفسی کاهش یافته و جوجه نمی‌تواند گرمای اضافی بدن خود را به‌خوبی دفع کند. از سوی دیگر، رطوبت بسیار پایین نیز باعث افزایش تبخیر آب از بدن، کم‌آبی و کاهش کیفیت جوجه خواهد شد. بنابراین، مدیریت هم‌زمان دما و رطوبت اهمیت بیشتری نسبت به کنترل هر یک از این عوامل به‌تنهایی دارد.   چرا نقاط داغ (Hot Spots) در کامیون ایجاد می‌شوند؟ یکی از مهم‌ترین چالش‌های حمل جوجه در تابستان، تشکیل نقاطی با دمای بالاتر از میانگین در داخل بار است. این نقاط معمولاً در مرکز محموله، بین ردیف جعبه‌ها یا در قسمت‌هایی ایجاد می‌شوند که جریان هوا به‌خوبی به آن‌ها نمی‌رسد. دلایل اصلی ایجاد این نواحی عبارت‌اند از: چیدمان نامناسب جعبه‌های حمل تهویه غیریکنواخت توقف طولانی کامیون تراکم بیش از حد جوجه‌ها ورود هوای گرم از بیرون در هنگام تخلیه یا بارگیری وجود چنین نقاطی می‌تواند باعث شود بخشی از جوجه‌ها در شرایط مناسب و بخش دیگری در شرایط بحرانی قرار گیرند؛ موضوعی که در بسیاری از موارد، عامل اصلی افزایش تلفات اولیه است.   نقش تهویه در حفظ کیفیت جوجه‌ها هدف سیستم تهویه، تنها ورود هوای تازه نیست. یک سیستم تهویه مناسب باید بتواند به‌طور هم‌زمان: گرمای تولیدشده توسط جوجه‌ها را خارج کند. رطوبت اضافی را کاهش دهد. هوای تازه را به تمام بخش‌های بار برساند. از تشکیل نقاط داغ جلوگیری کند. غلظت گازهایی مانند دی‌اکسیدکربن را در محدوده قابل قبول نگه دارد. در کامیون‌های جدید، استفاده از سیستم‌های تهویه مکانیکی با کنترل خودکار جریان هوا، نسبت به سیستم‌های وابسته به حرکت خودرو عملکرد بسیار بهتری دارد؛ به‌ویژه در زمان توقف یا ترافیک که خطر افزایش دما به بیشترین میزان خود می‌رسد.   حمل در ساعات خنک؛ ساده‌ترین راهکار کاهش استرس گرمایی یکی از کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین روش‌های کاهش تنش گرمایی، برنامه‌ریزی حمل در ساعات خنک شب یا اوایل صبح است. این کار باعث می‌شود بار حرارتی واردشده به کامیون کاهش یافته و سیستم تهویه بتواند شرایط مناسب را راحت‌تر حفظ کند. البته حمل در ساعات خنک نیز زمانی مؤثر خواهد بود که هماهنگی کامل بین هچری، شرکت حمل‌ونقل و مرغداری مقصد وجود داشته باشد تا جوجه‌ها بلافاصله پس از رسیدن، وارد سالن آماده‌شده شوند و زمان انتظار به حداقل برسد.   مهم‌ترین عوامل مؤثر بر کیفیت حمل جوجه یک‌روزه کیفیت حمل تنها به یک عامل وابسته نیست، بلکه مجموعه‌ای از شرایط باید به‌طور هم‌زمان مدیریت شوند: تأثیر بر کیفیت جوجه عامل جلوگیری از استرس گرمایی یا سرمایی دمای داخل کامیون حفظ تعادل آب بدن و بهبود دفع گرما رطوبت نسبی جلوگیری از ایجاد نقاط داغ تهویه یکنواخت کاهش مصرف ذخایر انرژی و آب بدن مدت زمان حمل بهبود گردش هوا و کاهش گرمای متابولیک تراکم جعبه‌ها کاهش مدت قرارگیری جوجه در کامیون زمان بارگیری و تخلیه شروع سریع دسترسی به آب و خوراک آماده بودن سالن پرورش   جمع‌بندی بخش دوم حفظ کیفیت جوجه یک‌روزه در فصول گرم، تنها به استفاده از یک کامیون مجهز محدود نمی‌شود. کنترل هم‌زمان دما، رطوبت، تهویه، تراکم جوجه‌ها، زمان حمل و هماهنگی بین هچری و مرغداری، مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی هستند که در کنار یکدیگر می‌توانند استرس گرمایی را کاهش داده و از افت عملکرد گله در ادامه دوره پرورش جلوگیری کنند.   بخش سوم: استرس گرمایی در زمان حمل جوجه یک‌روزه و اثرات آن بر عملکرد گله استرس گرمایی در حمل جوجه چگونه ایجاد می‌شود؟ استرس گرمایی زمانی رخ می‌دهد که میزان گرمای تولیدشده در بدن جوجه و گرمای دریافتی از محیط، از توانایی جوجه برای دفع حرارت بیشتر شود. این وضعیت در جوجه‌های یک‌روزه اهمیت بیشتری دارد، زیرا سیستم تنظیم دمای بدن هنوز به‌طور کامل تکامل نیافته و توانایی مقابله با تغییرات شدید محیطی محدود است. در شرایط حمل‌ونقل، چند عامل به‌صورت هم‌زمان می‌توانند باعث افزایش بار حرارتی شوند: افزایش دمای محیط تابش مستقیم نور خورشید تراکم بالای جعبه‌های حمل تهویه نامناسب توقف طولانی کامیون افزایش رطوبت نسبی تجمع گرمای متابولیکی جوجه‌ها به مجموع این عوامل، بار حرارتی (Thermal Load) گفته می‌شود. هرچه بار حرارتی بیشتر باشد، احتمال بروز استرس گرمایی نیز افزایش پیدا می‌کند.   جوجه یک‌روزه چگونه گرمای اضافی را دفع می‌کند؟ پرندگان فاقد غدد عرق هستند و نمی‌توانند مانند پستانداران از طریق تعریق، دمای بدن خود را کاهش دهند. در جوجه‌های یک‌روزه، مهم‌ترین راه دفع گرما شامل موارد زیر است: افزایش تعداد تنفس تبخیر آب از دستگاه تنفسی انتقال گرما به هوای اطراف کاهش فعالیت بدنی در شرایطی که دمای محیط یا رطوبت بیش از حد افزایش یابد، این مکانیسم‌ها کارایی خود را از دست می‌دهند و دمای بدن جوجه به سرعت افزایش پیدا می‌کند.   اولین نشانه‌های استرس گرمایی در کامیون حمل جوجه تشخیص زودهنگام تنش گرمایی می‌تواند از بروز تلفات جلوگیری کند. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از: تنفس سریع و باز نگه داشتن منقار بی‌قراری و جابه‌جایی مداوم جوجه‌ها تجمع جوجه‌ها در نواحی دارای جریان هوا افزایش صدای جوجه‌ها ضعف و کاهش تحرک افزایش تلفات در بخش‌های مرکزی محموله در بسیاری از موارد، مشاهده تلفات در بخشی از کامیون نشان‌دهنده وجود نقاط داغ (Hot Spots) و توزیع نامناسب جریان هوا است.   اثرات استرس گرمایی بر کیفیت جوجه آسیب ناشی از تنش گرمایی تنها به ساعات حمل محدود نمی‌شود. حتی اگر جوجه‌ها زنده به مرغداری برسند، ممکن است بخشی از ظرفیت رشد آن‌ها تحت تأثیر قرار گرفته باشد. مهم‌ترین پیامدهای استرس گرمایی عبارت‌اند از: پیامد اثر کم‌آبی و ضعف اولیه از دست دادن آب بدن کاهش کیفیت جوجه مصرف ذخایر انرژی افت رشد اولیه تأخیر در دسترسی به آب و خوراک افزایش پراکندگی وزن کاهش یکنواختی گله کاهش عملکرد نهایی استرس فیزیولوژیک کاهش سودآوری افزایش تلفات اولیه   تأثیر مدت زمان حمل بر استرس گرمایی مدت زمان حمل، یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر کیفیت جوجه است. هرچه فاصله بین خروج جوجه از هچری و استقرار در سالن بیشتر شود، ذخایر انرژی و آب بدن بیشتر مصرف خواهد شد. مطالعات نشان می‌دهند که ترکیب زمان حمل طولانی + دمای بالا + تهویه نامناسب می‌تواند اثرات منفی بیشتری نسبت به هر یک از این عوامل به‌تنهایی داشته باشد. به همین دلیل، در حمل جوجه در فصول گرم باید موارد زیر مورد توجه قرار گیرد: کاهش زمان حمل جلوگیری از توقف‌های غیرضروری هماهنگی کامل بین هچری و مرغداری آماده بودن سالن قبل از ورود جوجه‌ها تأمین سریع آب و خوراک پس از تخلیه   نقش فناوری‌های جدید در کاهش استرس گرمایی در سال‌های اخیر، استفاده از فناوری‌های پایش محیطی در حمل جوجه افزایش یافته است. برخی از این فناوری‌ها عبارت‌اند از: حسگرهای دما و رطوبت در نقاط مختلف کامیون ثبت‌کننده‌های داده (Data Logger) پایش غلظت دی‌اکسیدکربن سامانه‌های هشدار خودکار پایش آنلاین شرایط حمل استفاده از اینترنت اشیا (IoT) این تجهیزات به مدیران جوجه‌کشی (هچری) و واحدهای حمل کمک می‌کنند تا پیش از رسیدن شرایط به وضعیت بحرانی، اقدامات اصلاحی انجام دهند. نکته کاربردی: اندازه‌گیری دمای یک نقطه از کامیون، تصویر کاملی از وضعیت محموله ارائه نمی‌دهد. استفاده از چند حسگر در بخش‌های مختلف بار، دقت مدیریت شرایط حمل را افزایش می‌دهد.   ارتباط کیفیت حمل با عملکرد نهایی گله امروزه حمل جوجه تنها یک عملیات انتقال فیزیکی محسوب نمی‌شود، بلکه بخشی از برنامه مدیریت کیفیت جوجه است. شرایطی که جوجه در ساعات اولیه زندگی تجربه می‌کند، می‌تواند بر شاخص‌هایی مانند: رشد اولیه وزن هفتگی یکنواختی گله ضریب تبدیل خوراک تلفات دوره عملکرد اقتصادی اثرگذار باشد. به همین دلیل، شرکت‌های پیشرو در صنعت طیور، مدیریت حمل جوجه را بخشی از راهبرد افزایش بهره‌وری و سودآوری گله می‌دانند.   جمع‌بندی بخش سوم استرس گرمایی در زمان حمل جوجه یک‌روزه، نتیجه برهم‌کنش عوامل مختلفی مانند دما، رطوبت، تهویه، تراکم، مدت زمان حمل و نحوه مدیریت کامیون است. کاهش بار حرارتی و ایجاد شرایط یکنواخت در تمام بخش‌های محموله، مهم‌ترین هدف مدیریت حمل در فصول گرم محسوب می‌شود. استفاده از سیستم‌های تهویه مناسب، برنامه‌ریزی صحیح حمل و فناوری‌های نوین پایش محیطی می‌تواند نقش مهمی در حفظ کیفیت جوجه و بهبود عملکرد نهایی گله داشته باشد.   بخش چهارم: تهویه، طراحی قسمت حمل جوجه کامیون و مدیریت جریان هوا در حمل جوجه یک‌روزه تهویه؛ مهم‌ترین عامل حفظ کیفیت جوجه در زمان حمل در حمل جوجه یک‌روزه، سیستم تهویه نقش بسیار مهم‌تری از یک سامانه خنک‌کننده ساده دارد. هدف اصلی تهویه، ایجاد شرایطی پایدار و یکنواخت برای تمام جوجه‌های داخل کامیون است تا دما، رطوبت و کیفیت هوا در همه نقاط محموله در محدوده مطلوب باقی بماند. در صورت عملکرد نامناسب سیستم تهویه، گرمای متابولیکی تولیدشده توسط هزاران جوجه در میان جعبه‌های حمل تجمع پیدا کرده و به‌تدریج باعث ایجاد اختلاف دمای قابل توجه بین قسمت‌های مختلف کامیون می‌شود. این اختلاف دما، حتی در کامیون‌هایی که به تجهیزات سرمایشی مجهز هستند نیز می‌تواند منجر به کاهش کیفیت جوجه و افزایش تلفات شود.   جریان یکنواخت هوا؛ مهم‌تر از حجم هوای ورودی یکی از اشتباهات رایج این است که تصور شود افزایش سرعت فن یا حجم هوای ورودی به‌تنهایی مشکل را برطرف می‌کند. در واقع، آنچه اهمیت دارد توزیع یکنواخت جریان هوا در تمام قسمت‌های بار است. اگر بخش‌هایی از کامیون جریان هوای کافی دریافت نکنند، گرما و رطوبت در همان نواحی تجمع یافته و نقاط داغ (Hot Spots) تشکیل می‌شود. در مقابل، جریان بیش از حد هوا نیز ممکن است باعث ایجاد تنش سرمایی در جوجه‌های نزدیک به خروجی فن‌ها شود. بنابراین، طراحی مسیر حرکت هوا باید به گونه‌ای باشد که اختلاف دمای بین بخش‌های مختلف کامیون به حداقل برسد.   عوامل مؤثر بر کیفیت جریان هوا عملکرد سیستم تهویه تنها به قدرت فن‌ها وابسته نیست. عوامل متعددی بر کیفیت گردش هوا تأثیر می‌گذارند که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: ظرفیت و آرایش فن‌های تهویه محل ورود و خروج هوا نحوه چیدمان جعبه‌های حمل فاصله مناسب بین ردیف جعبه‌ها تعداد جعبه‌های حمل در هر ستون سرعت حرکت خودرو مدت زمان توقف در مسیر شرایط آب‌وهوایی محیط در واقع، عملکرد مطلوب زمانی حاصل می‌شود که همه این عوامل به‌صورت یکپارچه مدیریت شوند.   استاندارد کامیون‌های حمل جوجه ویژگی‌های یک کامیون استاندارد حمل جوجه شامل موارد زیر است: توزیع یکنواخت جریان هوا در تمامی طبقات امکان کنترل هم‌زمان دما و رطوبت جلوگیری از نفوذ مستقیم هوای گرم یا سرد استفاده از عایق حرارتی مناسب امکان پایش لحظه‌ای شرایط محیطی دسترسی آسان برای بارگیری و تخلیه بدون ایجاد اختلال در جریان هوا   چرا توقف کامیون خطرناک است؟ در زمان حرکت، جریان هوا در اطراف کامیون به دفع بخشی از گرمای تولیدشده کمک می‌کند. اما هنگام توقف، به‌ویژه در هوای گرم، این شرایط به‌سرعت تغییر می‌کند. اگر سیستم تهویه مستقل از موتور خودرو طراحی نشده باشد یا ظرفیت کافی نداشته باشد، در مدت کوتاهی دمای داخل محموله افزایش یافته و خطر استرس گرمایی بالا می‌رود. به همین دلیل توصیه می‌شود: از توقف‌های غیرضروری در ساعات گرم روز جلوگیری شود. در صورت توقف اجتناب‌ناپذیر، سیستم تهویه با حداکثر کارایی فعال بماند. بارگیری و تخلیه با حداقل زمان ممکن انجام شود. از پارک کردن خودرو در معرض تابش مستقیم خورشید خودداری شود. نکته کاربردی: در بسیاری از موارد، افزایش شدید دمای داخل کامیون نه در زمان حرکت، بلکه هنگام توقف در ترافیک، جایگاه‌های سوخت یا زمان تخلیه رخ می‌دهد.   نقش شبیه‌سازی جریان هوا در طراحی کامیون‌های مدرن امروزه بسیاری از تولیدکنندگان تجهیزات حمل جوجه در کشورهای توسعه یافته از دینامیک سیالات محاسباتی (Computational Fluid Dynamics یا CFD) برای تحلیل نحوه حرکت هوا در داخل کامیون استفاده می‌کنند. این شبیه‌سازی‌ها امکان بررسی موارد زیر را فراهم می‌کنند: مسیر حرکت جریان هوا محل تشکیل نقاط داغ مناطق دارای تهویه ضعیف توزیع دما و رطوبت تأثیر تغییر آرایش جعبه‌ها بر کیفیت تهویه استفاده از این فناوری به مهندسان کمک می‌کند تا پیش از اصلاح ساختاری کامیون حمل جوجه، مشکلات احتمالی را شناسایی و برطرف کنند.   فناوری‌های هوشمند در مدیریت شرایط حمل در سال‌های اخیر، سامانه‌های هوشمند نقش مهمی در بهبود کیفیت حمل جوجه پیدا کرده‌اند. این فناوری‌ها علاوه بر ثبت اطلاعات، امکان واکنش سریع به تغییرات شرایط محیطی را نیز فراهم می‌کنند. نمونه‌هایی از این فناوری‌ها عبارت‌اند از: حسگرهای بی‌سیم دما و رطوبت ثبت‌کننده‌های داده (Data Logger) سامانه‌های هشدار لحظه‌ای پایش آنلاین از طریق اینترنت اشیا (IoT) کنترل خودکار عملکرد فن‌ها ذخیره و تحلیل داده‌های حمل برای بهبود مدیریت در دوره‌های بعد چنین سامانه‌هایی به مدیران هچری و شرکت‌های حمل‌ونقل کمک می‌کنند تا تصمیم‌های خود را بر پایه داده‌های واقعی اتخاذ کنند و خطر بروز تنش گرمایی را کاهش دهند.   توصیه‌های مدیریتی برای کاهش خطر استرس گرمایی برای حفظ کیفیت جوجه‌های یک‌روزه در فصل گرما، رعایت نکات زیر توصیه می‌شود: نتیجه مورد انتظار اقدام مدیریتی کاهش احتمال نقص فنی در مسیر بررسی عملکرد سیستم تهویه پیش از بارگیری بهبود گردش هوا بارگیری یکنواخت جعبه‌ها کاهش استرس و کم‌آبی کاهش زمان انتظار در هچری و مرغداری کاهش بار حرارتی حمل در ساعات خنک شب یا صبح کنترل بهتر شرایط محیطی پایش هم‌زمان دما و رطوبت پیشگیری از تشکیل نقاط داغ جلوگیری از توقف طولانی شروع سریع مصرف آب و خوراک آماده بودن سالن قبل از ورود جوجه   جمع‌بندی بخش چهارم تهویه مناسب، طراحی صحیح کامیون و مدیریت هوشمند جریان هوا از مهم‌ترین عوامل حفظ کیفیت جوجه یک‌روزه در زمان حمل هستند. هدف نهایی، ایجاد شرایط محیطی یکنواخت برای تمام جوجه‌های داخل محموله است؛ زیرا حتی اختلاف‌های کوچک دما و رطوبت بین بخش‌های مختلف کامیون می‌تواند موجب کاهش کیفیت جوجه، افزایش استرس گرمایی و افت عملکرد گله در ادامه دوره پرورش شود.   بخش پنجم: مدیریت عملی حمل جوجه یک‌روزه در فصول گرم برنامه‌ریزی و هماهنگی؛ نخستین گام برای یک حمل موفق مدیریت حمل جوجه یک‌روزه از لحظه بارگیری آغاز نمی‌شود، بلکه از زمان برنامه‌ریزی تولید در جوجه‌کشی و هماهنگی با مرغداری مقصد شکل می‌گیرد. حتی مجهزترین کامیون حمل نیز در صورت نبود برنامه‌ریزی مناسب، نمی‌تواند از بروز استرس گرمایی جلوگیری کند. در فصول گرم، لازم است زمان خروج جوجه‌ها از هچری، مسیر حمل، ساعت حرکت، وضعیت ترافیک، شرایط آب‌وهوایی و زمان آماده بودن سالن پرورش پیش از بارگیری بررسی شوند. این هماهنگی باعث کاهش مدت حضور جوجه‌ها در کامیون و حفظ کیفیت آن‌ها خواهد شد.   آماده‌سازی کامیون پیش از بارگیری کامیون حمل باید پیش از ورود جوجه‌ها به شرایط پایدار محیطی برسد. روشن کردن سیستم تهویه یا سرمایش پس از بارگیری معمولاً نمی‌تواند افزایش سریع دمای داخل محموله را جبران کند. پیش از بارگیری، موارد زیر باید کنترل شوند: عملکرد صحیح سیستم تهویه سلامت فن‌ها و مسیرهای ورود و خروج هوا عملکرد حسگرهای دما و رطوبت تمیزی و ضدعفونی کامل فضای بار سلامت عایق‌های حرارتی آماده بودن سامانه ثبت اطلاعات محیطی نکته کاربردی: پیش‌شرط موفقیت در حمل جوجه، آماده بودن کامیون است؛ نه آماده شدن آن پس از بارگیری.   اصول صحیح بارگیری جعبه‌های حمل چیدمان جعبه‌ها نقش مهمی در کیفیت تهویه دارد. اگر مسیر حرکت هوا توسط جعبه‌ها مسدود شود، اختلاف دما بین قسمت‌های مختلف کامیون افزایش یافته و احتمال تشکیل نقاط داغ بیشتر خواهد شد. در هنگام بارگیری باید به موارد زیر توجه شود: حفظ فاصله مناسب بین ستون‌های جعبه‌ها جلوگیری از انسداد کانال‌های عبور هوا توزیع یکنواخت بار در تمام قسمت‌های کامیون پرهیز از فشردگی بیش از حد جعبه‌ها جلوگیری از قرار گرفتن جعبه‌ها در برابر تابش مستقیم خورشید در زمان بارگیری هدف از این اقدامات، ایجاد جریان هوای یکنواخت در سراسر محموله است.   مدیریت زمان حمل یکی از مهم‌ترین شاخص‌های کیفیت حمل، کاهش مدت زمانی است که جوجه‌ها بین خروج از هچری و استقرار در سالن سپری می‌کنند. در این مدت، جوجه‌ها به منابع آب و خوراک دسترسی ندارند و به تدریج از ذخایر داخلی بدن خود استفاده می‌کنند. هرچه این زمان طولانی‌تر شود، احتمال کم‌آبی، کاهش کیفیت اولیه و افت عملکرد در روزهای بعد افزایش می‌یابد. بنابراین توصیه می‌شود: کوتاه‌ترین مسیر حمل انتخاب شود. از توقف‌های غیرضروری جلوگیری شود. هماهنگی کامل با مرغداری مقصد انجام شود. تخلیه جوجه‌ها بلافاصله پس از رسیدن آغاز شود.   آماده بودن سالن؛ آخرین حلقه زنجیره حمل کیفیت حمل زمانی حفظ می‌شود که سالن پرورش پیش از ورود جوجه‌ها کاملاً آماده باشد. اگر جوجه‌ها پس از رسیدن مجبور به انتظار شوند، بخشی از مزایای حمل استاندارد از بین خواهد رفت. پیش از ورود جوجه‌ها باید موارد زیر بررسی شود: دمای سالن در محدوده مناسب قرار داشته باشد. آب آشامیدنی در دسترس باشد. دانخوری‌ها آماده استفاده باشند. تهویه سالن به‌درستی تنظیم شده باشد. بستر یکنواخت و خشک باشد. تجهیزات گرمایشی و کنترلی از قبل آزمایش شده باشند. در واقع، حمل استاندارد و آماده‌سازی مناسب سالن دو بخش جدانشدنی یک فرآیند هستند.   اشتباهات رایج در حمل جوجه یک‌روزه بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که بسیاری از مشکلات حمل، ناشی از خطاهای مدیریتی قابل پیشگیری هستند. مهم‌ترین این خطاها عبارت‌اند از: بارگیری در ساعات اوج گرما خاموش بودن یا عملکرد نامناسب سیستم تهویه تراکم بیش از حد جعبه‌های حمل توقف طولانی خودرو در مسیر آماده نبودن سالن پرورش تأخیر در تخلیه جوجه‌ها کنترل دما تنها در یک نقطه از کامیون بی‌توجهی به ثبت و تحلیل داده‌های حمل شناسایی و اصلاح این خطاها می‌تواند بخش قابل توجهی از تلفات و افت کیفیت جوجه را کاهش دهد.   چک‌لیست حمل جوجه یک‌روزه در تابستان پیش از هر بارگیری، مرور یک چک‌لیست ساده می‌تواند از بروز بسیاری از مشکلات جلوگیری کند. مورد بررسی وضعیت عملکرد سیستم تهویه ☐ کنترل دمای داخل کامیون ☐ کنترل رطوبت نسبی ☐ بررسی عملکرد فن‌ها ☐ ثبت اطلاعات حسگرها ☐ چیدمان صحیح جعبه‌ها ☐ هماهنگی با مرغداری مقصد ☐ آماده بودن سالن پرورش ☐ برنامه‌ریزی مسیر و زمان حمل ☐ کاهش توقف‌های غیرضروری ☐ این چک‌لیست می‌تواند به‌عنوان یک دستورالعمل اجرایی در هچری‌ها (جوجه‌کشی) و شرکت‌های حمل‌ونقل مورد استفاده قرار گیرد.   جمع‌بندی بخش پنجم مدیریت موفق حمل جوجه یک‌روزه، نتیجه مجموعه‌ای از تصمیم‌های صحیح پیش از بارگیری، حین حمل و پس از رسیدن به مرغداری است. برنامه‌ریزی مناسب، آماده‌سازی کامیون، چیدمان صحیح جعبه‌ها، کاهش مدت حمل و آماده بودن سالن، در کنار پایش مستمر شرایط محیطی، نقش مهمی در حفظ کیفیت جوجه و کاهش استرس گرمایی دارند. در شرایط اقلیمی گرم، این اقدامات نه‌تنها باعث کاهش تلفات اولیه می‌شوند، بلکه می‌توانند بر یکنواختی گله، رشد، ضریب تبدیل خوراک و سودآوری نهایی واحد پرورش نیز تأثیر مثبت بگذارند.   بخش ششم: فناوری‌های نوین و آینده حمل جوجه یک‌روزه در شرایط تنش گرمایی چرا روش‌های سنتی دیگر کافی نیستند؟ در گذشته، ارزیابی شرایط حمل جوجه عمدتاً بر پایه تجربه راننده یا اندازه‌گیری دمای هوای بیرون انجام می‌شد. اما امروزه مشخص شده است که این روش‌ها نمی‌توانند وضعیت واقعی جوجه‌ها را به‌درستی نشان دهند. در بسیاری از موارد، دمای ثبت‌شده در قسمت جلویی کامیون طبیعی است، در حالی که در مرکز یا انتهای محموله، جوجه‌ها در معرض تنش گرمایی قرار دارند. این اختلاف دما، که گاهی تنها چند درجه سانتی‌گراد است، می‌تواند بر کیفیت جوجه و عملکرد گله اثر قابل توجهی بگذارد. به همین دلیل، صنعت طیور به سمت استفاده از سامانه‌های هوشمند پایش شرایط حمل حرکت کرده است.   پایش لحظه‌ای دما و رطوبت یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌های سال‌های اخیر، استفاده از حسگرهای متعدد برای اندازه‌گیری هم‌زمان دما و رطوبت در نقاط مختلف کامیون است. برخلاف سیستم‌های قدیمی که تنها یک نقطه را اندازه‌گیری می‌کردند، در سامانه‌های جدید چندین حسگر در قسمت‌های مختلف بار نصب می‌شود تا تغییرات محیطی به‌صورت لحظه‌ای ثبت شود. مزایای این روش عبارت‌اند از: شناسایی سریع نقاط داغ تشخیص اختلال در عملکرد سیستم تهویه ثبت اطلاعات برای بررسی‌های بعدی افزایش دقت تصمیم‌گیری در طول حمل کاهش احتمال تلفات ناشی از افزایش دما   ثبت داده‌ها (Data Logger) ثبت‌کننده‌های داده یا Data Logger امکان ذخیره اطلاعات دما، رطوبت و زمان را در طول مسیر فراهم می‌کنند. اطلاعات ثبت‌شده می‌تواند برای موارد زیر مورد استفاده قرار گیرد: بررسی علت تلفات احتمالی ارزیابی عملکرد سیستم تهویه مقایسه مسیرهای مختلف حمل آموزش رانندگان بهبود برنامه‌ریزی حمل در دوره‌های بعد در شرکت‌های پیشرو، این اطلاعات بخشی از سیستم تضمین کیفیت محسوب می‌شود.   اینترنت اشیا (IoT) در حمل جوجه استفاده از اینترنت اشیا (Internet of Things) یکی از مهم‌ترین روندهای جدید در صنعت حمل‌ونقل دام و طیور است. در این سامانه‌ها، حسگرهای نصب‌شده روی کامیون اطلاعات محیطی را به‌صورت آنلاین برای مدیر هچری یا شرکت حمل ارسال می‌کنند. در صورت افزایش دما یا کاهش کیفیت تهویه، سیستم می‌تواند هشدار صادر کند تا پیش از رسیدن شرایط به مرحله بحرانی، اقدامات اصلاحی انجام شود.   هوش مصنوعی و تحلیل داده‌ها یکی از فناوری‌هایی که در کشورهای توسعه یافته به‌تدریج وارد صنعت طیور شده و یا خواهد شد، استفاده از هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) برای تحلیل داده‌های حمل است. الگوریتم‌های هوشمند می‌توانند اطلاعاتی مانند: دمای محیط رطوبت زمان حمل سرعت خودرو مسیر حرکت شرایط آب‌وهوایی را به‌صورت هم‌زمان تحلیل کرده و احتمال ایجاد استرس گرمایی را پیش‌بینی کنند. در آینده، این سامانه‌ها قادر خواهند بود به‌صورت خودکار سرعت فن‌ها یا عملکرد سیستم تهویه را نیز تنظیم کنند.   مدل‌سازی جریان هوا با CFD یکی از مهم‌ترین ابزارهای مهندسی در طراحی کامیون‌های مدرن، استفاده از دینامیک سیالات محاسباتی (Computational Fluid Dynamics - CFD) است. این فناوری امکان شبیه‌سازی حرکت هوا در داخل کامیون را پیش از ساخت یا اصلاح آن فراهم می‌کند. مزایای استفاده از CFD عبارت‌اند از: شناسایی نواحی دارای تهویه ضعیف پیش‌بینی محل تشکیل نقاط داغ بهینه‌سازی محل نصب فن‌ها طراحی بهتر مسیر حرکت هوا کاهش اختلاف دمای بین بخش‌های مختلف بار امروزه بسیاری از تولیدکنندگان تجهیزات حمل جوجه از این روش برای بهبود عملکرد سامانه‌های تهویه استفاده می‌کنند.   حمل جوجه بر پایه داده (Data-Driven Transport) در سال‌های اخیر، مفهوم جدیدی با عنوان حمل مبتنی بر داده در صنعت طیور مطرح شده است. در این رویکرد، تصمیم‌گیری‌ها بر اساس اطلاعات واقعی انجام می‌شود، نه صرفاً تجربه افراد. به‌عنوان مثال، اطلاعات مربوط به: دمای داخل کامیون رطوبت نسبی مدت زمان حمل زمان توقف کیفیت جوجه در زمان ورود به سالن تلفات اولیه گله در کنار یکدیگر تحلیل می‌شوند تا نقاط ضعف فرآیند حمل شناسایی و اصلاح شوند. این رویکرد باعث بهبود مستمر کیفیت حمل و افزایش بهره‌وری در کل زنجیره تولید می‌شود.   آینده حمل جوجه یک‌روزه با توسعه فناوری‌های دیجیتال، انتظار می‌رود در سال‌های آینده استفاده از سامانه‌های هوشمند در حمل جوجه به‌طور چشمگیری افزایش یابد. از مهم‌ترین روندهای آینده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: کنترل خودکار تهویه بر اساس داده‌های لحظه‌ای استفاده گسترده‌تر از حسگرهای بی‌سیم تحلیل داده‌ها با هوش مصنوعی اتصال کامیون‌ها به سامانه‌های مدیریت هچری ثبت خودکار شاخص‌های کیفیت حمل استفاده از سامانه‌های هشدار پیشگیرانه برای جلوگیری از استرس گرمایی این فناوری‌ها علاوه بر کاهش تلفات، به بهبود رفاه حیوانات، افزایش کیفیت جوجه و ارتقای بهره‌وری اقتصادی صنعت طیور نیز کمک خواهند کرد.   جمع‌بندی بخش ششم مدیریت حمل جوجه یک‌روزه در سال‌های اخیر از یک فرآیند ساده لجستیکی به یک سامانه هوشمند مبتنی بر داده تبدیل شده است. استفاده از حسگرهای محیطی، ثبت‌کننده‌های داده، اینترنت اشیا، مدل‌سازی CFD و تحلیل اطلاعات با کمک هوش مصنوعی، امکان کنترل دقیق‌تر شرایط حمل را فراهم کرده و نقش مهمی در کاهش استرس گرمایی، حفظ کیفیت جوجه و افزایش عملکرد گله دارد.   فصل هفتم: توصیه‌های کاربردی برای هچری‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و مرغداران چگونه می‌توان استرس گرمایی جوجه‌های یک‌روزه را در زمان حمل به حداقل رساند؟ کاهش تلفات و حفظ کیفیت جوجه یک‌روزه، تنها به استفاده از تجهیزات پیشرفته وابسته نیست. در بسیاری از موارد، رعایت چند اصل مدیریتی ساده اما علمی می‌تواند نقش مهمی در کاهش استرس گرمایی و بهبود عملکرد گله داشته باشد. در ادامه، مهم‌ترین توصیه‌های عملی برای هر بخش از زنجیره تولید ارائه شده است.   توصیه‌های کاربردی برای جوجه‌کشی‌ها (هچری‌ها) هچری نقطه آغاز زنجیره حمل است و کیفیت مدیریت در این مرحله بر تمام مراحل بعدی اثر می‌گذارد. پیش از بارگیری از آماده بودن کامل کامیون اطمینان حاصل کنید. عملکرد سیستم تهویه و تجهیزات سرمایشی بررسی شود. دمای داخل کامیون پیش از ورود جوجه‌ها به شرایط مطلوب برسد. از قرار گرفتن جعبه‌های حمل در محیط گرم پیش از بارگیری جلوگیری شود. زمان انتظار جوجه‌ها پس از خروج از هچر تا بارگیری به حداقل برسد.   هنگام بارگیری جعبه‌ها به گونه‌ای چیده شوند که مسیر جریان هوا مسدود نشود. از فشردگی بیش از حد جعبه‌ها خودداری شود. توزیع وزن بار در کامیون یکنواخت باشد. عملیات بارگیری بدون توقف‌های غیرضروری انجام شود.   توصیه‌های کاربردی برای شرکت‌های حمل‌ونقل در فصل گرما، وظیفه شرکت حمل تنها جابه‌جایی جوجه نیست؛ بلکه حفظ شرایط محیطی مناسب در تمام طول مسیر نیز بر عهده آن است. پیش از حرکت مسیر حمل بررسی شود. ساعات پرترافیک حذف شوند. در صورت امکان، حمل در ساعات شب یا اوایل صبح انجام شود. سوخت خودرو پیش از حرکت تکمیل شود تا نیاز به توقف کاهش یابد. در طول مسیر دما و رطوبت به‌صورت مستمر پایش شوند. از خاموش شدن سیستم تهویه جلوگیری شود. توقف خودرو در زیر تابش مستقیم خورشید به حداقل برسد. در صورت مشاهده افزایش دما، علت سریعاً بررسی شود. زمان حمل تا حد امکان کوتاه نگه داشته شود.   توصیه‌های کاربردی برای مرغداران بسیاری از مرغداران تصور می‌کنند کیفیت جوجه تنها به هچری وابسته است؛ در حالی که مدیریت مزرعه در ساعات اولیه ورود جوجه نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ این کیفیت دارد. پیش از ورود جوجه‌ها سالن حداقل چند ساعت قبل آماده باشد. دمای سالن تثبیت شده باشد. تهویه به‌درستی تنظیم شده باشد. آبخوری‌ها و دانخوری‌ها آماده استفاده باشند. کیفیت بستر بررسی شود.   هنگام تخلیه  عملیات تخلیه بدون وقفه انجام شود. جعبه‌ها مدت طولانی داخل کامیون باقی نمانند. جوجه‌ها بلافاصله به آب و خوراک دسترسی داشته باشند. رفتار جوجه‌ها در ۳۰ دقیقه اول به دقت پایش شود.   اشتباهات رایج که باید از آن‌ها اجتناب کرد بررسی تلفات ناشی از حمل نشان می‌دهد که بخش زیادی از مشکلات به دلیل خطاهای مدیریتی قابل پیشگیری رخ می‌دهد. مهم‌ترین این خطاها عبارت‌اند از: ❌ بارگیری در ساعات اوج گرمای روز ❌ خاموش کردن سیستم تهویه هنگام توقف ❌ توقف طولانی کامیون ❌ چیدمان فشرده جعبه‌ها ❌ اندازه‌گیری دما تنها در یک نقطه ❌ تأخیر در تخلیه جوجه‌ها ❌ آماده نبودن سالن ❌ بی‌توجهی به ثبت اطلاعات حمل   چک‌لیست استاندارد حمل جوجه یک‌روزه در تابستان این چک‌لیست می‌تواند به‌عنوان دستورالعمل اجرایی در هچری‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و مرغداری‌ها مورد استفاده قرار گیرد. مرحله مورد کنترل وضعیت قبل از بارگیری عملکرد سیستم تهویه ☐ قبل از بارگیری کنترل دمای داخل کامیون ☐ قبل از بارگیری کنترل رطوبت نسبی ☐ قبل از بارگیری سلامت حسگرها و تجهیزات ثبت داده ☐ بارگیری چیدمان صحیح جعبه‌ها ☐ حمل پایش مستمر دما و رطوبت ☐ حمل جلوگیری از توقف غیرضروری ☐ حمل عملکرد مناسب فن‌ها ☐ مقصد آماده بودن سالن پرورش ☐ مقصد دسترسی فوری جوجه‌ها به آب و خوراک ☐   نکات کلیدی مقاله اگر تنها پنج توصیه این مقاله را اجرا کنید، بیشترین تأثیر را بر حفظ کیفیت جوجه خواهید داشت: حمل جوجه‌ها را تا حد امکان در ساعات خنک شب یا اوایل صبح انجام دهید. قبل از بارگیری، شرایط دما و تهویه کامیون را به وضعیت پایدار برسانید. از ایجاد نقاط داغ (Hot Spots) با چیدمان صحیح جعبه‌ها و تهویه یکنواخت جلوگیری کنید. مدت زمان حمل و توقف‌های غیرضروری را به حداقل برسانید. سالن پرورش را پیش از ورود جوجه‌ها کاملاً آماده کنید تا جوجه‌ها بلافاصله به آب و خوراک دسترسی داشته باشند.   پرسش‌های متداول درباره حمل جوجه یک‌روزه در فصول گرم (FAQ) ۱. دمای مناسب برای حمل جوجه یک‌روزه چقدر است؟ دمای مناسب باید در اطراف جوجه‌ها حفظ شود، نه صرفاً در فضای داخلی کامیون. مقدار دقیق به عواملی مانند سویه، سن واقعی جوجه، مدت زمان حمل، نوع کامیون و دستورالعمل شرکت تولیدکننده جوجه بستگی دارد. به همین دلیل، تمرکز باید بر حفظ یکنواختی شرایط محیطی و جلوگیری از ایجاد نقاط داغ باشد، نه فقط رسیدن به یک عدد ثابت.   ۲. بهترین ساعت برای حمل جوجه در تابستان چه زمانی است؟ در بیشتر مناطق، ساعات پایانی شب تا اوایل صبح بهترین زمان برای حمل جوجه محسوب می‌شود؛ زیرا دمای محیط پایین‌تر است و سیستم تهویه با فشار کمتری کار می‌کند. البته برنامه حمل باید با زمان آماده بودن سالن پرورش نیز هماهنگ باشد.   ۳. آیا توقف کامیون در مسیر خطرناک است؟ بله، به‌ویژه در هوای گرم. هنگام توقف، اگر سیستم تهویه نتواند به‌طور مؤثر گرما را دفع کند، دمای داخل محموله در مدت کوتاهی افزایش می‌یابد. به همین دلیل، توقف‌های غیرضروری باید حذف شوند و در صورت اجبار به توقف، عملکرد سیستم تهویه به‌دقت کنترل شود.   ۴. آیا افزایش سرعت فن همیشه باعث بهبود شرایط می‌شود؟ خیر. آنچه اهمیت دارد، توزیع یکنواخت جریان هوا در سراسر محموله است. افزایش بیش از حد سرعت هوا در برخی نواحی و کمبود جریان در نواحی دیگر می‌تواند باعث ایجاد اختلاف دما و کاهش کیفیت حمل شود.   ۵. چرا برخی جوجه‌ها پس از حمل بی‌حال هستند، در حالی که تلفات رخ نداده است؟ استرس گرمایی همیشه به تلفات فوری منجر نمی‌شود. کم‌آبی، مصرف ذخایر انرژی، افزایش دمای بدن و تأخیر در دسترسی به آب و خوراک می‌تواند باعث ضعف اولیه شود و در ادامه بر رشد، یکنواختی گله و ضریب تبدیل خوراک اثر منفی بگذارد.   ۶. آیا استفاده از حسگرهای دما و رطوبت ضروری است؟ در حمل‌های کوتاه ممکن است کنترل دستی کافی به نظر برسد، اما برای حمل‌های طولانی یا در فصول گرم، استفاده از حسگرهای چندنقطه‌ای و ثبت‌کننده‌های داده (Data Logger) دقت مدیریت را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد و امکان شناسایی نقاط داغ را فراهم می‌کند.   ۷. چه عواملی بیشترین تأثیر را بر کیفیت حمل دارند؟ مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از: دمای محیط اطراف جوجه رطوبت نسبی یکنواختی تهویه مدت زمان حمل تراکم چیدمان جعبه‌ها آماده بودن سالن مقصد زمان دسترسی جوجه‌ها به آب و خوراک   ۸. آیا می‌توان با کاهش تراکم جعبه‌ها از استرس گرمایی جلوگیری کرد؟ کاهش تراکم در برخی شرایط می‌تواند گردش هوا را بهبود دهد، اما یک راه‌حل ثابت و همیشگی نیست. تصمیم‌گیری باید بر اساس ظرفیت سیستم تهویه، نوع کامیون، شرایط آب‌وهوایی و دستورالعمل‌های شرکت تولیدکننده جوجه انجام شود.   ۹. آیا حمل طولانی‌مدت همیشه باعث کاهش کیفیت جوجه می‌شود؟ هرچه زمان حمل بیشتر شود، مصرف ذخایر آب و انرژی افزایش می‌یابد. با این حال، اگر شرایط دما، رطوبت و تهویه به‌خوبی کنترل شوند، می‌توان بخش قابل توجهی از اثرات منفی حمل طولانی را کاهش داد.   ۱۰. مهم‌ترین عامل موفقیت در حمل جوجه چیست؟ موفقیت در حمل نتیجه عملکرد یک بخش نیست، بلکه حاصل هماهنگی بین هچری، شرکت حمل‌ونقل و مرغداری است. زمانی که این سه بخش بر اساس یک برنامه واحد عمل کنند، احتمال حفظ کیفیت جوجه و کاهش تلفات به‌طور محسوسی افزایش می‌یابد.   جمع‌بندی نهایی و توصیه‌های مدیریتی حمل جوجه؛ نخستین حلقه موفقیت در پرورش مرغ گوشتی کیفیت جوجه یک‌روزه تنها به عملکرد دستگاه جوجه‌کشی وابسته نیست. از لحظه خروج جوجه از هچر تا زمان دسترسی به آب و خوراک در مرغداری، مجموعه‌ای از عوامل مدیریتی، محیطی و فنی بر سلامت و عملکرد آینده گله اثر می‌گذارند. در فصول گرم، این مرحله به یکی از حساس‌ترین بخش‌های زنجیره تولید تبدیل می‌شود؛ زیرا کوچک‌ترین اختلال در دما، رطوبت، تهویه یا زمان حمل می‌تواند استرس گرمایی ایجاد کرده و پیامدهای آن تا پایان دوره پرورش ادامه یابد.   پیام‌های کلیدی برای جوجه‌کشی‌ها هچری‌ها باید حمل جوجه را بخشی از فرآیند تضمین کیفیت بدانند، نه صرفاً مرحله‌ای برای انتقال محصول. آماده‌سازی کامیون، کاهش زمان انتظار، کنترل شرایط محیطی و ثبت داده‌های حمل می‌تواند کیفیت جوجه‌های تحویلی را به‌طور قابل توجهی بهبود دهد.   پیام‌های کلیدی برای شرکت‌های حمل‌ونقل هدف اصلی در حمل جوجه، رساندن آن‌ها به مقصد با حفظ کیفیت اولیه است. استفاده از کامیون‌های مجهز، پایش مستمر دما و رطوبت، کاهش توقف‌های غیرضروری و مدیریت صحیح جریان هوا از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند خطر استرس گرمایی را کاهش دهند.   پیام‌های کلیدی برای مرغداران آماده بودن سالن پیش از ورود جوجه‌ها، دسترسی فوری به آب و خوراک، تنظیم صحیح دما و تهویه و پایش رفتار جوجه‌ها در ساعات اولیه، آخرین حلقه حفظ کیفیت حمل محسوب می‌شود. حتی اگر حمل به بهترین شکل انجام شده باشد، آماده نبودن سالن می‌تواند بخش مهمی از این مزیت را از بین ببرد.   آینده حمل جوجه در صنعت طیور صنعت طیور به سمت استفاده از سامانه‌های هوشمند، اینترنت اشیا، حسگرهای چندنقطه‌ای و تحلیل داده‌ها حرکت می‌کند. این فناوری‌ها امکان پایش لحظه‌ای شرایط حمل و تصمیم‌گیری مبتنی بر داده را فراهم می‌کنند و نقش مهمی در بهبود رفاه جوجه‌ها، کاهش تلفات و افزایش بهره‌وری اقتصادی خواهند داشت.   جمع‌بندی نهایی حمل جوجه یک‌روزه در فصول گرم، فراتر از یک عملیات لجستیکی است و باید به‌عنوان بخشی از برنامه جامع مدیریت کیفیت در زنجیره تولید مرغ گوشتی در نظر گرفته شود. کنترل دقیق دما، رطوبت، تهویه، مدت زمان حمل، چیدمان صحیح جعبه‌ها و آماده بودن سالن پرورش، مجموعه‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته هستند که در کنار یکدیگر می‌توانند کیفیت جوجه، یکنواختی گله، عملکرد تولیدی و سودآوری واحدهای پرورش را بهبود بخشند.   گردآورنده: دکتر سروش رهبرنژاد بازبینی و ویرایش: مهندس رضا یزدی

بیشتر بخوانید
بهترین تراکم گله‌های مرغ گوشتی در تابستان چیست؟

بهترین تراکم گله‌های مرغ گوشتی در تابستان چیست؟

1405/5/10

بهترین تراکم گله‌های گوشتی در فصول گرم سال چیست؟ مقدمه فصل تابستان یکی از حساس‌ترین دوره‌های پرورش جوجه گوشتی است. افزایش دمای محیط، به‌ویژه زمانی که با رطوبت بالا، تهویه نامناسب و تراکم زیاد گله همراه شود، می‌تواند عملکرد گله را به‌طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهد. در این شرایط، کاهش مصرف دان، افزایش مصرف آب، افت رشد، بدتر شدن ضریب تبدیل خوراک (FCR)، افزایش تلفات و کاهش کیفیت لاشه از مهم‌ترین پیامدهای تنش گرمایی هستند. در بسیاری از مرغداری‌ها، هنگام افزایش دمای هوا نخستین راهکار، افزایش ظرفیت سیستم‌های خنک‌کننده یا تهویه است. اما یکی از عوامل مهمی که گاهی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، تراکم گله است. حتی پیشرفته‌ترین سیستم‌های تهویه نیز زمانی که تعداد پرندگان بیش از ظرفیت سالن باشد، نمی‌توانند به‌طور کامل گرمای تولیدشده توسط گله را دفع کنند. به همین دلیل، تعیین تراکم مناسب در فصل گرما تنها یک موضوع مرتبط با رفاه حیوانات نیست، بلکه تصمیمی مدیریتی است که مستقیماً بر سودآوری واحد پرورش اثر می‌گذارد. انتخاب تراکم مناسب می‌تواند ضمن کاهش تلفات و بهبود کیفیت بستر، باعث افزایش وزن نهایی، بهبود ضریب تبدیل خوراک و کاهش خسارت‌های ناشی از تنش گرمایی شود. با این حال، پاسخ این پرسش که «بهترین تراکم گله در تابستان چقدر است؟» ساده نیست. شرایط اقلیمی منطقه، نوع سالن، کیفیت سیستم تهویه، رطوبت نسبی، وزن نهایی گله و حتی سویه جوجه گوشتی، همگی بر تعیین تراکم مناسب تأثیر دارند. به همین دلیل، استفاده از یک عدد ثابت برای همه مرغداری‌ها می‌تواند منجر به تصمیم‌گیری نادرست شود. در این مقاله، با تکیه بر نتایج پژوهش‌های بین‌المللی و دستورالعمل‌های شرکت‌های اصلاح نژاد مانند Aviagen (Ross) و Cobb، اثر تراکم بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در فصول گرم بررسی شده و راهکارهای مناسب برای انتخاب تراکم مناسب در شرایط مختلف ارائه می‌شود.   تراکم گله در جوجه‌های گوشتی چیست و چگونه تعیین می‌شود؟ تراکم گله به میزان فضای در اختیار هر پرنده در سالن پرورش اشاره دارد و یکی از مهم‌ترین عوامل مدیریتی در تولید جوجه گوشتی محسوب می‌شود. انتخاب تراکم مناسب بر سلامت، رشد، مصرف خوراک، کیفیت بستر، رفاه پرنده و در نهایت سودآوری واحد پرورش تأثیر مستقیم دارد. به همین دلیل، تعیین تراکم باید متناسب با شرایط محیطی، امکانات سالن و وزن نهایی گله انجام شود. تراکم چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟ در گذشته، تراکم معمولاً بر اساس تعداد جوجه در هر مترمربع بیان می‌شد. برای مثال، گفته می‌شد یک سالن با تراکم ۱۲ یا ۱۴ قطعه در هر مترمربع مدیریت می‌شود. اگرچه این روش ساده است، اما تفاوت وزن نهایی پرندگان را در نظر نمی‌گیرد و نمی‌تواند شاخص دقیقی برای ارزیابی ظرفیت واقعی سالن باشد. امروزه در صنعت طیور، کیلوگرم وزن زنده در هر مترمربع (kg/m²) به عنوان معیار اصلی تعیین تراکم شناخته می‌شود. این روش علاوه بر تعداد پرندگان، وزن نهایی آن‌ها را نیز در محاسبات لحاظ می‌کند و تصویر دقیق‌تری از بار واقعی وارد شده به سالن ارائه می‌دهد. برای مثال، سالن‌هایی که هر دو دارای ۱۲ قطعه جوجه در هر مترمربع هستند، در صورتی که وزن نهایی پرندگان در یکی ۲ کیلوگرم و در دیگری ۳ کیلوگرم باشد، شرایط کاملاً متفاوتی خواهند داشت. در حالت دوم، گرمای تولیدشده، مصرف اکسیژن، رطوبت بستر و نیاز به تهویه به‌مراتب بیشتر خواهد بود. چه عواملی بر تراکم مناسب تأثیر می‌گذارند؟ تراکم مناسب یک عدد ثابت نیست و باید بر اساس مجموعه‌ای از عوامل تعیین شود، از جمله: دمای محیط و فصل پرورش رطوبت نسبی هوا نوع سیستم تهویه (طبیعی یا تونلی) وجود یا عدم وجود سیستم خنک‌کننده مانند پد سلولزی کیفیت عایق‌بندی سالن وزن نهایی گله کیفیت مدیریت بستر تعداد و ظرفیت آبخوری‌هb